Кіріспе
Вирустың түрі. Бром мозаикалық вирусы (BMV) – бромвирустар тұқымдасына, Bromoviridae туысына жататын, Alphavirus сияқты суперотбасыға кіретін шағын (28 нм, 86S), оң тізбекті, икосаэдрлі РНК өсімдік вирусы. BMV алғаш рет 1942 жылы бромжусаннан (Bromus inermis) оқшауланды, оның геномдық құрылымы 1970 жылдары анықталды және 1980 жылдары коммерциялық түрде қолжетімді клондармен толық секвенцияланды. Alphavirus сияқты суперотбасы 250-ден астам өсімдік және жануар вирустарын қамтиды, оның ішінде темекі мозаикалық вирусы, Семилики орман вирусы, Е гепатиті вирусы, Синдбис вирусы және арбовирустар (энцефалиттің белгілі бір түрлерін тудыратын). Alphavirus тұқымдасына жататын көптеген оң тізбекті РНК вирустары геномдық көбейту және синтез процесіне қатысқан ақуыздардың жоғары деңгейде ұқсастығын көрсетеді. BMV-ның РНК көбейту гендерінің және стратегияларының тізбектік ұқсастығы тек alphavirus-тар ғана емес, өсімдіктер мен жануарлар вирустарының кең ауқымына, соның ішінде басқа тұқымдарға жататын көптеген басқа оң тізбекті РНК вирустарына да қатысты екені көрсетілді. Бұл вирустардың көбейту механизмін түсіну және олардың өмірлік циклының маңызды кезеңдерін анықтау бүкіл әлемде вирусқа қарсы емдеуді жетілдіруге көмектеседі.
Brome mosaic virus (BMV) is a small (28 nm, 86S), positive stranded, icosahedral RNA plant virus belonging to the genus Bromovirus, family Bromoviridae, in the Alphavirus like superfamily. BMV was first isolated in 1942 from bromegrass (Bromus inermis), had its genomic organization determined by the 1970s, and was completely sequenced with commercially available clones by the 1980s. The alphavirus like superfamily includes more than 250 plant and animal viruses including Tobacco mosaic virus, Semliki forest virus, Hepatitis E virus, Sindbis virus, and arboviruses (which cause certain types of encephalitis). Many of the positive strand RNA viruses that belong to the alphavirus family share a high degree of similarity in proteins involved in genomic replication and synthesis. The sequence similarities of RNA replication genes and strategies for BMV have been shown to extend to a wide range of plant and animal viruses beyond the alphaviruses, including many other positive strand RNA viruses from other families. Understanding how these viruses replicate and targeting key points in their life cycle can help advance antiviral treatments worldwide.
Геном
BMV геномы үш 5'-қақпақталған РНК-ға бөлінген. РНК1 (3,2 кб) 1a (109 кДа) деп аталатын белокты кодтайды, оның құрамында N жақын орналасқан метилтрансфераза домені және C жақын орналасқан геликазаға ұқсас домен бар. Метилтрансфераза доменінің тізбегі басқа альфавирустық m7G метилтрансферазаларымен және гуанилтрансферазалармен, РНК-ның қақпақталуына қатысатын nsP1 ақуыздарымен ұқсас. РНК2 (2,9 кб) вирустық геномның көбейтілуіне жауапты РНК-ға тәуелді РНК полимеразасы, 2a ақуызын (94 кДа) кодтайды.
Ұялы ағзалар мен симптомдар
BMV көбінесе Bromus inermis (қараңыз Bromus) және басқа шөптерді жұқтырады, бидай өсірілетін барлық жерде кездеседі. Бұл соя сияқты екіжапырақты өсімдіктерді жұқтыратын сирек шөп вирустарының бірі; алайда, ол негізінен арпа және Gramineae тұқымдасына жататын біржапырақты өсімдіктерді жұқтырады. Бұл аурудың диагностикалық түрі – жүгері, онда көшеттерде осы аурудың әртүрлі белгілері байқалады (dpvweb. net). Оның таралу түрі – арпа, ол жеңіл мозаика белгілерін көрсетеді. Бұл ауруды анықтау үшін Chenopodium Hybridum қолданылады (dpvweb. net). BMV симптомдары көптеген мозаика вирустарының симптомдарына ұқсас. Симптомдары: өсудің тежелуі, жарақаттар, мозаикалық жапырақтар және өлім (researchgate. net). Бұл белгілер әдетте қонақ өсімдігінің өскінінен кейін 10 күн шамасында пайда болады. Бұл аурудың белгілері жүгері және арпа өсімдіктеріне ең көп әсер етеді. 2015 жылы BMV-нің Triticale-ді Wheat Streak Mosaic Virus-пен бірге жұқтырғаны анықталды. Бұл осы екі вирустың бір мезгілде жұқтыруы және BMV-нің Triticale-ді жұқтыруы туралы алғашқы хабарлама болды. Бұл екі вирустың ортақ таратушысы бар ма және олар бір-бірімен қалай өзара әрекеттеседі деген сұрақтар тудырады. Қазіргі уақытта олар осы оқиғаны одан әрі зерттеп жатыр (K. Trzmiel, 2015).
Менеджмент
Қазіргі уақытта өсімдік жұққаннан кейін осы вирусты емдеуге арналған әдіс жоқ. Бұл аурудың алдын алу шаралары ғана бар. Бір жолы – осы вирусқа төзімді өсімдік сорттарын пайдалану. Бұл вирустық болғандықтан, фунгицидтер аурудың таралуына немесе жұқтыруына ешқандай әсер етпейді. Аймақтағы барлық көпжылдық арамшөптерді жойып, осы аурудың таратушыларын өлтіру үшін инсектицидтерді қолдануды ұмытпаңыз (plantnatural.com). Өсімдіктерге тиіспес бұрын құрал-жабдықтар мен қолдарыңызды тазалаңыз. Соңында, зақымдалған өсімдіктерді жою – айналасындағы өсімдіктердің саулығы үшін маңызды және осы аурудың таралуын тоқтатудың кілті болып табылады ("Wheat Streak Mosaic Virus on Wheat: Biology and Management"). Қазіргі уақытта осы вирусқа қарсы биологиялық бақылау әдістері жоқ. Осы вирусқа қарсы күрестің ең тиімді жолы – вирусқа төзімді егін сорттарын пайдалану және ауруды тарататын кез келген таратушыларды жою үшін пестицидтерді қолдану болып табылады, себебі аурудың басты себептерінің бірі – таратушылардың вирус жұқтырғаннан кейін оны көптеген өсімдіктерге таратуы.
Қоршаған орта және маңызы
Бұл ауру үшін ең қолайлы орта, әдетте ылғалды болады, себебі өсімдіктер ылғалды болғанда вирустар оңай тарайды. Сондай-ақ, бұл ауру бидай өсімдіктері көп өсетін және адамдармен жиі қарым-қатынас болатын жерлерде де кездеседі. Адамдар осы ауруды таратуға ең көп қолданылатын векторлардың бірі болып табылады. «Өсімдік вирустары» кітабының 417-бетіндегі мәліметтерге сәйкес, бұл аурудың ең жұқпалы температурасы 20°C-тан 36°C-қа дейін. Бұл вирустың бірнеше таратушылары бар. Бұл аурумен ең көп байланысты вектор – Oulema melanopus L. қоңызы (agroatlas.ru). Бұл қоңыз Орта Батыс аймағының көп бөлігінде кездеседі және бұл ауру қоздырғышының ең үлкен тасымалдаушыларының бірі болып табылады. Бұл аурудың маңыздылығы – ол қожайын өсімдіктердің өнімділігін қатты төмендетуі мүмкін және ол жұқтыратын қожайын өсімдіктердің кең ауқымы бар. Огайо штатында жүргізілген зерттеуде BMV қыстағы қызыл бидайдың өнімділігін 61%-ға дейін төмендететіні анықталды. Огайодағы зерттеуден алынған нәтижелер Бром мозаикалық вирусының бидай өндірісіне бұрын ойланғаннан да үлкен әсер етуі мүмкін екенін көрсетеді (Hodge, 2018). Фермерлер осы вирусты алдын алу және оны бақылауда ұстау үшін қажетті шараларды қабылдауы керек, осылайша олар сапалы өнімнің максималды өнімділігін қамтамасыз етеді (Бром мозаикалық вирусының тұрақтандырылуы, 99-101 беттер).