Кіріспе
Моласс алабы (немесе Солтүстік Альпілік алабы) - Альпілердің солтүстігіндегі олигоцен және миоцен дәуірлерінде пайда болған алап. Бассейн оңтүстікке қарай қалыптасқан Альп тауларының орогендік кенесінің салмағы астында Еуропа тақтасының иілуінің нәтижесінде пайда болды. Геологияда "молас бассейні" атауы кейде Альп тауларының солтүстігіндегі типтегі синорогендік (орогенмен бір уақытта қалыптасқан) орманды бассейн үшін де қолданылады. Бассейн - бұл моласстың типтік жері, конгломераттар мен құмтастардың шөгінді реті, эрозия және денудация арқылы дамушы тау тізбекінен алынып тасталған материал, бұл алдыңғы бассейндерге тән.
The Molasse basin (or North Alpine foreland basin) is a foreland basin north of the Alps which formed during the Oligocene and Miocene epochs. The basin formed as a result of the flexure of the European plate under the weight of the orogenic wedge of the Alps that was forming to the south. In geology, the name "molasse basin" is sometimes also used in a general sense for a synorogenic (formed contemporaneously with the orogen) foreland basin of the type north of the Alps. The basin is the type locality of molasse, a sedimentary sequence of conglomerates and sandstones, material that was removed from the developing mountain chain by erosion and denudation, that is typical for foreland basins.
Географиялық орналасуы
Молас бассейні Альп тауларының ұзын осьінде, Франция, Швейцария, Германия және Австрияда 1000 шақырымға созылады. Батысы Женева көліне жақын, ал бассейннің ені 20 км. Солтүстік-шығысқа қарай бассейн кеңейе түседі. Ол Швейцарияның орта бөлігінің жер қойнауын құрайды және ең кең жеріне (шамамен 130 км) Баварияның Альп тауларының маңындағы жерінде жетеді. Амстеттен Санкт-Полтенге дейін бассейн ені 10 км ғана болатын тар жолақ құрайды. Содан кейін ол тағы да шығысқа қарай кеңейеді. Дунай өзенінің солтүстігінде Вена алабымен байланысты, осылайша одан әрі шығыста Паннония алабымен байланысты. Моласса өсетін аймақ екіге бөлінеді: Альп тауларының бойындағы Субальпиндік Моласса аймағы және алғы аймақтағы Моласса аймағы. Алдыңғы Молас аймағында молас шөгінділері шамалы қозғалмайды; Субальпий Молас аймағында төсектер жиі еңкейіп, бүгіліп, бір-біріне үстіне түседі.
Тектоникалық тарихы
Молас бассейні пайда болғанға дейін, мезозой дәуірінде, аймақты Тетис мұхитының альпілік бөлігінің солтүстік шеті (батыс жағынан Валель мұхиты, шығысында Тетис мұхиты) болатын терең емес теңіз алыпты. Молассе алабы палеоген кезеңінде Еуропа және Апулия тақталарының конвергенттік қозғалысы салдарынан қалыптасқан Альп тауларының орогендік кенесі Еуропа континенттік шегінен солтүстікке қарай жылжығанда пайда болды. Орогендік клиннің салмағы Еуропа тақтасын төмен қарай иіліп, терең теңіздің тереңдігін қалыптастырды. Эоцен дәуірінде (55 - 34 млн. жыл бұрын) бассейн тереңдеп, оргеннің солтүстігінде шағын мұхиттық траншея пайда болды, онда флиш шөгінділері жиналды. Тау тізбегінен пайда болған үлкен мөлшерде шөгінділер бассейнді толтырып, оны жағалаудан төмендетеді. Олигоцен және миоцен дәуірлерінде (дәлірек айтқанда, 10 мен 30 миллион жыл бұрын) бассейнге жағалаудан континенттікке дейінгі тереңдіктегі теңіз моласы түзілген. Шамамен 10 - 5 миллион жыл бұрын тектоникалық көтерілу бассейнді соншалықты жоғары көтеріп, таза шөгінділену тоқтады. Оңтүстікке қарай, молассалық шөгінділер 10 км-ге дейін Хельветтік шөгінділермен ығысты, бұл Субальпий Моласса аймағындағы деформацияға әкелді. Қазіргі Швейцария-Франция шекарасындағы бүктеліп, алға жылжып жатқан Юра таулары да осы тектоникалық кезеңнен пайда болды. Юра тауларының кейбір жерлерінде моласса кендері ескі мезозойлік әктас тастармен бірге бүлінген. Деформация солтүстікке қарай таралып, Альп және Юра таулары арасындағы салыстырмалы түрде жазық Швейцарияның ортаңғы жерін құрады. Молас бассейнінің швейцариялық бөлігі қазір Альп және Юра тауларының арасында үлкен бассейн ретінде орналасқан. Шығыс Альптерде Юра таулары сияқты сыртқы тау жотасы ешқашан пайда болған жоқ. 5 миллион жыл бұрын болған соңғы тектоникалық көтерілудің салдарынан Швейцарияның жазықтығында, Баварияның оңтүстік жазығында және Шығыс Австрияда моласса қазір солтүстік жиегінде теңіз деңгейінен 350-400 метр биіктікте, оңтүстікке қарай баяу көтеріледі және Альп тауларымен байланыста 1000 м-ден астамға жетуі мүмкін.
Стратиграфиялық
Бассейндегі молассаның қалыңдығы 6 шақырымға дейін жетуі мүмкін. Литостратиграфикалық тұрғыдан бұл моласс төрт құрылымға бөлінген топ ретінде қарастырылады. Бұл бөлініс шөгінді фасистің континенттік немесе теңіздік болуына байланысты жасалады. Ең төменгі формация - төменгі теңіз моласы (немісше: Untere Meeresmolasse). Оның жасы рупельдік (ерте олигоцен, 34-28 миллион жыл) және ол жағалаудағы құм, балшық пен марльден тұрады. Оның үстіне, төменгі тұщы су моласы (немісше: Untere Süsswassermolasse) Chattian және Aquitanian дәуірінде (соңғы Олигоцен ерте Миоцен, 28 - 22 миллион жыл). Теңіз деңгейінің евстазиялық төмендеуі мен тектоникалық көтерілудің әсерінен алабы қазір теңіз деңгейінен жоғары болды. Осылайша, бұл екінші құрылым оңтүстікке қарай Альп тауларынан шыққан құм мен балшықтардан және үлкен аллювиалды желдеткіш жүйелерден (конгломераттар мен брекциялардан) тұрады. 22 миллион жыл бұрын Альпілік алқабы тектоникалық құлдыраудан қайтадан су астында қалды. Лионнан Венаға дейін пайда болған жағалау аралық (топан су) теңіз ортасы. Бұл ортада үшінші топ - Жоғарғы теңіз моласы (немісше: Obere Meeresmolasse) пайда болды. Ол теңіз құмдарынан, балшықтардан, марлдардан және жаңа желдеткіш конгломераттарынан тұрады және Бурдигалианнан Лангианға дейінгі (ерте миоцен, 22-16 миллион жыл) жасқа жатады. Тағы да тектоникалық көтерілу теңіздің соңғы рет кері шегінуіне себеп болды және Серравалл, Тортон және Мессиан / Понтий дәуірлерінде (соңғы миоцен, 16 - 5 миллион жыл бұрын) бассейн қайтадан континенттік фациде болды. Бұл кездегі өзендік құмдар мен саздар мен желдеткіш конгломераттары жоғарғы тұщы су моласын (германша: Obere Süsswassermolasse) құрайды. Шамамен 5 миллион жыл бұрын Альп тауларында көтерілу кезеңі орын алды. Осы кезеңде Молас бассейні таза шөгінді аймағы болудан қалды.