Кіріспе
Кушаклы (шулай-ақ Šarišša, Kuşaklı Sarissa) - Түркиядағы археологиялық сайт. Ежелгі хеттер дәуірінде ол Сарисса деп аталды. Ол Сивас провинциясының Алтынайла ауданындағы Башорен ауылынан батысқа қарай 4 км, Сивас қаласынан оңтүстікке қарай 60 км жерде орналасқан. Андреас Мюллер Карпе басшылығымен қазба жұмыстары жалғасуда. Қазба жұмыстары 1992 жылы басталды. Дирк Мильке б.з.д. 16-шы - 13-ші ғасырларда үш "шеберлік көкжиектерін" және екі түрлі сипаттағы хетт құрылыс қабаттарын анықтады. Мильке үшінші, темір дәуіріндегі құрылыс қабатын анықтады.
Сарисса
Екінші қазба кезінде археологтар хеттілік кезеңдегі жазба жазбаларды тапты; төртінші, ең кішкентай және осы уақытқа дейін соңғы хетті тіліндегі негізгі архив. 1997 жылы Гернот Вильгельм былай деп хабарлады: 45 тақташаның жарық көрген бөлшектерінің басым көпшілігі Акрополистің батыс бөлігіндегі А ғимаратының оңтүстік бөлмесінен табылды. Бөлмеде табылған шағын заттар мен тақташалардың мазмұны бұл бөлменің діни рәсімдермен байланысты екенін көрсетеді. Табылған заттар 2-ші қабатқа (Империя кезеңі) жатады, ол өрттен (б.з.д. Бұл оттың әсерінен бастапқыда пісірілмеген күйінде сақталған таблеткалар сақталып қалды. Бірнеше адам жазған тақташалардың мазмұны діни рәсімдерге, атап айтқанда, құлшылық пен пайғамбарлыққа қатысты. Ең көп саны - лот және құс оракулдары үшін "оракулдық хаттамалар", сирек кездесетін - салт-дәстүрлі мерекелер, жалған тәңірлер мен культтік жабдықтаумен айналысатын "культтік инвентаризациялар". Екі тақташа "байрамдық рәсімдер" категориясын білдіреді және патшаның Шаришадағы (Шареша) көктем мерекесін атап өтуін сипаттайды. Сарисса б.з.д. 16 ғасырда Куссараға жақын жердегі орта өлшемімен провинциялық қала ретінде құрылған. Хаттузадағы жазушылар Сариссаны Хаттидің "Жоғарғы жеріне" жатқызған. "Қаланың төрт бұрышында қақпалар болды. Бір қақпа Сирияның Левант түрінде". 2004 жылы команда солтүстік-батыс қақпасының жанында су бассейнін немесе бөгетін тапты. Бұл Анадолиядағы ең көне бөгет. Қақпаның құрамында ағаш бар, ал дендрохронология ағаш б.з.д. 1530 жылы кесілген деп мәлімдейді, бірақ бұл табылған материал сарапшылар тарапынан тексерілген жоқ.
The large majority of the 45 tablet fragments published were found in the southern room of building A in the Western part of the Acropolis. Both the small finds in the room and the contents of the tablets suggest that the room had a connection with ritual practices. The finds belong to layer 2 (period of the Empire) which perished in a conflagration (2nd half of 13th century BC). It is due to the effects of this fire that the tablets, originally stored in an unbaked condition, survived. The contents of the tablets, written by several hands, refer to the ritual practice, namely cult and prophecy. Most numerous are "oracle protocols" for lot and bird oracles, rarer are "cult inventories" dealing with ritual festivals, idols and cultic supply. Two tablets represent the category of "festival rituals" and describe the celebration of the spring festival by the king in Šarišša (Šarešša). Sarissa was founded in the 16th century BC as a midsized provincial town, close to Kussara. The scribes in Hattusa catalogued Sarissa in the "Upper Land" of Hatti. "There were gates at the four corners of the city one city gate is of Syrian Levantine form." In 2004, the team uncovered a pool or dam by the northwest gate the oldest known dam in Anatolia. The gate contains wood, and dendrochronology has claimed that the wood was cut 1530 BC; but this finding has not been peer reviewed.
Ғимараттар
Хеттердің екі қаласы: жоғарғы және төменгі қалалардан тұратын. Жоғарғы қалада бірнеше қақпалары бар мұнаралы қала қабырғасы болды. Тұрғын үйлердің тек кішкене бөліктері ғана қазылып алынды. Үйлердің қабырғалары бір-бірінен бөлек, ал аралары шағын көшелермен бөлінген. Қаланың ортасында, басты ғибадатханадан алыс емес жерде, екі үлкен үй қазылып алынды. Бұл үйлердің ерекшелігі - ортаңғы залда көптеген кішігірім бөлмелер бар. Бір үйден (А үйден) 45 клинопись түріндегі ырым-жырымдар жазылған балшықтан жасалған тақташалар табылды. А үйі діни қызметкердің үйі болуы мүмкін. Сариссаның басты құдайы Ауа райы құдайы болды; ол Хаттусили III мен Рамзес II арасындағы келісімде аталған. Бұл ғибадатхана - осы уақытқа дейін қазба жұмыстарымен табылған хеттердің ең үлкен ғибадатханасы. Оның ортасында 76х74 м көлемінде үлкен ауласы бар таспен салынған. Екінші ғибадатхана қаланың солтүстігінде орналасқан. Оның ауласы үлкен және көлемі 54х36 м. Бұл қалада жазылған жазбаларда айтылған Анзили құдайының ғибадатханасы болған шығар. Бұл ғибадатханада әлі күнге дейін белгісіз патшаның мөрінің таңбалары да табылған. Қаладан оңтүстікке қарай 5 км жерде көл бар еді. Оның жанында ғибадатхананың ғимараты табылды. Хетті жазбаларында патшаның қалаға келіп, тікелей ауа райы құдайы Хууасистонға барғандығы айтылған. Қазбашылар бұл ғибадатхана мен көлдің шын мәнінде белгілі бір рәсімдер орындалған Хууасистонның орны екеніне таңғалады.
Арнайы табылған жерлер
Бір қызығы, қала қақпасының солтүстік-батыс бөлігіндегі бір бөлмеден микендік керамикалық ыдыстың сынықтары табылды. Микендік кемелер хеттік жағдайда өте сирек кездеседі, ал Жерорта теңізінің басқа жерлерінде өте жиі кездеседі. Мөр басылған жерлерден Мизима есімді белгісіз патша табылған. Ол жергілікті әкім болуы мүмкін, патшаның атағын талап етуі мүмкін.
Кейінгі тарих
Сарисса 14 ғасырдың басында Арнуванда I билігінен кейінгі жалпы алауыздық кезінде босатылды. Кейін Хеттілер Самухадан Тюдалия III-ге қайтадан қайтадан қалпына келтірді. Сарисса басқа хетт қалаларымен бірге б.з.д. Оның орны қайтадан пайдаланып, жөнделген, бірақ кейін тасталып кеткен. Темір дәуірінде, шамамен б.з.д. 600 жылы, осы жерде шағын ауыл болған, ал көп ұзамай мұнда дөңгелек бекініс тұрғызылды. Ертедегі Рим дәуірінде ең биік нүктеде бір ғана күмбезді қабір салынған. Тастан салынған камера тоналған күйінде табылған, бірақ онда 6 скелеттің қалдықтары сақталған.
Қараңғы дәуір Кушаклы
Сарисса біздің заманымызға дейінгі 7-6 ғасырларда қоныстанған, бірақ оның аты белгісіз.