Кіріспе

Тіл идеологиясы (лингвистикалық идеология деп те аталады) - антропология (әсіресе лингвистикалық антропология), социолингвистика және кросс-мәдениеттану саласында тілдер туралы сенімдер жиынтығы, олар әлеуметтік әлемде қолданылған. Тіл идеологиясы - тілдер, сөйлеушілер және дискурсивті тәжірибелер туралы тұжырымдама. Басқа идеологиялар сияқты, тілдік идеологияларға саяси және моральдық мүдделер әсер етеді, олар мәдени ортада қалыптасады. Тіл идеологиясы танылып, зерттелген кезде, тілшілердің лингвистикалық сенімдері олар жататын кең әлеуметтік және мәдени жүйелермен қалай байланысты екенін көрсетеді, бұл жүйелер осындай сенімдерді қалай туғызатынын көрсетеді. Осылайша тілдік идеологиялар жалпы тіл немесе тіл туралы жасырын және айқын болжамдарды әлеуметтік тәжірибемен, сондай-ақ саяси және экономикалық мүдделерімен байланыстырады.

Анықтамалар

Ғалымдар тіл идеологиясының ауқымын, мағынасын және қолданылуын шектеудің қиындықтарын атап өтті. Лингвистикалық антрополог Пол Кроскрити тіл идеологиясын "бірнеше жақындасқан өлшемдерден тұратын кластерлік тұжырымдама" ретінде сипаттайды, онда бірнеше "жартылай жабысып тұратын, бірақ аналитикалық жағынан ерекшеленетін маңызды қабаттар" бар және тіл идеологиясы бойынша қолданыстағы стипендияда "ешқандай ерекше бірлік жоқ . негізгі әдебиеттер жоқ, және анықтамалардың ауқымы". Ең кең анықтамалардың бірі Алан Рамсидің тілдік идеологияларды "дүниедегі тілдің табиғаты туралы жалпы түсініктердің ортақ денелері" деп сипаттауы. Алайда, Кроскрити бұл анықтаманы қанағаттанғысыз деп санайды, өйткені "оның тілдік идеологиялық өзгерісті проблемаға айналдыра алмайтыны және сондықтан мәдени топтағы тілдік идеологияларға тым біртекті көзқарас қалыптастыратыны" айтылады. Әлеуметтік-мәдени факторларға көбірек мән беретін анықтамаларға Ширли Хиттің тілдік идеологияларды "топ мүшелерінің әлеуметтік тәжірибесіндегі тілдің рөліне қатысты өзіндік түсініктер мен мақсаттар" ретінде сипаттауы, сондай-ақ Джудит Ирвиннің ұғымның "әдептілік пен саяси мүдделерді жүктеумен бірге әлеуметтік және тілдік қатынастар туралы идеялардың мәдени жүйесі" ретінде анықтауы кіреді.

Сыншыл және бейтарап тәсілдер

Тіл идеологиясын зерттеудегі негізгі бөліну идеологияға бейтарап және сын көзқарас арасында. Мұндай зерттеулер көбінесе тіл саясаты мен тіл мен әлеуметтік тап арасындағы қиылысу туралы талқылаулары үшін белгілі болса да, тіл идеологиясына және ұғымның бейтарап түсініктеріне қатысты осы тәсілдер арасындағы маңызды айырмашылық - біріншісі идеологиялар ішіндегі және арасындағы өзгермелілік пен қарама-қайшылықтың бар екеніне баса назар аударады, ал екіншісі идеологияға өз терминдері бойынша тұжырымдама ретінде қарайды.

Тілдің қолданылуы мен құрылымы

Көптеген ғалымдар идеология тілдік құрылымдар мен сөйлеу формаларын қалыптастыруда және оларға әсер етуде рөл атқарады деп айтады. Мысалы, Майкл Сильверштейн тілге деген түсінік пен оның құрылымы мен қолданысын рационализациялауды тіл құрылымының эволюциясын жиі қалыптастыратын маңызды факторлар ретінде қарастырады. Бұл жағдайда, жалпы атаулы зат есімнің жалпы атаулы зат есім ретінде қолданылуы патриархалды және еркек үстемдік ететін қоғамның тілдік символы ретінде түсініліп, осы жағдайларға қарсы болатын сезімнің өсуі кейбір сөйлеушілерді "оның" жалпы атаулы зат есім ретінде "оның немесе оның" құрылысына пайдаланып, "оның" қолданылуын тоқтатуға итермеледі. Бұл жалпы "ол" дегенді қабылдамау гендерлік теңдікке және әйелдерді нығайтуға деген өсіп келе жатқан құштарлықпен негізделді, бұл өзгеріс заңды түрде қалыптасу үшін мәдени тұрғыдан жеткілікті болды. Алан Рамси тілдік идеологияларды тілдің құрылымын қалыптастыруда рөл атқаратын деп санайды, ол тілдің құрылымы оған әсер ететін идеологияларды шарттаған өзара әсердің дөңгелек процесін сипаттайды, бұл өз кезегінде осы құрылымды нығайтып және кеңейтеді, "өзін өзіне ұқсату" деген атпен тілді өзгертеді. Бұл тілшілер глоттальды ырғақтармен сөйлейтін жағдайларда Синка тілінің білікті тілшілері тілдің фонологиялық ережелерімен аз таныс болғандықтан және глоттальды ырғақтарды "экзотикалық" деп санайтын әлеуметтік басым испан тілшілерінен ерекшеленгілері келгендіктен, олар глоттальды ырғақтарды қолданбаған. Балалар патваны қолдануды үлкендерге тыйым салады, өйткені бұл ағылшын тілін меңгеруді тежейді, осылайша әлеуметтік мобильділікті шектейді, бұл өз кезегінде патваны жасырын беделге ие етеді және оны балаларға билікке қарсы тұру үшін қолданатын қуатты құралға айналдырады. Майкл Сильверштейн теорияның тілдік "әрекеттер" мен "көліктер" туралы идеялары "ағылшын тілі сияқты метапрагматикалық дискурста тән жасырын категориялардың проекциялары" деп дәлелдеді.

Тілдік байланыс және көптілділік

Бірнеше ғалымдар мәдени байланыстар орны әртүрлі тіл түрлері мен идеологияларға тез қарқынмен сүйене отырып, жаңа тілдік формалардың дамуына ықпал ететінін атап өтті. Мики Макихара мен Бэмби Шиффеллиннің айтуынша, мәдени байланыс кезінде тілшілер үшін тіл идеологиясын белсенді түрде келісу және тіл қолдану туралы саналы түрде ойлану қажет болады.

Тіл саясаты және стандарттау

Стандартты тілдің қалыптасуы саясаттың және биліктің көптеген салаларына әсер етеді. Тіл идеологиясын соңғы кезде зерттеулер "стандартты" іс жүзінен гөрі идеология мәселесі ретінде тұжырымдауға әкелді, "тілдік дұрыстық пен қателік туралы ілімдер қалай ұтымды және олар іс-қимылдың бағаланатын тәсілі ретінде тілдің табиғи бейнелеу күші, сұлулығы мен көркемдігі туралы ілімдермен қалай байланысты" деген сұрақтар тудырады. " деп жазылған.

Тіл саясаты

Мемлекеттік саясат көбінесе екі түрлі тілдік идеологиялар арасындағы шиеленісті көрсетеді: тілді ресурс, проблема немесе құқық ретінде қарастыратын идеологиялар және тілді плюралистикалық құбылыс ретінде қарастыратын идеологиялар. Бломмарт пен Вершуреннің айтуынша, бұл келісім көбінесе бірыңғай, біріктірілген идеология ретінде қайта түсіндіріледі, бұл көптеген еуропалық қоғамдардың тілдік идеологиялық біртектілігімен сипатталады.

Тілдік пуризм идеологиясы

Пюристік тіл идеологиясы немесе лингвистикалық консерватизм идеологиясы тілдерді инновацияның тума тілдік көздеріне жабып қоя алады, әдетте мұндай көздер мақсатты тілге әлеуметтік немесе саяси қауіп төндіретін болып саналған кезде. Тевалар арасында теократиялық институттардың ықпалы мен басқа да тілдік формалардың дәстүрі Тева қоғамының басқа да салаларында көршілес тілдік қауымдастықтардың едәуір қарыз алуына және ауысуына қатты қарсылық танытты. Пауль Кроскритидің айтуынша, бұл "басым тіл идеологиясына" байланысты, ол арқылы кивалық рәсімдік сөйлеу тілдік идеалға көтеріледі және ол қалыптастыратын мәдени артықшылықтар, атап айтқанда, конвенция бойынша реттеу, жергілікті тазалық, қатаң бөлшектеп бөлу және тілдік индекстеу сәйкестігі, тева тіліне рекурсивті түрде жобаланады. Александра Джафф тілдік пуризмнің көбінесе "елеулі баяндамалардың" бөлігі екенін атап өтті, бұл кодты ауыстыру сияқты әдеттегі тілдік тәжірибелерді қорлауға әкелуі мүмкін және байланыс арқылы туындаған тілдік өзгерістерді мәдени кемшіліктердің түрлері ретінде бейнелейді.

Стандартты тіл идеологиясы

Розина Липпи Грин анықтағандай, стандартты тіл идеологиясы "беделді институттармен орнатылған және сақталған, ал оның үлгісі ретінде жазба тіл бар, бірақ ол негізінен жоғарғы орта таптың сөйлеу тілінен алынған абстрактілі, идеалдандырылған біртекті тілге бейімделген". Липпи Гриннің айтуынша, бұл идеологияның бір бөлігі стандартты тілдердің ішкі жағынан сәйкес келетіндігіне деген сенім. Алайда, тілші ғалымдар жалпы алғанда, әртүрлілік барлық сөйлеу тілдеріне тән, соның ішінде стандартты түрлерге де қатысты екендігіне келіседі. Стандартты тіл идеологиясы тілдік пуризм мен прескриптивизм тұжырымдамаларымен тығыз байланысты. Ол сондай-ақ лингвизммен (тілдік кемсітушілікпен) байланысты.

Сауаттылық

Сауаттылықты техникалық тұрғыдан қатаң түрде анықтау мүмкін емес, бұл - қоғамдастықтың тілдік идеологиясымен айқындалатын тәжірибелер жиынтығы. Оны саяси, әлеуметтік және экономикалық күштермен анықталатын көптеген жолдармен түсіндіруге болады. Кэтрин Вулард пен Бэмби Шиффелиннің айтуынша, сауаттылық дәстүрлері көпшілік қоғамдағы әлеуметтік бақылаумен тығыз байланысты. Миссионерлер енгізген Калули бастауыштері батыстықтандыруды алға тартты, бұл жергілікті тілді мәдени тәжірибеден және шіркеу мен мектептегі сөз сөйлеуден босатуға тиімді қызмет етті. Мұғалімдер сыныптағы оқу барысында өздерінің тілдік идеологияларын түзету немесе жөндеу, эмоциялық сәйкестендіру, метадискурс және наратив сияқты әртүрлі тәжірибелер арқылы көрсетеді (Разфар және Руменэпп, 2013, 289 б.). Идеологияны зерттеу оқушылар мен мұғалімдердің жасырын дүниесін ашуға, олардың іс-әрекеттері мен өзара іс-қимылдарына мән беретін және беретін негізгі күштерге жарық түсіруге бағытталған.