Кіріспе

Тілді объективті түрде сипаттау жұмысы

Тілдік зерттеулерде сипаттамалық лингвистика – тілдік қоғамдастық тілді қалай қолданатынын (немесе бұрын қалай қолданғанын) объективті түрде талдау және сипаттаумен айналысады. Тіл білімі саласындағы барлық академиялық зерттеулер сипаттамалық болып табылады; басқа ғылыми салалар сияқты, ол тілдің қалай болуы керек деген алдын ала пікірлерге тәуелсіз, шындықты сипаттауға ұмтылады. Қазіргі заманғы сипаттамалық лингвистика Леонард Блумфилд және басқалардың еңбектерінде көрсетілгендей, тілге құрылымдық көзқарас негізінде құрылған. Бұл лингвистикалық тәсіл тілді сипаттау үшін негізгі деректерді жинау және түрлі сұрау әдістерін пайдаланады.

Сипаттамалық және проскриптивті лингвистика

Тілдік сипаттама жиі білім беру және баспа саласында кездесетін тілдік нұсқаумен (прескрипциямен) қарама-қарсы қойылады. Ағылшын тіл білімі маманы Ларри Эндрюстің айтуынша, сипаттамалық грамматика – тілдің қандай екенін зерттейтін тілдік тәсіл, ал нұсқаулық грамматика тілдің қалай болу керектігін анықтайды. Басқаша айтқанда, сипаттамалық грамматиктер әртүрлі ортадағы, әдетте күнделікті жағдайлардағы әртүрлі адамдардың қалай қарым-қатынас жасайтынына талдау жасайды, ал нұсқаулық грамматиктер тілдік стильдер мен билік иелері алдын ала белгілеген грамматикалық ережелер мен құрылымдарға назар аударады. Эндрюс өзінің кітабында «кемінде» (fewer than) мен «аз» (less than) мысалын келтіреді. Табиғи сөйлеуге басымдық берілсе де, зерттеушілер аударма сұрау, грамматикалық ережелерді анықтау, айтылуын тексеру немесе сөйлемдерді алмастыру арқылы сынау (элицитация) жүргізеді. Алмастыру үлгілері – зерттеуші дайындаған, бос орындарды толтыруға ұқсайтын сөйлемдер. Олар сөйлемнің құрылымының немесе есім мен етістіктің формасының қалай өзгеретінін анықтау үшін есімдер мен етістіктермен жұмыс істейді. Мұндай кестелер мен сауалнамалар көбінесе тілдік отбасыларға бағытталған, икемді және қажет болған жағдайда өзгертілуі мүмкін. Элицитацияның тағы бір түрі – талдаумен басқарылатын элицитация, ол белгілі бір жоспарға бағынбайды. Мұнда тілдік талдау элицитацияны тікелей басқарады. Талдаумен басқарылатын элицитацияның көптеген түрлері бар, мысалы, мақсатты тілде сұрақ қою арқылы элицитация, стимулға негізделген элицитация және тағы да басқа түрлері. Мақсатты тілде сұрақ қою арқылы элицитацияда зерттеуші адамдарға мақсатты тілде сұрақтар қояды, барлық жауаптарды жазып алып, оларды салыстырады. Стимулға негізделген элицитацияда зерттеуші тілді білушілерге суреттер, заттар немесе бейнежазбалар ұсынып, олардан көрсетілген заттарды сипаттауын сұрайды. Бұл элицитация түрлері зерттеушіге сөздік қорын және негізгі грамматикалық құрылымдарды құруға көмектеседі. Бұл процесс ұзақ және күшті еңбекті қажет етеді, бірнеше жылға созылуы мүмкін. Осы ұзақ процестің нәтижесінде корпус құрылады, ол зертенеін тілге қатысты гипотезаларды тексеруге пайдаланылатын анықтамалық материалдар жиынтығы болып табылады.