Кіріспе
Тілдің әлеуметтік өмірге қатысының зерттелуі. Лингвистикалық антропология – тілдің әлеуметтік өмірге қатысын зерттейтін салааралық ғылым. Бұл антропологияның бір саласы, бастапқыда жоғалып бара жатқан тілдерді тіркеуге бағытталған еңбектерден туындаған, және соңғы ғасырда тілдің құрылымы мен қолданысының көптеген жақтарын қамтитын деңгейге жеткен. Лингвистикалық антропология тілдің қарым-қатынасты қалай құрайтынын, әлеуметтік жекелікті және топқа жататындықты қалай қалыптастыратынын, кең ауқымды мәдени сенімдер мен идеологияларды қалай ұйымдастыратынын, сондай-ақ табиғи және әлеуметтік әлем туралы ортақ мәдени көзқарасты қалай дамытатынын зерттейді.
Linguistic anthropology is the interdisciplinary study of how language influences social life. It is a branch of anthropology that originated from the endeavor to document endangered languages and has grown over the past century to encompass most aspects of language structure and use. Linguistic anthropology explores how language shapes communication, forms social identity and group membership, organizes large scale cultural beliefs and ideologies, and develops a common cultural representation of natural and social worlds.
Тарихи дамуы
Лингвистикалық антропология лингвистикалық антропологияға қатысты көзқарас стандартын қалыптастырған үш ерекше парадигманың дамуынан туындады. Біріншісі, қазір "антропологиялық лингвистика" деп белгілі, тілдерді тіркеуге және сипаттауға бағытталған. Екіншісі, "лингвистикалық антропология" деп аталады, тілді қолдануды теориялық тұрғыдан зерттейді. Үшіншісі, соңғы екі-үш онжылдықта қалыптасқан, лингвистикалық аспектілерді ескере отырып, антропологияның басқа салаларындағы мәселелерді зерттейді. Олар тізбектей дамығанымен, барлық үш парадигма қазір де қолданылып келеді.
Бірінші парадигма: антропологиялық лингвистика
Бірінші парадигма – антропологиялық лингвистика – бұл субдисциплинаға тән тақырыптарға арналған. Бұл сала жойылып кету қаупі бар тілдерді құжаттауды қамтиды, әсіресе Солтүстік Американың жергілікті тайпаларының тілдеріне ерекше назар аударылады. Бұл лингвистикаға ең көп бағытталған парадигма болып табылады. Сонымен қатар, ол Ноам Чомскийдің пионерлік жұмыстарымен қадамдас болған лингвистикадағы когнитивистік өзгеріске қарсы шығып, қолданыстағы тілге этнографиялық көзқарас қажет екенін айтты. Гимн лингвистикалық антропологияға көптеген революциялық үлес қосты, олардың біріншісі – талдаудың жаңа бірлігі. Бірінші парадигма фонемалар мен морфемаларды өлшеу сияқты лингвистикалық құралдарға бағытталған болса, екінші парадигманың талдау бірлігі – «сөйлеу оқиғасы» болды. Сөйлеу оқиғасы – сөйлеудің маңызды уақыт аралығында жүзеге асырылатын оқиға (мысалы, дәріс немесе пікірталас). Бұл сөйлеу мүмкін болатын жағдайдан (мысалы, кешкі ас) өзгеше. Гимн этнопоэтикаға лингвистикалық антропологиялық тәсілді де дамытты. Гимн бұл парадигма лингвистикалық антропологияны антропологиямен жақындастырады деп үміттенген. Алайда, Гимнның ниеті кері нәтиже берді, себебі екінші парадигма субдисциплинаның антропологияның қалған бөлігінен алшақтауын көрсетті.
Әлеуметтік
Лингвистикалық антропологтар Элинор Окс пен Бэмби Шиффелин бірқатар зерттеулерде лингвистикалық және басқа этнографиялық әдістерді қолдана отырып, әлеуметтенудің антропологиялық тақырыбын (сәбилердің, балалардың және шетелдіктердің қоғам мүшелері болып, оның мәдениетіне қатысуды үйрену процесі) қарастырды. Олар энкультурация мен әлеуметтену процестері тіл үйрену процесінен ажыратылмайтынын, балалардың тіл мен мәдениетті біртұтас процесс ретінде бірге меңгеретінін анықтады. Окс пен Шиффелин нәресте сөйлеуінің барлық жерде бірдей емес екенін, бейімделу бағыты (баланың айналасындағы сөйлеу ортасына бейімделуі немесе керісінше) күтіп тұрған адамның денесімен байланысты болатын өзгермелі фактор екенін көрсетті. Көптеген қоғамдарда бала күтімімен айналысатын адамдар баланы туыстарымен танысу үшін сыртқа қаратып ұстайды. Окс пен Шиффелин барлық қоғамдардың мүшелері балаларды тілді қолдану арқылы және оны пайдалану арқылы әлеуметтендіретінін көрсетті. Окс пен Шиффелин Оңтүстік Калифорниядағы орта таптың ақ отбасыларында кешкі ас кезінде айтылған табиғи әңгімелер арқылы аналар мен әкелердің ерлер үстемдігін қайталауға ("әке жақсы біледі" синдромы) қатысқандарын анықтады, олар қатысушылар рөлдерін бөліп берді (басты кейіпкер көбінесе бала болды, кейде ана, бірақ әке дерлік емес) және "қиындық тудырушы" (көбінесе әке, ол қолайсыз сұрақтар қойды немесе басты кейіпкердің қабілетін күмәндандырды). Аналар балалармен бірге оқиғаларын айтқанда, олар өздерін білмей-ақ осы процеске қатыстырды. Шиффелиннің соңғы зерттеулері Пасторлардың және басқа да жаңадан Босави дініне өткендердің Папуа Жаңа Гвинеяның Оңтүстік Таулы айманындағы қоғамда әлеуметтендіру рөлін ашты. Пасторлар білім берудің жаңа тәсілдерін, жаңа лингвистикалық эпистемиялық маркерлерді енгізді – бұл жағдайда "тіл идеологиясы", кейде "дүниедегі тілдің табиғаты туралы ортақ түсініктер жиынтығы" деп анықталады. Сильверштейн бұл идеологиялар жалған сана емес, тілдік құрылымдардың эволюциясына ықпал ететінін, соның ішінде "thee" және "thou" сөздерінің күнделікті ағылшын тілінен жоғалуын көрсетті. Вуллард өзінің "кодты ауыстыру" (әңгіме немесе тіпті бір ғана сөйлеуде тілдік нұсқауларды жүйелі түрде алмастыру) туралы шолуында антропологтардың осы практикадан сұрайтын негізгі сұрағын – "Неге олар мұны істейді?" – анықтады. Бұл идеология адамдардың "шын" моноглота болуы және анықтамалық нақтылыққа тиімді бағытталғаны, бір уақытта бірнеше нұсқаулардың шатасуымен өздерін алаңдатпауы керек дегенді көрсетеді. Лингвистикалық идеологиялар туралы көптеген зерттеулер тілге әсер ететін одан да нәзік факторларды зерттейді, мысалы, Тева тіліне (Нью-Мексикодағы кейбір пуэблоларда және Аризонадағы Хопи резервациясында сөйленетін Киова Таноан тілі) "кива тілі" арқылы тигізетін әсер, бұл туралы келесі бөлімде талқыланады. Басқа лингвистер тілдік байланыс, тілдің жоғалуы және "ағылшын тілі – әлемдік тіл" салаларында зерттеулер жүргізді. Мысалы, Үндістан лингвисі Брадж Качру Оңтүстік Азиядағы ағылшын тілінің жергілікті нұсқаларын, ағылшын тілінің Үндістандағы көпмәдени топтар арасында лингва франка ретінде жұмыс істеу жолдарын зерттеді. Британ лингвисі Дэвид Кристал тілдің өліміне қатысты зерттеулерге үлес қосты, колонизация жағдайындағы бір үстем тілдің таралуына әкелетін мәдени ассимиляцияның әсерлеріне назар аударды.
Тіл мұрасының идеологиясы
Соңғы уақытта лингвистикада мұралық тілдерге қатысты идеологиялық жұмыстың жаңа саласы дамып келеді. Атап айтқанда, қолданбалы лингвист Мартин Гвардадо мұралық тілдерге қатысты идеологияны "тілдік азшылықтардың өз тілдері туралы түсініктерінің, негіздемелерінің, сенімдерінің және бағаларының шартты жиынтығы" деп қарастырады. Гвардадо бұдан әрі мұралық тілдердің идеологиясы лингвистикалық азшылық отбасыларының "осы тілдердің балаларының өміріндегі маңыздылығы, сондай-ақ оларды қашан, қайда, қалай және қандай мақсаттар үшін қолдану керек екені" туралы күтулері мен тілектерін де қамтиды деп мәлімдейді. Бұл тіл идеологиясын зерттеудің салыстырмалы түрде жаңа бағыты болғанымен, бұл жұмыс идеологияның түрлі жағдайларда қалай әрекет ететінін түсінуге үлкен үлес қосады.
Әлеуметтік кеңістік
Осы үшінші парадигманың соңғы мысалы ретінде лингвистикалық антропологтар тобы әлеуметтік кеңістік идеясы бойынша өте шығармашылық жұмыс жасады. Дюранти самоалық сәлемдесулер мен олардың қолданылуы және әлеуметтік кеңістікті өзгертуі туралы маңызды мақала жариялады. Бұған дейін индонезияны зерттеуші Джозеф Эррингтон, тіл мәселелеріне тікелей қатысы жоқ индонезияны зерттеушілердің бұрынғы еңбектерін пайдаланып, лингвистикалық антропологиялық әдістерді (және семиотикалық теорияны) үлгілік орталық – саяси және ритуалдық биліктің орталығы туралы түсінікке енгізді. Эррингтон явандық прияйилердің, ата-бабалары Ява корольдік сотында қызмет еткендердің, сол соттар жойылғаннан кейін ұзақ уақыттан соң Ява бойынша "таза сөйлеудің" ең жоғары үлгісін ұсынып, белгілі бір мағынада елшілерге айналғанын көрсетті. Джоэл Куйперстің еңбегі осы тақырыпты Индонезияның Сумба аралына қатысты одан әрі дамытады. Бұл индонезиялықтарға емес, Аризонадағы тева үндістеріне қатысты болғанымен, Пол Кроскриттидің тева кивасынан (немесе жер астындағы рәсімдер кеңістігінен) шыққан сөйлеу формалары барлық тева сөйлеуінің басым үлгісін құрайды деген пікірі тікелей салыстыру ретінде қарастырылуы мүмкін. Сильверштейн осы идеяның – үлгілік орталықтардың теориялық мағынасын және қолданылу мүмкіндігін табуға тырысады. Ол, шындығында, үлгілік орталық идеясы лингвистикалық антропологияның ең маңызды үш жаңалығының бірі деп санайды. Ол бұл ұғымды мынадай тұжырымдамамен жалпылайды: "тарихи жағдайда өзгеретін, бірақ құрылымдалған, кең ауқымды институционалдық өзара әрекеттесу тәртібі бар. Мұндай кең масштабтағы макроәлеуметтік тәртіптерде семиотиканың ритуалдық орталықтары, іс жүзінде, қолданылатын сөздік және басқа да семиотикалық формалардың мағынасы мен маңыздылығына қатысты, кез келген дискурсивті өзара әрекеттесу оқиғасына құрылымдық және құндылықтық әсер етеді". Қазіргі лингвистикалық антропологтардың ритуал сияқты классикалық антропологиялық тақырыптарға қатысты көзқарастары, статикалық тілдік құрылымдарға емес, гипертрофиялық параллельдік реттік иконалық және индекстік жиынтықтың нақты уақыттағы ашылуына баса назар аударады, бұл ритуалға өз қасиетті кеңістігін құруға көмектеседі, көбінесе мәтіндік және мәтіндік емес метрикализациялардың сиқырындай көрінеді, синхронды түрде".
Ұрпақ, тап және жынысы
Бұл саланың басты мәселелерін қарастырып, оның негізгі теорияларын пайдалана отырып, көптеген ғалымдар тіл мен нәсілдің (этностың), әлеуметтік жағдайдың және жыныстың (сексуалдық бағдарының) ерекше маңызды әлеуметтік құрылымдарының өзара байланысына назар аударады. Бұл еңбектер, әдетте, нәсілге, әлеуметтік жағдайға және жынысқа қатысты (мысалы, неке, еңбек, халық мәдениеті, білім беру) идеологиялар мен институттар сияқты әлеуметтік құрылымдардың құрылысы мен жеке адамдардың өмірлік тәжірибесіндегі рөлін қарастырады. Осы тақырыптарды қамтитын лингвистикалық антропологиялық мәтіндердің тізімі төменде келтірілген:
Ұрпақ және ұлт
Алим, Х. Сами, Джон Р. Рикфорд және Арнетта Ф. Болл. 2016 жыл. Рациолингвистика: Тіл нәсіл туралы түсінігімізді қалай қалыптастырады. Оксфорд университетінің баспасы. Бухольц, Мэри. 2001 жыл. "Нердтердің ақтығы: үлгілі ағылшын тілі және нәсілдік ерекшелік". Тілдік антропология журналы 11 (1): 84–100. Бухольц, Мэри. 2010 жыл. Ақ балалар: Тіл, нәсіл және жастардың өзіндік стилі. Кембридж университетінің баспасы. Дэвис, Дженни Л. 2018 жыл. Үндістердің сөзі: Чикассо қайта жаңғыруындағы сәйкестік және тілді жаңарту. Аризона университетінің баспасы. Дик, Х. 2011 жыл. "АҚШ-тың шағын қалаларында иммигранттарды заңсыз ету". Тілдік антропология журналы. 21(S1):E35–E55. Хилл, Джейн Х. 1998 жыл. "Тіл, нәсіл және ақ нәсілділердің қоғамдық кеңістігі". Американдық антрополог 100 (3): 680–689. Хилл, Джейн Х. 2008 жыл. Ақ нәсілшілдіктің күнделікті тілі. Уайли Блэкуэлл. Гарсия Санчес, Инес Макулада. 2014 жыл. Тіл және мұсылман иммигранттарының балалық шағы: Қайсылыққа қатысты саясат. Джон Уайли және Ұлдары. Ибрахим, Авад. 2014 жыл. Қаралықтың тамырлары: Хип-хоп мәдениеті, тілі, жеке басы және болу саясатының сын этнографиясы. 1-басылым. Нью-Йорк: Питер Ланг баспасы. Роза, Джонатан. 2019 жыл. Тілдей көрінеді, нәсілдей дыбыстайды: Рациолингвистикалық идеологиялар және латындықтарды үйрену. Оксфорд университетінің баспасы. Смоллс, Кристал. 2018 жыл. "Күрес сөздері: қара нәсілге қарсылық және американдық мектептегі сөздік зорлық". Тілдік антропология журналы. 23(3):356–383. Спирс, Артур Кин. 1999 жыл. Раса және идеология: Тіл, символизм және халық мәдениеті. Уэйн мемлекеттік университетінің баспасы. Урчиуоли, Бонни. 2013 жыл. Әділетсіздікті әшкерелеу: Пуэрто-Рикода тіл, нәсіл және әлеуметтік топтар туралы тәжірибелер. Уэвиленд баспасы. Виртц, Кристина. 2011 жыл. "Кубалықтардың қараңғылықты бейнелеуі – мәңгілік өткеннің әлі де арамызда болуы". Тілдік антропология журналы. 21(S1):E11–E34.
Rosa, Jonathan. 2019. Looking like a Language, Sounding like a Race: Raciolinguistic Ideologies and the Learning of Latinidad. Oxford University Press. Smalls, Krystal. 2018. "Fighting Words: Antiblackness and Discursive Violence in an American High School." Journal of Linguistic Anthropology. 23(3):356 383. Spears, Arthur Kean. 1999. Race and Ideology: Language, Symbolism, and Popular Culture. Wayne State University Press. Urciuoli, Bonnie. 2013. Exposing Prejudice: Puerto Rican Experiences of Language, Race, and Class. Waveland Press. Wirtz, Kristina. 2011. "Cuban Performances of Blackness as the Timeless Past Still Among Us." Journal of Linguistic Anthropology. 21(S1):E11 E34.
Сынып
Фокс, Аарон А. 2004 жыл. Нағыз ел: жұмысшы сынып мәдениетіндегі музыка және тіл. Дьюк университетінің баспасы. Шанкар, Шалини. 2008 жыл. Дези Лэнд: Силикон аңғарындағы жасөспірімдер мәдениеті, сынып және табыс. Дьюк университетінің баспасы. Накассис, Константин В. 2016 жыл. Стильді жасау: Оңтүстік Үндістандағы жастар мен жаппай ақпарат тарату. Чикаго университетінің баспасы.
Жыныстық қатынас және жыныстық қатынас
Бухольц, Мэри. 1999 жыл. «Неге қалыпты болу керек?»: «Нерд қыздар» қауымдастығындағы тіл және жеке басының ерекшеліктері. «Қоғамдағы тіл». 28 (2): 207–210. Фейдер, Айала. 2009 жыл. «Мицва қыздары»: Бруклиндегі хасидтік яһудилердің келесі буынын тәрбиелеу. Принстон университетінің баспасы. Гаудио, Рудольф Пелл. 2011 жыл. «Алла бізді жаратты»: Исламдық Африка қаласындағы сексуалдық бұзықтар. Джон Уайли және Ұлдары. Холл, Кира және Мэри Бухольц. 1995 жыл. «Жыныс анықталады»: Тіл және әлеуметтік тұрғыдан құрылған «өз». Нью-Йорк: Рутледж. Джейкобс Хьюи, Ланита. 2006 жыл. «Асүйден салонға дейін»: Африка-американдық әйелдердің шаш күтіміндегі тіл және өзгеріс. Оксфорд университетінің баспасы. Кулик, Дон. 2000 жыл. «Гейлер мен лесбияндар тілі». «Антропологияның жылдық шолуы». 29 (1): 243–85. Кулик, Дон. 2008 жыл. «Жыныстық саясат». «Ерлер мен еркектік». 11 (2): 186–92. Кулик, Дон. 1997 жыл. «Бразилиялық трансгендерлік проституткалардың жынысы». «Американдық антрополог». 99 (3): 574–85. Ливия, Анна және Кира Холл. 1997 жыл. «Ерекше сөздермен»: Тіл, жыныс және сексуалдық. Оксфорд университетінің баспасы. Маналансан, Мартин Ф. IV. «Америкада филиппиндық гей өмірін ойнату»: Трансұлттық контекстегі тілдік стратегиялар. «Лаванда лексикасынан тыс: Лесбиянкалар мен гейлер тіліндегі шынайылық, қиял және иелену». Ред. Уильям Л. Лип. Нью-Йорк: Гордон және Брейч, 1997. 249–266. Мендоса Дентон, Норма. 2014 жыл. «Homegirls»: Латина жастар топтары арасындағы тіл және мәдени тәжірибе. Джон Уайли және Ұлдары. Рамптон, Бен. 1995 жыл. «Кесу»: Жасөспірімдер арасындағы тіл және этникалық қарым-қатынас. Лонгман. Зимман, Лал, Дженни Л. Дэвис және Джошуа Рэклоу. 2014 жыл. «Квир саяхаттар»: Тіл, жыныс және сексуалдық саласындағы бинарлық теорияны қайта қарастыру. Оксфорд университетінің баспасы.
Mendoza Denton, Norma. 2014. Homegirls: Language and Cultural Practice Among Latina Youth Gangs. John Wiley & Sons. Rampton, Ben. 1995. Crossing: Language and Ethnicity Among Adolescents. Longman. Zimman, Lal, Jenny L. Davis, and Joshua Raclaw. 2014. Queer Excursions: Retheorizing Binaries in Language, Gender, and Sexuality. Oxford University Press.
Этнопоэтика
Этнопоэтика – ауызша поэзия немесе әңгімелеу өнерінің мәтіндік нұсқаларын (яғни, сөздік мұра) жазу әдісі. Ол поэзиялық жолдар, тармақтар және шумақтарды (проза абзацтарының орнына) қолданып, формальды, поэтикалық орындалу элементтерін сақтап қалады, әйтпесе олар жазба мәтіндерде жоғалып кетуі мүмкін. Кез келген этнопоэтикалық мәтіннің мақсаты – ерекше ауызша орындаушылардың шеберлігі олардың нақты мәдени ортадағы өнерлерінің эстетикалық құндылығын қалай арттыратынын көрсету. Этнопоэтика теориясын дамытуға үлкен үлес қосқандар: Джером Ротенберг, Деннис Тедлок және Делл Хаймс. Этнопоэтика этнология, антропология, фольклористика, стилистика, лингвистика, әдебиет және аударма тану салаларының бір тармағы болып саналады.
Құрып бара жатқан тілдер: тілдерді құжаттандыру және жаңғырту
Құрып кету қаупі төнген тілдер – балаларға ана тілі ретінде берілмейтін немесе түрлі себептермен сөйлейтін адамдардың саны азайып бара жатқан тілдер. Сондықтан, бірнеше буын өткен соң бұл тілдерде сөйлеу тоқтауы мүмкін. Антропологтар тілдік құжаттама және жаңғырту жобаларына қатысу арқылы құрып кету қаупі төнген тілдік қауымдастықтармен жұмыс істейді. Тілдік құжаттама жобасында зерттеушілер тілдің жазбаларын жасауға тырысады – бұл жазбалар далалық күнделіктер және аудио немесе бейне жазбалар болуы мүмкін. Құжаттаманың ең жақсы тәжірибелерін сақтау үшін, бұл жазбалар нақты түсіндірмелермен жабдықталып, қандай да бір мұрағатта қауіпсіз сақталуы керек. Франц Боас Солтүстік Америкада тілдік құжаттамамен айналысқан алғашқы антропологтардың бірі болды және ол үш маңызды материалдың дамуын қолдады: 1) грамматика, 2) мәтіндер және 3) сөздіктер. Бұл қазір Боаз трилогиясы деп белгілі. Тілді жаңғырту – тілді қайтадан кеңінен қолдануға енгізу практикасы. Жаңғырту шаралары жаңа сөйлеушілерге тілді үйрету немесе қоғамда оны қолдануды ынталандыру түрінде болуы мүмкін. Тілді жаңғырту жобасының бір мысалы – Пенсильвания штатындағы Суатмор колледжінде оқытылатын ленап тілінің курсы. Курстың мақсаты – жергілікті және жергілікті емес студенттерді ленап тілі мен мәдениеті туралы біліммен қамтамасыз ету. Тілді қайта жандандыру, жаңғыртудың бір бөлігі ретінде, тілдің қоғамнан тартып алынғанын білдіреді және олардың өз тілдерін өздерінің талаптары бойынша қайта жандандыруға қабілеттілікті қайтару туралы алаңдаушылығын қарастырады. Тілді қайта жандандыру тіл жоғалуымен байланысты билік динамикасын қарастырады. Тілді білетін адамдарды оны қолдануға ынталандыру, қолдану саласын кеңейту және тілдің беделін арттыру – бұл қайта жандандырудың құрамдас бөліктері. Мысалы, Маями тілі кең көлемді мұрағаттар арқылы «жойылған» статустан қайта оралды. Тіл білімі саласы құрып кету қаупі төнген тілдердің тілдік құрылымдарын зерттеуге бағытталған болса, антропологтар да осы салаға тілдің құрып кетуінің әлеуметтік-тарихи контекстін этнографиялық тұрғыдан түсіну арқылы, сондай-ақ тілді жаңғырту және қайта жандандыру жобаларына баса назар аудару арқылы үлес қосады.