Кіріспе
Ресейлік совет саяси революционері, марксистік теоретик және архивші Давид Рязанов (Дави́д Ряза́нов), тумасы Давид Бори́сович Гольдендах (Дави́д Бори́сович Гольдендах; 10 наурыз 1870 - 21 қаңтар 1938), орыс революционері, тарихшысы, библиографы және архивші. Рязанов Маркс-Энгельс институтын құрып, қазіргі социалистік қозғалыстың осы екі негізін қалаушыларының жинақталған еңбектерін жариялауға арналған алғашқы ауқымды күш-жігерді редакциялады. Рязанов 1930 жылдардың аяғындағы Ұлы террордың көрнекті құрбаны болды.
David Riazanov (Дави́д Ряза́нов), born David Borisovich Goldendakh (Дави́д Бори́сович Гольдендах; 10 March 1870 – 21 January 1938), was a Russian revolutionary, historian, bibliographer and archivist. Riazanov founded the Marx–Engels Institute and edited the first large scale effort to publish the collected works of these two founders of the modern socialist movement. Riazanov was a prominent victim of the Great Terror of the late 1930s.
Алғашқы жылдар
Давид Борисович Голдендах 1870 жылы 10 наурызда Ресей империясының құрамына кірген Украинаның Одесса қаласында еврей әкесі мен орыс анасының отбасында дүниеге келген. 15 жасында болашақ Давид Рьязанов Ресей патшасының төрешілігін құлатуға тырысқан народниктер қатарына қосылды. Рязанов Одессада орта мектепте оқыды, бірақ 1886 жылы революциялық қызмет немесе бағынбаушылық үшін емес, "өмітсіз қабілетсіздігі" үшін шығарылды. Рязанов 15 ай бойы сотталуды күтіп түрмеде отырды, сонда ол айыпты деп танылып, тағы төрт жылға каторгаға (көшіру және ауыр жұмыс) сотталды.
Тұтқындықтың алғашқы кезеңі
1900 жылы Рязанов елден кетіп қалады. Келесі жылы Берлинде Рязанов және оның ойласушылары "Борба" (Барлас) деп аталатын шағын марксистік топ құрды, ол эмигрант орыс марксистерін біріктіруге тырысты. Партия осы тарихи съезден кейін большевиктер мен меньшевиктер қанатқа бөлінгендіктен, Рьязанов және оның ойластырушылары екі фракцияға да қосылудан бас тартты.
Екінші жер аударылу кезеңі
1907 жылы сотталғаннан кейін көп ұзамай Рязанов батысқа көшіп кетті. Осы екінші шет елдегі аралықта Рязанов өзін тарихи зерттеулерге арнады, ол Халықаралық жұмысшылар қауымдастығының тарихын неміс социал-демократиялық партиясының архивтерінде және Лондондағы Британдық мұражайда зерттеді. Рязановтың Маркс пен Энгельстің осы журналистикасын жинап, 1917 жылы кітап түрінде жариялады. Бұл басылым Рязановтың қазіргі заманғы социализмнің осы екі жетекші жарығының әдеби туындылары бойынша әлемдегі жетекші сарапшылардың бірі ретінде беделін нығайтты. Рязанов 1915 жылы Екінші Интернационалдың Циммервальд конференциясына да қатысты. Рязанов көптеген батыс еуропалық социалистердің І дүниежүзілік соғысқа деген әлеуметтік патриоттық қолдауын да, большевиктердің революциялық жеңілісшілігін де қабылдамады.
Қуғын-сүргін, өлім және мұра
1930 жылдың желтоқсан айында Маркс Энгельс институтында 1926 жылдан бері ғылыми көмекші болған Исаак Рубинді Кеңес құпия полициясы тұтқындап, "Меншевиктердің Одақтық бюросы" деп аталатын жер асты ұйымын құруға қатысты деп айыптады. Адвокат ретінде Рубин алдымен тергеушінің жалған айыптарына берілмеуге тырысты, бірақ ол әлі де қамауда ұсталып, Суздальға ауыстырылды. Денсаулығы нашарлай бастаған Рубин ақырында құпия полиция қызметкеріне Давид Рьязановқа қарсы жалған жазбаша куәлік беруге мәжбүр болды. Рубин өзінің Маркс Энгельс институтындағы кеңсесінде құпия "Меншевик орталығы" құжаттарын қамтитын конвертті сақтағанын, оны Дэвид Рьязановқа жасырын тапсырғандығын мәлімдеді. Прокурор Николай Крыленко жүргізген шоу-процесс нәтижесінде Рубинді заговорге қатысуда кінәлі деп танып, 5 жылға бас бостандығынан айыру жазасына кесілді. Оның есімі күдіктің бұлты астында және "Меншевиктердің Одақтық бюросы" деген атаумен сот процесінің қарсаңында болған Риазанов 1931 жылдың ақпан айында Маркс Энгельс институтының директоры лауазымынан босатылды. Рязанов коммунистік партиядан шығарылып, құпия полициямен тұтқындалды, "меншевиктердің революциялық әрекеттеріне қарсы күреске көмектескені үшін". Саратовта Рязанов келесі алты жыл бойы Саратов университетінің кітапханасында жұмыс істеді. Рязановтың Маркс Энгельс институты 1931 жылы Ленин институтымен біріктіріліп, Владимир Адоратскийдің басшылығымен Маркс-Энгельс-Ленин институтын құрды. Олардың арасында "Неміс идеологиясы", 1844 жылғы "Экономикалық және философиялық қолжазбалардың" бөлімдері, Гегельдің "Құқық философиясы" сын және "Табиғат диалектикасы" еңбектері бар.
Шығармалары
А. Маркс: "Англо-орыс тіліндегі әдебиет тарихы". (К.Маркс бағалаудағы Анго-Ресей қатынастары: тарихи-сараптамалық зерттеу.) Петроград: Петроградского сов. раб. және к. депутаттарының жинағы, 1918 жыл. Г. В. Плеханов "Освобождение труда" тобында. (Г. В. Плеханов және "Еңбектің бостандықтануы" тобы.) Мәскеу: Отдель печат Московское Советское Рабочихие и Красноармейские Депутаты, 1919 жыл. Халықаралық пролетариат және соғыс. Сборник статей 1914 1916 ж. ("Халықаралық пролетариат және соғыс: мақалалар жинағы", 1914-1916). Institut K. Marksa i F. Engelʹsa pri V. Ts. И. К. (Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитетінің К. Маркс және Ф. Энгельс институты) Мәскеу: Московский Рабочи, 1923 жыл. Задачи профсоюздар пролетариат диктатурасының дәуірінде. Пролетариат диктатурасының алдындағы және кезеңіндегі кәсіподақтардың міндеттері. Харьков: Пролетарий, 1923 жыл. Карл Маркс пен Фридрих Энгельс. Джошуа Куниц, транссексуал. Нью-Йорк: Халықаралық баспа, 1927. Карл Маркс: Адам, ойшыл және революционер. Симпозиум. (Жарнамашы) Лондон: Лоуренс пен Вишарт, 1927 жыл. Взгляды Маркс пен Энгельс те тежегішпен жарысты. (Маркс пен Энгельстің неке мен отбасы туралы көзқарастары). Мәскеу: Молодая гвардия, 1927 жыл. Коммунизм және неке деп аударылып қайта шығарылды.