Кіріспе

"Декрет" сөзінің еврейше Chukat, HuQath , Hukath, немесе Chukkas (חֻקַּת Hebrew for "decree", the ninth word, and the first distinctive word, in the parashah) - Тораның 39-шы апталық бөлігі (פָּרָשָׁה, parashah) Тора оқудың еврейлік жылдық циклында және Сандар кітабындағы алтыншы. Парашада өліктердің ластануы (тумат хамет) және Қызыл сиырдан (פָרָה אֲדֻמָּה, parah adumah, сонымен қатар "Қызыл құйрық" деп те аталады) дайындалған сумен тазарту заңдары жазылған. Сондай-ақ, Мириям мен Һаронның өлімі, Мұсаның Мериба суында жеңіліс тапқаны, сондай-ақ Арад, аморлықтар мен Башанның жаулап алынуы жайлы да баяндалады. Парашада Сандар 19:1 - 22:1 жазылған. Параша - Сандар кітабындағы (Торадағы ең қысқа емес) апталық Тора бөлігі. Ол 4670 еврей әріптерінен, 1245 еврей сөзінен, 87 тармақтан және Тора түрмесіндегі 159 жолдан тұрады. Яһудилер оны әдетте маусымның аяғында немесе шілдеде оқиды. Көптеген жылдары (мысалы, 2024, 2025 және 2028 жылдары) парашат чукат бөлек оқылады. Кейбір жылдары (мысалы, 2026 және 2027 жылдары), Шавуоттың екінші күні Диаспорадағы (яһудилер Шавуотты екі күн бойы сақтайды) демалыс күніне түскенде, парашат Чукат келесі параша, Балақпен біріктіріледі. Яһудилер Пуримнен кейінгі демалыс күні Шаббат пара деп аталатын апталық Тора бөлімінен басқа, Парашаның бірінші бөлігін, Сандар 19:122 оқыды. Шаббат парада оқушы апталық Тора бөлімін, содан кейін Қызыл сиыр тарауын айтады. Шаббат пара Құтқарылу мейрамына дейін өтеді, ал Сандар 19:122 исраилдіктердің өлімнің арамдығынан (тумат хамет) тазару рәсімін және Құтқарылу мейрамына дайындалуды көрсетеді.

Оқулар

Дәстүрлі демалыс күндері Тора оқу кезінде параша жеті оқылымға немесе עליות, алиотқа бөлінеді.

Бірінші оқу Нұралықтар 19:1 17

Бірінші оқылымда Құдай Мұса мен Һаронға исраилдіктерге қызыл сиырдың (פָרָה אֲדֻמָּה, parah adumah) суын жасау үшін қолданылатын ырым-жырым туралы заңды үйретуді тапсырды. Ол ешбір кемшілігі жоқ, ешбір кемістігі жоқ және мойынтұрық көтермеген болуы керек еді. Діни қызметкер Елазар оны ел қонысынан сыртқа шығарып, сойылсын. Ол сиырдың тұтас денесін самырсын ағашы, изоп пен қызыл жүнмен бірге өртеп жіберген. Діни қызметкер мен оны өртеп жіберген адам киімдерін жуып, сумен жуынып, кешке дейін таза емес болып саналады. Ал, бұзаудың күлін тазалау суын жасауға жұмсаған. Адам өлісінің денесін қосқан әркім жеті күн бойы таза емес болып саналатын. Өліге тиген адам үшінші және жетінші күні тазару суымен жуынып, таза болуы керек еді. Ал егер біреу мұны істемесе, ол таза емес болып қалатын, киелі шатырды арамдайтын және Исраил халқынан аластатылатын. Егер біреу шатырда қайтыс болса, онда шатырға кірген әркім және шатырдағы барлық ашық ыдыстар жеті күн бойы таза емес болып саналатын. Елдегілердің бәрі де таза емес деп саналатын.

Екінші оқылым: * Сандар 19: 18 * 20: 6

Екінші рет оқығанда таза адам қызыл сиырдың күлін сумен араластырып, суға іспетті іспетті бір құмыраны батырып, шатырдың, ыдыстардың және арамдалған адамдардың үстіне бүркіп тастаған. Сол суды бүркіп қойған адам киімін жуып, сумен жуынып, кешке қарай таза болуы керек еді. Ал егер біреу таза емес болып, тазару рәсімінен өтпесе, қауымнан шығарылуы керек еді. Тазарту суын бүркіп қойған адам киімдерін жуып, тазаруға тиіс. Исраилдіктер Зін елсіз даласындағы Қадешке жетіп, Мириям да сол жерде қайтыс болып, қабірге қойылады. Мұса мен Һаронның қарсылығына наразылық білдірді. Мұса мен Һарон кездесу шатырының кіреберісінде етпеттерін жерге жығып, Жаратқан Иенің алдына келіп,

Үшінші оқылым Сандар 20:7 13

Үшінші оқылымда Құдай Мұса мен Һаронға таяқты алып, жартастан су шығаруға бұйыру керектігін айтты. Мұса таяғын алып, халықты жартастың алдына жинап алып: "Құлақ салыңдар, бас көтергендер! Мұса таяғымен екі рет жартасқа ұрып жібергенде, одан су шығады. Алайда Құдай Мұса мен Һаронға: "Сендер Маған сенім артпай, Исраилдің үрім-бұтағының алдында Менің киелі екенімді мойындамадыңдар. Бұл су Мәриба деп аталды, яғни "қақтығысу" немесе "қақтығысу" деген мағынаны білдіреді.

Төртінші оқу Нұмерлер 20:14 21

Төртінші оқылымда Мұса Едом патшасына елшілерін жіберіп, исраилдіктерге Едом арқылы өтуге рұқсат беруін сұрады. Олар егістіктер мен жүзімдіктер арқылы өтпей, құдықтан су ішпей жүрді. Бірақ Едом халқы оларға жол бермеді. Олар исраилдіктерге қарсы шығып, жолды бөгеп тастады.

Бесінші оқу Нұралықтар 20:22 21:9

Бесінші оқылымда Құдай Мұса мен Һаронға былай деді: "Арон өз ата-бабаларының қасына қайтып барады. Мұса Һарон мен оның ұлы Елазарды Һор тауының басына алып шықты. Исраилдіктер Һаронды 30 күн бойы жоқтады. Арад патшасы исраилдіктерге қарсы соғысып, кейбіреулерін тұтқынға алды. Исраилдіктер Құдай жеңіске қол жеткізсе, Арад қаласын талқандаймыз деп ант берді. Құдай қанахандықтарды исраилдіктерге табыстады. Исраилдіктер Құдай мен Мұсаға қарсы сөйлеп, ашуланып, Құдайдан жыландар жіберіп, олардың көбі қаза болды. Сонда халық Мұсаға келіп, Құдайға қарсы сөйлеген күнәларын мойындап, жыландарды алып тастау үшін Құдайға сиынсын деп өтінді. Құдай Мұсаға қоладан жасалған жыланның мүсініне бағанаға іліп қоюды бұйырды.

Алтыншы оқу Сандар 21:10 20

Алтыншы рет тараған кезде исраилдіктер Обот, Иге-Абарим, Зәред аңғары, Арнон өзенінің арғы жағы, Бер, Маттана, Нахалиел, Бамот қалаларына және Моаб елін, яғни Писға тауының басына қарай көшіп барды.

Жетінші оқу Нұмар 21:21 22:1

Жетінші рет Исраил халқы Сихонға елшілерін жіберіп, өздерінің жері арқылы өтулеріне рұқсат сұрады. Олар егіндіктерге, жүзімдіктерге кірмей, құдықтардың суын ішпей, өз жерлерін аралап өтпек болды. Бірақ Сихон исраилдіктерге өз жерінен өтулеріне рұқсат бермеді. Исраилдіктер аморлықтарды жеңіп, олардың жері мен қалаларын иемденді. Содан соң исраилдіктер жолға шығып, Башан патшасы Ог оларға қарсы шайқасты. Исраилдіктер оның әскерін жеңіп, елін басып алды. Содан соң исраилдіктер Иерихоннан Иордан өзенінің арғы жағына қарай Моаб даласына қарай аттанды.

Үш жылдық цикл бойынша көрсеткіштер

Тораны үш жылдық цикл бойынша оқыған яһудилер парашаны басқа кесте бойынша оқиды.

Өлі денелердің зақымдануы

Еврей жазбаларындағы өлілерге жанасу тазалыққа қайшы екенін көрсететін тармақтардың бірі - 19 - тараудағы өлілердің денесін тазалау үшін қызыл сиыр қоспасы туралы айтылған. Леуіліктер 21:15 тармағында Құдай Мұсаға діни қызметкерлерге өлген адаммен, тек анасымен, әкесімен, ұлымен, қызымен, ағасымен немесе тұрмысқа шықпаған қарындасымен ғана байланысып, арамданбауды бұйырған. Сондай-ақ, діни қызметкерлер қайғылы рәсімдерге қатыспауы керек еді. Сандар 5:14 тармағында Құдай Мұсаға исраилдіктерге өлген адаммен байланыста болған кез келген адамды қоныстан шығарып тастауды бұйырды. 19-тармақта "Қызыл сиыр" қоспасының өліктердің зақымдануынан тазалау үшін қолданылатын әдісі көрсетілген. Оннан бір бөлігін берумен байланысты, Заңды қайталау 26:1314 исраилдіктерге оннан бір бөлігін жоқтау кезінде жемегендерін, арамдалған кезде оның бір бөлігін тастап, өлгендерге бермегендерін айтуды бұйырды. Езекиел 43:69 жазбасында Езекиел пайғамбар ғибадатхананың ішінде патшаларды жерлеуді ғибадатхананы арамдаған және Құдайдың оны тастап кетуіне себеп болған іс-әрекеттердің бірі ретінде келтіреді. Еврей жазбаларында "арамдық" деген сөздің әртүрлі мағыналары бар. Леуіліктер 11:8, 11; 21:14, 11; Сандар 6:67; 19:1116; оны өліммен байланыстырады. Мүмкін, осыған ұқсас, Леуіліктер 12 бала тууға байланысты, ал Леуіліктер 1314 тері ауруына байланысты. Леуіліктер 15-тауда бұл күн жыныстық қатынасқа байланысты әртүрлі оқиғалармен байланыстырылады. Еремия 2:7, 23; 3:2; 7:30; Ошия 6:10 - де бұл күнә шетелдік құдайларға табынумен байланыстырылады.

Сандар кітабының 20 - тарауы

Саналар 20:213-ке ұқсас саяхатта болған оқиға Чыгуу 17:17-де жазылған, онда халық шөлден арызданып, Құдаймен айтысқан, Мұса таяғымен жартасты соққымен су шығарған, ал жер Масса және Мериба деп аталды. Забур 81:7 және 95:8 жырларында Мәриба жайлы былай делінген: "Мен сені Мәрибаның суында сынадым" және "Мерібада, Массаның айдаласындағы күнінде болғандай, жүректеріңді қасарыстырмаңдар".

Сандар кітабының 21 - тарауы

Сандар 21:13-те жазылған Қанахандықтардың жеңілуі Сандар 14:4445-те жазылған Уәде етілген жерге кіруге сәтсіз әрекеттен кейін болды, онда амалектіктер мен қанахандықтар исраилдіктерді шеттетіп, оларды Хормаға дейін итермеледі. Екі рет исраилдіктер жергілікті ресурстарды пайдаланбай-ақ, аумақтар арқылы өтуді ұсынды (Сандар 20:17 және 21:22), ал бірде олар жергілікті заттарды пайдалану үшін төлем шарттарын ұсынды (Сандар 20:19). Едомдық патша жол бермеген кезде, исраилдіктер басқа жолмен жүрді (Сандар 20:21), ал аморлық патша жол бермеген кезде, олар "жаланың озы" көмегімен алға басуды таңдады (Сандар 21:2324). Сандар 21:24 - де Исраилдің аморлықтарды семсермен қырып, олардың жерін иемденгені туралы айтылады. 8 ғасырдағы Амос 2:9-да да Құдай былай деген: "Мен олардың алдында аморлықтарды жойып жібердім.

Сандар 19-20 тарау

Иосиф Флавийдің айтуынша, Мириям қырық жыл бойы шөл далада жүріп, кейін қайтыс болды (Сандар 20:1-де айтылғандай). Исраилдіктер оны көп ақшаға жерлеп, Син тауының басында қабірге қойды. Олар 30 күн бойы қайғырып жылағаннан кейін Мұса халықты тазалау үшін Чифрлар 19 тармақта сипатталған Қызыл сиырдан дайындалған судың алғашқы қоспасын дайындады.

Сандар кітабының 21 - тарауы

Лоренс Шиффман өлі теңіздің бір түрмелерінің бірі Дамаск құжатында "Құдық мидрашы" деп аталатын бөлік бар екенін атап өтті. . " деп жазылған . Дамаск құжаты "құдықты" Тораға сілтеме ретінде түсіндірді және оны қазғандарды Яһудея жерін тастап, "Дамаск елі" деп аталатын жерде өмір сүру үшін Исраилдің қайтып келгендері немесе өкініш білдірушілері деп түсіндірді. Шифманның айтуынша, Дамаск құжатында дінге мүшелердің Яһудеядан Құмранның айдаласына көшіп кеткені туралы айтылған.

Сандар кітабының 19 - тарауы

Бір мидраш Мұсаның 19:1, 20:12 және 20:23 тармақтарын оқып, онда Құдайдың Мұса мен Һаронға айтқан сөздерін оқып, Жазбалардың 18 тармағында Мұса мен Һарон тең дәрежеде (Құдай екеуіне де сөйлегендей) екеніне және осылайша Амида дұғасында 18 бата бар екеніне үйретті. Раввин Левидің айтуынша, Құдай Қызыл сиырдың 19-шы тараудағы бөлігін (Бұл тарау Исраил халқы Жатырды тұрғызған күні күшіне енді) исраилдіктерге берген. Раввин Иоханан рабби Банааның атынан Таураттың жеке-жеке шиыршықтарда берілгені туралы айтқан, Забур 40: 8 былай дейді: "Одан кейін мен былай дедім: "Міне, мен келдім, кітаптың төркініне мен туралы жазылған". Алайда рабби Симеон бен Лакиш (Реш Лакиш) Тораның толықтай берілғанын айтады. Гемарада раввин Иохананның 5 - жазба 31 - тармақты былай деп түсіндіргені жазылған: "Зерттеуге арналған осы кітапты ал", - деп, ол Тораның бірнеше бөліктері біріктірілгеннен кейінгі уақытқа қатысты айтылған. Және Гемара Реш-Лакиш Забур 40: 8-ді "Мен туралы жазылған кітаптың төртеуі" деп түсіндірді, бұл бүкіл Тораның "кітап" деп аталғанын көрсетеді, өйткені Зәкәрия 5: 2 былай дейді: "Ол маған: "Не көріп тұрсың?" - деді. Сонда мен: "Ұшып бара жатқан кітапты көріп тұрмын", - деп жауап бердім". Гемараның пікірінше, ол "қағаз" деп Рабби Левидің айтуынша, Құдай Мұсаға Тораның сегіз бөлімін берген, содан кейін оларды жеке-жеке қағаздарға жазып, киелі шатыр орнатылған күні жазған. Олар: Леуіліктер 21-де діни қызметкерлердің бөлімі, Леуіліктер 8: 5-26 (Леуіліктер сол күні ән айту қызметіне қажет болғандықтан), Леуіліктер 9: 9-14 (Екінші айда Құтқарылу мейрамын өткізу керек) таза еместердің бөлімі, Лагерьден таза еместерді жіберу бөлімі (Бұлар да шатыр орнатылғанға дейін орын алуы керек) Леуіліктер 5: 1-4-де, Леуіліктер 16: 1-34-де (Леуіліктер 16: 1 -де Һаронның екі ұлының өлімінен кейін бірден берілді), Леуіліктер 10: 8-11 (Леуіліктер 10: 8-11), Елішектер 8: 14 -де ер адамдардың шамдарын жағу бөлімі және Қызыл сиыр бөлімінде 19. Мишнадағы Парах трактаты мен Тосефтада Сандар 19:122-дегі Қызыл сиыр туралы заңдар түсіндірілді. Раввин Танхум, раввин Ханнальянның ұлы, Мұсаның исраилдіктерге жазған Торадағы екі бөлімнің бірі (Леуіліктер 21-імен бірге, мәйіттің ластануы туралы) Мұсаның екі таза, тазалық заңымен айналысатын екі бөлімнің бірі екенін үйретті. Раввин Танахум бұл сыйлық Леуі руына берілген деп үйретті. Бұл ру туралы Малахи 3: 3-те былай деп жазылған: "Ол [Құдайдың хабарын жеткізушісі] Леуі руын тазартып, оларды тазартады". Мишна мен Тосефтада, егер Адар айы демалыс күні басталса, онда Сандар 19:122-дегі Қызыл сиыр туралы бөлім айдың үшінші демалыс күні оқылады (осылайша Құтқарылу мейрамының алдында, халықты Құтқарылу мейрамының құрбандығын жеуге дайындалу үшін тазаруды ескерту үшін). Сикниндік рабби Джошуа рабби Левидің атынан зұлым бейімділік төрт заңды логикалық негізсіз деп айыптайды деп үйретті, ал Киелі жазбалар әрқайсысына байланысты "статут" (חֹק, chok) деген сөзді қолданады: 1) бауырының әйеліне қатысты заңдар (Заңды қайталау 25:510), 2) аралас түрлер (Заңды қайталау 19:19 және 22:11), 3) күнәнің құрбандыққа шалу қозы (Заңды қайталау 16), 4) Қызыл сиыр (Сандар 19). Қызыл сиыр туралы Мишнада қарама-қайшылық бар: Қызыл сиырды дайындауға қатысқандардың киімдері арамданады, ал сиыр киімдерді таза етеді. Ал Сандар 19: 1-де Қызыл сиырға қатысты "қаулы" деген сөз қолданылған. Бір мидраш бірде бір жалған тәңірге табынушы Раббан Йоханан бен Закайдан Қызыл сиыр туралы сұрағанда, оның іс-әрекетін сиқыршылыққа теңегенін үйретті. Сонда раббан Жоханан сол жалған тәңірлерге құлшылық етушіден: "Сендер есуай жындары бар біреудің не істегенін көрдіңдер ме?" - деп сұрады. Бұған қоса, олар сол кісіге су бүркіп, жынын тастап қашады. Равбан Жоханан оған Қызыл сиырдың да арамдық рухқа ұқсайтынын айтты. Зәкәрия 13:2-де былай делінген: "Мен пайғамбарлар мен арам рухты елден қуып шығарамын". Равшан Жоханан оған таза емес адамның үстіне тазарту суын бүркіп бергенде, оның арамдық рухы қашып кететінін айтты. Ал жалған тәңірге табынушы адам кеткеннен кейін, Жақияның шәкірттері оған: "Біздің жалған тәңірге табынушыны уақытша ғана қуып жібергеніңді байқадық", - деп, Жақияның қандай жауап беретінін сұрады. Равбан Йоханан шәкірттеріне өлген адам арамдалмайды, су да тазартмайды деген еді. Раввин Хосе бен Ханина Сандар 19:2-дегі Қызыл сиыр туралы өсиетті түсіндіріп, Құдай Мұсаға бұл өсиеттің себебін айтқан, бірақ басқалар үшін бұл тек заң ғана болып қала береді деп үйретті. Сандар 19:2-де "Бұл - Таурат заңының ережесі (חֻקַּת, чукат) " д�...

Сандар кітабының 20 - тарауы

Рабби Амми Тораның Мириамның өлімі туралы жазбаны Сандар 20:1-де Қызыл сиыр туралы заңнан кейін 19:122-де Қызыл сиыр күнәдан тазартуды қамтамасыз еткендей, әділдердің өлімі артында қалған адамдар үшін күнәдан тазартуды қамтамасыз етеді деп үйретті. Раввин Елазар Мұса сияқты Мириямды да Құдай өліп өлтірген деп үйретті. 5 - жазба 34:5 - де: " Жаратқан Иенің аузынан шыққан бұйрық бойынша Жаратқан Иенің қызметшісі Мұса Моаб елінде қайтыс болды " , - делінген. Ал 4 - жазба 20: 1 - де: " Мұрайым да сол жерде қайтыс болды " , - делінген. Раввин Елазар Сандар 20:1-де "Жаратқан Иенің аузынан" деп айтылмайтынын түсіндірді. Сол сияқты, даналар өлім періштесінің алты адамға ешқандай ықпалы болмады деп үйретті. Олар: Ыбырайым, Ысқақ, Жақып, Мұса, Һарон және Мириям. Ыбырайым, Ысқақ және Жақып туралы мынадай сөздер жазылған: "барлығымен", "барлығынан", "барлығынан"; олар бәріне де ие болғандықтан, олар Өлім періштесінің азаптарынан құтқарылды. Мұса, Һарон және Мириям туралы Кітапта: "Олар өлім періштесінің қолынан емес, құшақтап өлгенін білдіреді" (33:38 - 34:5). Ал даналар құрт пен құрттың жеті адамға әсері болмағанын үйретті. Олар: Ыбырайым, Ысқақ, Жақып, Мұса, Һарон, Мириям және Бунямин. Ыбырайым, Ысқақ және Жақып пайғамбарлар туралы Киелі жазбаларда мына тәрізді сөздер бар: "Барлығымен бірге", "Барлығынан", "Барлығынан". Олар Мұса, Һарон және (Исраилдің ұрпақтарынан болған) Мәриям пайғамбарлар еді. Раввин Жозе, раввин Яһуданың ұлы, Исраил үшін үш жақсы басшы - Мұса, Һарон және Мириям пайда болды деп үйретті. Олардың қалауы үшін Құдай Исраилге үш жақсылық сыйлады: Мириямның қасиеті үшін исраилдіктерді сапарларына ертіп келген құдық, Һаронның қасиеті үшін бұлт бағанасы және Мұсаның қасиеті үшін манна. Мұнан кейін, Сандар 20: 2-де: "Онда (Құдайдың қасында) Мәриям да қайтыс болды", - делінген. Мұса мен Һаронның құдіретімен құдық қайтадан қайтты. Мұса пайғамбар қайтыс болғанда, құдық, бұлт бағанасы және маннаның бәрі жоғалып кетті. Зәкәрия 11:8 - де былай делінген: "Мен үш бағушыны бір айда жойып жібердім". Бір мидраш та әділдердің туған кездегі айырмашылығын ешкім де сезінбейді, ал өлгенде бәрі де сезініп қалады деп үйреткен. Ал Мириям дүниеге келгенде, ешкім оны сезінбеді, бірақ ол қайтыс болғанда (Сандар 20:1-де айтылғандай), құдықтың пайда болуы тоқтады, сондықтан бәрі оны жоғалтуды сезінді. Құдық оның өлімін жариялады. Һарон дүниеге келгенде, ешкім оны сезінбеді, бірақ ол қайтыс болғаннан кейін, салтанатты бұлттар тарап кеткенде, бәрі оның жоғалғанын сезінді. Осылайша бұлт Исаның өлімін білдірді. Мұса пайғамбар дүниеге келгенде, оны ешкім сезінбеді. Ал өлгенде бәрі оны сезінді. Себебі маннаның құлап түсіп, жер бетінде оның өлімге ұшырағанын білдірді. Гемарада санақ 20:1-ге сәйкес өлік адамның пайдасына емес, зиянды екені айтылған. Гемара бұл тұжырымға Дұрыс заңның 21:36 тармағында жазылған мойын сындырылатын сиырға (הָעֶגְלָה, הָעֲרוּפָה, хаэгла хааруфа) және Мұсаның 4 - жазбасының 20:1 тармағында өлген адамға қатысты қолданылған "онда" (שָׁם, sham) деген сөздің қолданылуынан келді. Сандар 20:1-де: "Мұнда (Шам) өліп қалды", ал 5 - жазба 21: 4-те: "Олар сол жерде (Шам) аңғарда сиырдың мойнын сындырады" делінген. Сондай-ақ, мәйіттен де пайда табуға тыйым салынған. Ал рабби Янай мектебінде сиырдан пайда табуға тыйым салынған деп үйретті, өйткені 5 - тарау 21: 8 - де сиырмен байланысты кешірім (כַּפֵּר, kaper) туралы айтылған, дәл солай күнәнің құнын өтеу (כַּפֵּר, kaper) құрбандықтарға байланысты айтылған (мысалы, Мысырдан шығу 29:36). (Мұсаның пайғамбарлығындағы) құрбандықтардан басқа да игіліктер алулары тыйым салынған сияқты, бұзаудан да басқа да игіліктер алулары тыйым салынған. Бір ұстаз былай деп үйретті: "Шөл даладағы ұрпақ өліп жатқанда, Мұсамен (Нұмар 12:8-де айтылғандай, "түз бетпе-бет") Құдайдың қарым-қатынасы болмады". Мұса пайғамбар (Таураттың екінші кітабының) 2 - жазбасында былай деп жазған: " Соғыс жасақшыларының бәрі де өлтіріліп, жер бетінен қырылып қалды. Ол маған былай деді: Мұсаға (Алланың) үні жетті. Демек, Мұсаға 4 - жазба 20:6 - 8-де жазылған Құдайдың сөздері Мұсаға 38 жылдан кейін алғаш рет айтылған болуы мүмкін. Бір мидраш кітапта Құдай Мұсаға: "Оларға жартастан су алып кел, сонда қауым мен малдарын суарып аласың", - деп Мұсаның 4 - жазба 20:8 - дегі бұйрығын оқып, Құдайдың тіпті исраилдіктердің мал - мүлкіне де көңіл бөлгенін көрсетті. Мишна исраилдіктерді шөл дала арқылы алып өткен құдықты Мириамның арқасында немесе басқалар Мұсаның Сандар 20:11-де жартасқа соққы беріп ашқан құдықты санад�...

Сандар кітабының 21 - тарауы

Гемарада Арад патшасының Сандар 21:1-те Һаронның өліп, салтанатты бұлттар тарап кеткенін естігені айтылған. Осылайша патша исраилдіктерге қарсы соғысуға рұқсат алған деген қорытындыға келді. Гемарада Сандар 21:1-дегі оқиғадан Арад патшасының кейбір исраилдіктерді тұтқынға алғаны туралы түсінік берілген. Рав Ханин (немесе кейбір адамдар Рав Ханина деп айтады) Сандар 21: 2-ді оқып, табысқа жетуді қалаған адам көкке арналған табыстардың бір бөлігін бөліп қоюы керектігін көрсетті. Осылайша, Гемара, прозелиттің (яһуди мұрагерлері жоқ, сондықтан заңды мұрагерлері жоқ) мүлкін иеленетін адам қалған мүлкін алуға лайық болу үшін, мүлкінің бір бөлігін Тора түрмесін сатып алуға жұмсауы керек деп үйретті. Рав Шешет қайтыс болған жұбайының мүлкіне қатысты да осыған ұқсас әрекет жасау керектігін үйретті. Рава тіпті көп пайда тапқан кәсіпкер де осылай әрекет етуі керектігін үйретті. Рав Папа бір нәрсені тапқан адам да солай әрекет етуі керектігін үйретті. Рав Нахман бар Исхак бір адам тек бір жұп тефлин жазуды ұйымдастырса да (бұл жеткілікті іс-әрекет болар еді) деді. Бір мидраш төрт адам ант берген, екеуі ант еткеннен кейін пайда тапқан, екеуі ант еткеннен кейін жоғалған деп үйретті. Исраилдіктер Ант берген және пайда алған Сандар 21:23 және Ханна Ант берген және пайда алған 1 Самуил 1:11-20 . Ефта ант берді және Жоғарғылар 11:30 40 -та жеңілді, ал Жақып Жаратылыс 28:20 -те ант берді және жеңілді (біреулер Жаратылыс 35:18 -те Рахиланың жоғалуында, ал басқалары Жаратылыс 34:2 -те Динаның ұятқа қалуында дейді, өйткені Жаратылыс 28:20 -те Жақыптың анты артық болды, өйткені Жақып Құдайдың уәдесін алды, сондықтан Жақып одан айырылды). Рав Асси рабби Ханина атынан Аханның Ешуаға 7:20-де мойындауы Мұсаның заманында екі рет үш рет құрбандыққа шалуды, соның ішінде Сандар 21:2-дегі антты бұзғанын және Ешуаның заманында бір рет бұзғанын көрсетті деп айтты. Себебі Ешуа 7:20-де Ахан: "Мен күнә жасадым (бұл жолы) және осылай жасадым (бұл жағдайдан басқа екі рет жасадым) " деді. Бір мидрашта кейбір беделділердің айтуынша, Исраил Сихонға қарсы Елул айында соғысты, Тишриде мейрамды тойлады, ал мейрамнан кейін Огқа қарсы шайқасты деп жазылған. Мидраш бұл ойды 5 - жазба 16:7 - дегі: "Таңертең таңертең қайтып, шатырларыңа қайтыңдар!" деген сөзбен, Сандар 21:3, - дегі: "Ол және оның бүкіл жасағы Басан патшасы Огқа қарсы аттанды" деген сөзбен салыстырды. Мидраш кітапта Құдай аморлықтарды жинап алып, оларды исраилдіктердің қолына тапсыру үшін жинаған деп айтылған. Мидраш Мұсаның Исраилдің Сихонға қарсы соғыста күнә жасағанын немесе қандай да бір күнә жасауымен арамдалып қалғанын ойлап, қорқып тұрғанын айтады. Құдай Мұсаға исраилдіктердің әділ екенін дәлелдегендіктен, қорқудың қажеті жоқ екенін айтты. Мидраш кітапта Огтан да күшті адам жоқ деп айтылған. Мидраш кітабында Ог Амрафел мен оның серіктері өлтірген мықты адамдардың жалғыз аман қалғаны айтылған. Бұл туралы Жаратылыс 14: 5 - те айтылған. Мидраш Огтың рефаимдердің ішіндегі ең лас адам екенін, яғни зәйтүн баусында ұнтақталмай қалған қатал зәйтүн ағашы сияқты екенін айтады. Мидраш бұл ойды Жаратылыс 14:13 тармақтан шығарады. Онда былай делінген: "Бірде қашып құтылған адам Еврейдің әкесі Ыбырамға келіп, бұл туралы айтып берді". Мидраш Огтың Ыбырамды өлтіруді көздегенін айтады. Ол Мұса пайғамбарға (а.с.) пайғамбарлық еткен кездегі өмірінің ұзақтығын ескеріп, оған: "Сендер үшін мен де, менің ұрпақтарым да өлімге кесілеміз" деп, оны мақтады. Ол Огпен соғысуға келгенде, Мұса қорқып кетті, өйткені ол 120 жаста еді, ал Ог 500 жастан асқан еді, егер Ог қандай да бір қадір-қасиетке ие болмаса, ол сол жылдары өмір сүрмес еді. Сондықтан Құдай Мұсаға (Таураттың 21 - тарауының 34 - тармағындағы сөздермен) "Одан қорықпа, мен оны сенің қолыңа тапсырамын" деді. Мидраш-та Мұсаның 5 - жазба 3: 2-де: "Сихонға істегеніңдей, оған да істе" деп Құдай Мұсаға айтқан, ал 3 - жазба 3: 6-да исраилдіктердің "оларды толығымен жойғаны" туралы айтылған, ал 3 - жазба 3: 7-де: "Біз барлық мал мен қалаларды олжалап, олжаға алдық", - делінген. Мидраштың қорытындысында исраилдіктер сол халықты өз пайдасына қолданбау үшін толығымен жойып жіберген. Раввин Елазар бен Перата исраилдіктерге жат азықтардың зиянды әсерін манна болдырмайды деп үйреткен. Бірақ Гемарада исраилдіктер маннаға наразылық білдіргеннен кейін, Сандар 21:5-де, Құдай исраилдіктерге үш парасангтың жүрісімен ауыр жүк жүктеді. Олар табиғаттың шақыруына жауап беру үшін қоныстан тыс жерге шығуға мәжбүр болды. Осылайша Мұсан�...

Сандар кітабының 19 - тарауы

Зохарда Сандар 19:2-де "қатесі жоқ, еш кемшілігі жоқ, еш мойынтұрығы жоқ қызыл сиыр" деп жазылған. "Қозы" Исраилді білдіреді, Ошия 4:16 - да ол туралы былай делінген: "Исраил қасарысқан бұқадай қасарысқан". "Қызыл" Бабылды білдіреді, ол туралы Даниял 2:38 - де: "Сен алтын бассың" делінген. "Айыпсыз" деген сөз Мидияны (Бабылдағы яһудилерді азат еткен Ұлы Кирді) білдіреді. "Оларда ешбір ақау жоқ" деп гректерді (ақиқат дінге жақын болғандарды) білдіреді. Ал "бірақ ешқашан мойынтұрық кимеген" Едомға, яғни басқа бір де бір биліктің мойынтұрығына ешқашан бағынбаған Римге, нұсқайды. Маймонидтің айтуынша, ғибадатхана екінші рет қиратылғанға дейін исраилдіктерге бұл өсиетті орындау бұйырылған кезден бастап тоғыз қызыл бұқа шалынатын. Мұса біріншісін әкелді, Езра екіншісін әкелді, Екінші ғибадатхананың жойылуына дейін тағы жеті адам құрбандыққа шалынды, ал Мәсіх оныншысын әкеледі.

Сандар кітабының 19 - тарауы

Китсур Шульхан Арухта өлі денелердің таза емес екендігі (Сандар 19 тармақта айтылғандай) көрсетілген.

Сандар кітабының 20 - тарауы

Ора Хорн Прузер Сандар 20:10-да Мұсаның жартасқа соғылар алдында: "Құлақ салыңдар, сендер бүлікшілдер!" - деп айқайлағанын айтты. "Тәурешілер" деген сөзді қолдану, מֹּרִים, morim, бұл Киелі кітапта басқа жерде осы түрде кездеспейді, бірақ оның дауыстап айтылмаған түрінде Мириам, מִרְיָם есімімен бірдей. Хорн Прузердің айтуынша, бұл сөздердің бір-бірімен сәйкес келуі Мұсаның мінез-құлқының Сандар 20:1-де айтылған Мириямның жоғалуымен де, исраилдіктерге деген ашуымен де байланысты болуы мүмкін. Хорн Прузердің айтуынша, Мұса су тарту міндетіне тап болғанда, үлкен әпкесі, оның көмекшісі және Нил өзенінде оны күзеткен ақылды қараушы туралы ойлады.

Сандар кітабының 21 - тарауы

Археологтар Исраел Финкельштейн мен Нил Ашер Сильберман Сандар 21:1 - 3-те "Нәгіпте тұратын" Арадтың қанахандық патшасының исраилдіктерге шабуыл жасап, кейбіреулерін тұтқынға алғаны жайлы айтылған. Финкельштейн мен Сильберманның айтуынша, Беер-Шебаның шығысында Тель-Арадта 20 жыл бойы жүргізілген қазба жұмыстары ерте қола дәуіріндегі үлкен қаланың, шамамен 25 гектар жердің және темір дәуіріндегі қалмақтың қалдықтарын анықтады, бірақ бұл жердің бос қалғандығы белгілі болған соң, соңғы қола дәуірінен қалған ештеңе жоқ. Финкельштейн мен Сильберманның айтуынша, бұл жағдай бүкіл Беер-Шеба аңғарында да орын алады. Арад ерте қола дәуірінде болмаған. Финкельштейн мен Сильберманның айтуынша, Иорданның шығысында да осындай жағдай орын алған. Сандар 21:2125; 5Мұса 2:2435; және Соттар 11:1921 тармақтарда Исраилдің көшпелілері аморлықтардың патшасы Сихонның астанасы Хешебон қаласында шайқасқа түскені туралы айтылған. Амманның оңтүстігіндегі Тель-Хесбанда қазба жұмыстары ежелгі Хешбонның орналасқан жерінде, онда ерте қола дәуірінің қалалары, тіпті кішкентай ауылдар да болмағандығын көрсетті. Финкельштейн мен Сильберманның айтуынша, Киелі кітапта Исраилдің ұрпақтары Транс-Иорданиялық жазық жерінде жүргенде Моабтың ғана емес, Едом мен Аммонның да қарсылықтарына тап болған. Дегенмен археологиялық деректер Транс-Иордан алқабында қола дәуірінің соңында өте аз адам өмір сүргенін көрсетеді, ал аймақтың көп бөлігі, соның ішінде Едом, патшаның билігімен басқарылатын мемлекет ретінде аталады, тіпті сол кезде тұрақтанған халық өмір сүрмеген, сондықтан Едом патшалары исраилдіктермен кездесу үшін сол жерде болуы мүмкін емес еді. Финкельштейн мен Сильберман Мысырдан шығу оқиғасында айтылған жерлер исраилдіктердің шөл далада кезген оқиғаларында рөл атқарған деп айтылған кезде бос болған және сондықтан көпшілік Мысырдан шығу Киелі кітапта сипатталған уақытта және тәсілмен болған жоқ деген қорытындыға келді.

Жалпы

Парашаның хафтарасы - Билер 11:133. Парша мен хафтараның екеуі де жер мәселесі бойынша дипломатиялық миссияларды қамтиды. Мұса пайғамбардың (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) елшілерін жіберіп, олармен келіссөздер жүргізу арқылы Едом мен Амор руларының жерлерін аралап өтуді сұрады. Хафтарада Ефтах аммондықтарға елшілерін жіберді. Ефта аммондықтарға жіберген хабарында парашада айтылған елшілерді атап өтті. Ефта исраилдіктердің парашада сипатталған аморлықтарды жеңгені туралы да баяндаған. Парша мен хафтараның екеуінде де ант беру бар. Парашада исраилдіктер Құдай аралдағы қанахандықтарды қолдарына түсірсе, олардың қалаларын түгелдей қиратып тастаймыз деп ант берген. Сол күні ол Құдайға ант беріп, егер Құдай аммондықтарды қолына тапсырса, үйінен шыққан алғашқы адамды құрбандыққа шалатын болады деп уәде етеді. Хафтараның соңында Ефтаның қасына бірінші болып қызы келіп, сәлем бергені жайлы айтылады.

Парашат Чукат Балаққа

Парашат Чукат парашат Балақпен біріктірілгенде (2026 және 2027 жылдардағыдай), хафтара - Балақтың хафтарасы, Михей 5:66:8.

Шаббат күніне арналған Рош Ходеш

Парашат Чукат Шаббат Рош Ходешпен сәйкес келгенде, хафтара Ишая 66:124 болып табылады.

Ежелгі

Ғибадатхананың қазандық барабандарын жауып жатқанда Калу діни қызметкері орындайтын рәсім. Джеймс Б. Притчард, Ежелгі келісімге қатысты ежелгі Таяу Шығыс мәтіндері, 33438. Принстон: Принстон университетінің баспасы, 1969 жыл.

Киелі кітап

Мысырдан шығу 17: 26 . Леуіліктер 14:46, 4952 (кедр ағашы, исоп және қызыл мата). 5 - жазба 2: 4 - 8, 2: 24 - 3: 11; 10: 6. 2 Патшалар 18:4 (бронза жылан). Забур 51:9 (исоппен тазарту); 78:1516, 20, 35 (тастан су; олар Құдай олардың Тас екенін естеріне алды); 95:811 (Мериба); 105:2 (Құдайға арналған әндер); 106:3233 (Мериба); 135:1012 (Сихон); 136:1722 (Сихон).

Раби емес ерте кезеңдері

1 Коринфтіктерге 10:4 ("олар өздерін ертіп жүретін рухани Қалада ішті"). 53-57 шамасында. Иосиф Флавий, Яһудилердің көнеліктері 4:4:57, 5:13. 93-94 жылдары. Мысалы, Иосифтың еңбектері: толық және толық, жаңа жаңартылған басылым. Уильям Уистонның аудармасы, 107 - 08 беттер. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 1987. Еврейлерге 9:1314 (Қызыл сиыр); 9:19 (қызыл жүн және исоп). 1 ғасырдың аяғы. Жохан 3:1415 (жылан); 19:29 (исоп). Құран 2:6773 (сойылған сиырды сойыңыз).

Классикалық раввиндік

Мишна: Шекалим 4:2; Йома 4:2; 6:6; Рош Хашана 3:8; Мегилла 3:4; Авот 5:6; Зевахим 14:1; Керитот 1:1; Миддот 1:3; 2:4; Охолот 1:118:10; Парах 1:112:11; Ядаим 4:6. 200 жылы Исраил жерінде, мысалы, "Мишна: жаңа аударма" кітабында. Жақып Нойснердің аудармасы, 256, 27071, 27576, 30405, 32021, 686, 729, 836, 876, 95081, 101235, 1130 беттер. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1988. Тосефта: Демай 1:14; Сукка 3:1112; Мегилла 3:3; Чагига 3:20; Сота 4:2; 6:7; 11:1; Охолот 1:118:18; Парах 1:112:19; Махширин 3:15. Исраил жері, шамамен 250 жылы. Мысалы, "Тосфета" кітабында: Еврей тілінен аударғанда жаңа кіріспемен. Жақып Нойснердің аудармасы, 1-томы, 81, 576, 644, 678, 844, 857, 877 беттер; 2-томы, 16551707, 174577, 1886 беттер. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 2002 жыл. Иерусалим Талмуды: Демай 31а; Килайим 82а; Шевиит 47а; Терумот 58б; Песахим 8б, 23б, 43а; Йома 1б, 2б, 23аб, 47а; Рош Хашана 22а; Таанит 29а; Мегилла 25б; Мод Катан 23б; Чагига 16а; Кетобут 71б; Назир 39а, 40б, 42а; Сота 8б, 46б; Гитин 42б; Бава Меца 27б; Шевуот 4б, 14а; Хорайот 9а. Тиберия, Израиль жері, біздің заманымыздың 400 жылы. Мысалы, Талмудта "Ерушальми". Мұғалімдер: Хаим Малиновиц, Исраэль Симха Шорр және Мордехай Маркус, 4-6б, 8, 18, 21, 24-28, 32, 36-37, 39, 42, 46, 49 томдары. Бруклин: Mesorah Publications, 2006-2019 жылдар. Сондай-ақ, мысалы, The Jerusalem Talmud: A Translation and Commentary. Жақып Нойснер редакциялаған, Жақып Нойснер, Цвее Захави, Б. Барри Леви және Эдвард Голдман аударған. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 2009. Жаратылыс 4:6; 5:7; 31:8; 40:6; 42:8; 48:10; 49:11; 53:10; 54:5. Израиль жері, V ғасыр. Мысалы, Мидраш Рабба: Жаратылыс. Гарри Фридман мен Морис Саймонның аудармасы, 1-томы, 31-32, 37, 242, 330, 350, 411, 431, 469, 480 беттер; 2-томы, 529, 636-37, 641, 661, 701, 799, 977 беттер. Лондон: "Сончино" баспасы, 1939 жыл. Леуіліктер Рабба. Израиль жері, V ғасыр. Мысалы, Мидраш Рабба: Леуіліктер. Гарри Фридман мен Морис Саймонның аудармасы, 4-толық, 1, 134, 207, 283, 32829, 378, 393 беттер. Лондон: "Сончино" баспасы, 1939 жыл. Бабыл Талмуды: Берахот 19б, 23а, 28а, 54а, 58а, 63б; Шабат 16б, 28а, 48б, 51б52а, 55б, 58б, 60б, 64б, 83б, 84б, 95б, 97а, 101б, 108а, 109а, 137а; Ерувин 54а, 58а, 64аб, 67б; Пешахим 14б, 17б, 26б, 34б, 54а, 56а, 65б, 67а, 68а, 70а, 78а, 79а, 92а; Сасанидтер империясы, VI ғасыр. Мысалы, Талмуд Бавли. Мұрағатшы: Исраил Симха Шорр, Хаим Малиновиц және Мордехай Маркус, 72 том. Бруклин: "Mesorah Publications" баспасы, 2006 жыл. "Рабба" жырының әндері. 6 - 7 ғасырлар. Мысалы, Мидраш Рабба: Әндер жыры. Морис Саймон аударған, 9-толық, 28, 56, 72, 147, 200, 223, 289, 320-беттер. Лондон: "Сончино" баспасы, 1939 жыл. Рут Рабба. 6 - 7 ғасырлар. Мысалы, Мидраш Рабба: Рут. Л. Рабиновиц аударған, 8- том, 8- бет. Лондон: "Сончино" баспасы, 1939 жыл. Уағыздаушы 7:4, 23. VI-VIII ғасырлар. Мысалы, Мидраш Рабба: Екклесиаст. Морис Саймон аударған, 8-том, 33-бет, 60-бет, 133-бет, 144-бет, 171-бет, 208-бет, 21617, 288-бет. Лондон: "Сончино" баспасы, 1939 жыл.

Орта ғасырлар

Раввин Натанның Авот, 12:1; 29:7; 34:6; 36:4. 700-900 жылдары, мысалы, "Рабби Натанның айтуынша, аталар" кітабында. "Құдайдың сөздері" кітабының 64, 120, 139, 150-беттерін қараңыз. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1955. Сондай-ақ, мысалы, "Рабби Натанның айтуынша, аталар: талдау аудармасы мен түсіндірмесі" деген кітапта. Жақып Нойснер аударған, 89, 179, 205, 217-беттер. Атланта: Scholars Press, 1986 жыл. Құранның 5-аятты Раба. Израиль жері, 9 ғасыр. Мысалы, Мидраш Рабба: Заңды қайталау / Арыстар. Гарри Фридман мен Морис Саймонның аудармасы, 7-том, 7, 16, 31, 36, 59, 76, 181 беттер. Лондон: "Сончино" баспасы, 1939 жыл. "Құтқарылу Рабба" 10 ғасыр. Мысалы, Мидраш Рабба: Шығу. Симон М. Лерман аударған, 3-толық, 25, 31, 73, 211, 231, 260, 302, 307, 312, 359, 404, 448, 492 беттер. Лондон: "Сончино" баспасы, 1939 жыл. "Жас қасірет" жыры. 10 ғасыр. Мысалы, Мидраш Рабба: Заңды қайталау / Арыстар. А. Коэн аударған, 7-том, 17 - бет, 145, 166, 207, 239 беттер. Лондон: "Сончино" баспасы, 1939 жыл. Раши. Комментарий. 19-22 сандар. Трой, Франция, 11 ғасырдың аяғы. Мысалы, Рашиде. Тора: Рашидің түсіндірмесімен аударылған, түсіндірілген және түсіндірілген. Аударған және түсіндірген: Yisrael Isser Zvi Herczeg, 4-том, 22568 беттер. Бруклин: "Мезора" баспасы, 1997 жыл. Рашбам. Тораға түсініктеме. Троя, 12 ғасырдың басында. Мысалы, Рашбамның Леуіліктер мен Сандар туралы түсініктемесі: Анотацияланған аударма. Мартин И. Локшин редакциялап, аударады, 247 61 бет. Провиденс: Браунның еврейлік зерттеулері, 2001. Яһуда Халеви. Кузари. 3: 53-ке дейін. Толедо, Испания, 1130 - 1140 теңге. Мысалы, Ехуда Халеви. Кузари: Исраилдің сенімін дәлелдейтін дәлел. Генри Слонимскидің кіріспесі, 181 бет. Нью-Йорк: Шокен, 1964 жыл. Сандар 19: 1-33 . 12 ғасыр. Мысалы, Мидраш Рабба: Сандар. "Астана" журналының (ағылшын) аудармасы, 5 том, 2, 4, 92, 269, 271 беттер; 6 том, 486, 511, 532, 573, 674, 693, 699, 732, 74585, 788, 794, 810, 820, 831, 842 беттер. Лондон: "Сончино" баспасы, 1939 жыл. Ыбырайым ибн Езра. Тораға түсініктеме. 12 ғасырдың ортасы. Мысалы, Ибн Езраның "Пятикнижәне түсіндірмесі: Сандар" (Ба Мидбар). Аударған және түсіндірген Х. Норман Стрикман және Артур М. Сильвер, 152-77 беттер. Нью-Йорк: "Menorah Publishing Company" баспасы, 1999 жыл. Маймонид. Мишне Тора: Хилхот Тумат Мейт (Өлілерден таза емес заңдар) және Хилхот Парах Адума (Қызыл сиыр заңдары). Мысыр. Шамамен 1170-1180 жыл. Мысалы, Мишне Тора: Сефер Тахара I. "Ақ жол" журналының "Ақ жол" журналы, 12305 беттер. Нью-Йорк: Мознаим баспасы, 2009. Маймонид. The Guide for the Perplexed, 1-бөлім, 15-тарау; 2-бөлім, 6-тарау, 42-тарау; 3-бөлім, 43, 47, 50-тараулар. Каир, Мысыр, 1190 жыл. Мысалы, Мұса Маймонидте. "Айдасқандарға арналған нұсқаулық". Майкл Фридландер аударған, 26, 160, 237, 354, 368, 370, 383 беттер. Нью-Йорк: Довер баспасы, 1956. Езекия бин Маноах. Хизкуни. Франция, шамамен 1240 жыл. Мысалы, Хизкияһу бен Маноах. Чизкуни: Тора түсіндірмесі. Елияху Мунктің аудармасы мен түсіндірмесі, 4-том, 951 79 беттер. Иерусалим: Ктав баспасы, 2013. Нахманидтер. Тораға түсініктеме. Иерусалим, шамамен 1270 жыл. Мысалы, Рамбан (Нахманид): Тораға түсініктеме: Сандар. Чарльз Б. Шавельдің аудармасы, 4-том, 194244-беттер. Нью-Йорк: Шило баспасы, 1975 жыл. "Зохар" кітабының 3-бөлігі, 179а-184б беттер. Испания, 13 ғасырдың аяғы. Мысалы, "Зохар" кітабында. Гарри Сперлинг пен Морис Саймонның аудармасы. 5 томдық. Лондон: "Сончино" баспасы, 1934 жыл. Якуб бен Ашер (Баал Ха Турим). Римзе Баал ха Турим. 14 ғасырдың басында. Мысалы, Баал Хатурим Хумаш: Бамидбар/Сандар. Елияху Тугердің аудармасы, редактор және түсіндірмесі Ави Голд, 4-том, 1581-617 беттер. Бруклин: "Мезора" баспасы, 2003 жыл. Жақып Бен Ашер. "Перуш әл ха Тора" (Тұрақ). 14 ғасырдың басында. Мысалы, Яков бен Ашер. Тораға бет бұр. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 3-том, 1121 51-бет. Иерусалим: Ламбда баспасы, 2005. Ысқақ бен Мұса Арама. Акедат Ижак (Исақты байлау). 15 ғасырдың аяғы. Мысалы, Ицхак Арама. Акейдат Ицхақ: Рабби Ицхақ Араманың Тораға түсіндірмесі. Елияху Мунк аударған және қысқарған, 2-том, 741-62 беттер. Нью-Йорк, Ламбда баспасы, 2001 жыл.

Қазіргі заманғы

Исаак Абраванел. Тораға түсініктеме. Италия, 1492 және 1509 жылдар аралығында. Мысалы, Абарбанел: Тораға арналған таңдамалы түсініктемелер: 4-томы: Бамидбар / Сандар. Израиль Лазардың аудармасы мен түсіндірмесі, 189237 беттер. Бруклин: CreateSpace, 2015 жыл. Обадия Бен Якоб Сфорно. Тораға түсініктеме. Венеция, 1567 жыл. Мысалы, Сфорно: Тораға түсініктеме. Аударма және түсіндірме жазбалар Raphael Pelcovitz, 746 63 беттер. Бруклин: "Мезора" баспасы, 1997 жыл. Мұше Әлшіх. Тораға түсініктеме. Сафед, шамамен 1593 жылы. Мысалы, Моше Алшич. Раввин Моше Альшиштың Тора туралы мидрашы. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 3-том, 875-91-беттер. Нью-Йорк, Ламбда баспасы, 2000. Авраам Ехошуа Хешел. Тораға түсініктемелер. Краков, Польша, 17 ғасырдың ортасы. "Ханукат Хатора" деп жинақталған. Жазушы: Ханох Хенох Эрзон. Пьотрков, Польша, 1900 жыл. Авраам Ехошуа Хешелдің шығармасында. Ханукас Хатора: Рав Авраам Ехошуа Хешелдің Чумаш туралы мистикалық түсініктері. Аударған: Авраам Перец Фридман, 265-71 беттер. Саутфилд, Мичиган: Таргум Пресс/Фелдхайм баспасы, 2004. Томас Хоббс. Левиафан, 3:33; 4:45 . Англия, 1651 жыл. К. Б. Макферсон редакциялаған қайта басып шығару, 417, 675-76 беттер. Хармондсворт, Англия: "Пингвин классикасы", 1982. Шаббаттай Бас. Сифсей Хашамим. Амстердам, 1680 жыл. Мысалы, Сефер Бамидбар: Тораның бес кітабынан: Чумаш: Таргум Окелос: Раши: Сифсей Хахамим: Ялкут: Хафтарос, Аврохом Й. Дэвис аударған, 328-88 беттер. Лейквуд Тауншип, Нью-Джерси: Метсуда Публикациялар, 2013. Хаим ибн Аттар. Ор ха Хаим. Венеция, 1742 жыл. Шайим бен Аттарда. немесе Хахаим: Тораға түсініктеме. Елияху Мунк аударған, 4-том, 1529-67 беттер. Бруклин: Ламбда баспасы, 1999 жыл. Самсон Рафаэль Хирш. Хориб: Яһуди заңдары мен салттары туралы философия. Исидор Грунфельд аударған, 514, 574, 582 беттер. Лондон: "Сончино" баспасы, 1962 жыл. 2002 жылы қайта басылған. Бастапқыда Хореб, Versuche über Jissroel's Pflichten in der Zerstreuung деп жарияланды. Германия, 1837 жыл. Эмили Дикинсон. 168- өлең (Егер ақымақтар болса, оларды "гүлдер" деп атаңыз). 1860 жыл шамасында. 597- өлең (Менің ойымша, бұл әрқашан дұрыс емес). 1862 жылы шамамен. "Эмили Дикинсонның толық өлеңдері" кітабында. Томас Х. Джонсон редакциялаған, 79-80 бет, 293-94 бет. Нью-Йорк: Литтл, Браун, 1960 жыл. Сэмюэл Дэвид Луццатто (Шадал). Тораға түсініктеме. Падуа, 1871 жыл. Мысалы, Сэмюэл Дэвид Луццатто. Тора түсіндірмесі. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 3-том, 1072-88 беттер. Нью-Йорк: Ламбда баспасы, 2012. Ехуда Арий Лейб Альтер. Сефат Емет. Гура Калвария (Гер), Польша, 1906 жылға дейін. "Ақиқат тілі: Сефат Еметтің Тора түсіндірмесі" кітабынан үзінді. Артур Грин аударған және түсіндірген, 24955 бет. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 1998. 2012 жылы қайта басылған. Александр Алан Штайнбах. "Димаштық діни кітаптар" кітабының 123 - 26 беттеріндегі "Жас адамдарға арналған 54 әңгіме" (англ.) Нью-Йорк: Бехманның еврей кітап үйі, 1936. Джулиус Гринстоун. Сандары: түсіндірмесімен: Киелі жазбалар, 200-22 беттер. Филадельфия: еврей баспа қоғамы, 1939 жыл. 2011 жылы "Литературный Лицензинг" баспасында басылып шықты. Джон Р. Бартлетт. Едомның бауырластығы. Ескі Келісімді зерттеу журналы, 2-том (4-саны) (1977 ж. ақпан): 2-27 беттер. (Сандар 20:14 - 21). Джейкоб Милгром. "Сақыл, монотеизм және Мұсаның күнәсі". Құдай Патшалығын іздеу: Джордж Менденхолдың құрметіне арналған зерттеулер. Х. Б. Хаффмон, Ф. А. Спина, А. Р. В. Грин редакциялаған, 251 265 беттер. Уинона-Лейк, Индиана: Айзенбраунс, 1983. Филип Дж. Бадд. "Сөздікті түсіндірме" кітабының 5-томы: Сандар, 208-73-беттер. Уэко, Техас: Word Books, 1984 жыл. Пинхас Х. Пели. "Тора сегодня: Жазбалармен қайтадан кездесу", 17779 беттер. Вашингтон, Вашингтон: Б'най Б'рит кітаптары, 1987. Джейкоб Милгром. The JPS Torah Commentary: Numbers: The Traditional Hebrew Text with the New JPS Translation, 157-84, 438-67 беттер. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 1990. Мэри Дуглас. "Жайдалада: Сандар кітабындағы арамдану туралы ілім", XIX, XXVI, 87, 100, 110, 112, 12021, 123, 126, 130, 14041, 147, 150, 159, 164, 16667, 170, 188, 19092, 199, 20708, 211, 213, 21516, 221, 226 беттер. Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы, 1993. 2004 жылы қайта басылды. Барух А. Левин. No 1-204 томы, 455-95 беттер. Нью-Йорк: "Анкер" Киелі кітап, 1993 жыл. Джудит С. Антонелли. "Өмір сулары". "In the Image of God: A Feminist Commentary on the Torah" кітабының 36167 беттерінде. Нортвейл, Нью-Джерси: Джейсон Аронсон, 1995 жыл. Дэниел Браунинг, кіші "Қызыл қызыл шаланың күлін іздеу" Biblical Archaeologist, 59-том (2-саны) (1996 ж. маусым): 7489 беттер. Эллен Франкл. "Мириамның бес кітабы: әйелдің Тораға түсіндірмесі", 22427 беттер. Нью-Йорк: G. P. Putnam's Sons, 1996 жыл. В. Гюнтер Плаут. Хафтара түсіндірмесі, 375-86 беттер. Нью-Йорк: UAHC Press, 1996 жыл. Сорел Голдберг Лёб пен Барбара Биндер Кадден. "Тораны үйрету: түсініктер мен іс-әрекеттер қазы...