Кіріспе
Біріккен Ұлттар Ұйымының Бақылау, Тексеру және Инспекциялау Комиссиясы (UNMOVIC) және АҚШ бастаған Ирактың зерттеу тобы (ISG) 2003 жылғы шабуылға қозғаушы күш ретінде пайдаланылған Иракта жаппай қырып-жою қаруларының бар болғаны туралы мәліметтерді таба алмады. 2005 жылы АҚШ-тың дәстүрлі емес қару-жарақ іздеу жұмыстарын тоқтатты, ал Ирактың барлау комиссиясы АҚШ барлау қызметінің бұқаралық қырып-жою қарулары мен оларға байланысты әскери бағдарламаның бар екендігі туралы пікірлері қате деп тапты. 2004 жылы ЦРУ ресми түрде Ирак көшбасшысы Саддам Хусейн "АҚШ 2003 жылдың наурыз айында басып кірген кезде заңсыз қару-жарақты сақтамаған және оларды өндіру бағдарламасын бастамаған" деген қорытындыға келді. Осы іздестірулер барысында және одан кейін бірден осы ЖҚҚ-ның кенеттен жоғалуы мүмкін екендігі туралы көптеген теориялар айтылды (әрине, олар алдымен болған деп есептесек). Бұл теориялар құрамында заговор теориялары, басқа үкіметтерге қарсы айыптаулар және Саддам Хусейннің алдап-арбау әрекеттерінің табысты болғаны туралы мәлімдемелер бар. Соғысқа қарсы көп сын-пікірлер айтылғаннан кейін, Ирактағы жаппай қырып-жою қаруын қолдаған барлық қайраткерлер (Дик Чейниді қоспағанда) олардың қателік жасағанын мойындады. Осыған байланысты айтыс соғысқа негіз болған адамдар құпия ақпарат арқылы қате жолға түсіп қалған ба, әлде олар халықты әдейі алдаған ба деген сұраққа қатысты болды.
The United Nations Monitoring, Verification and Inspection Commission (UNMOVIC) and the U. S. led Iraq Survey Group (ISG) failed to find any of the alleged stockpiles of weapons of mass destruction in Iraq that were used as an impetus for the 2003 invasion. The United States effectively terminated the search effort for unconventional weaponry in 2005, and the Iraq Intelligence Commission concluded that the judgements of the U. S. intelligence community about the continued existence of weapons of mass destruction and an associated military program were wrong. The official findings by the CIA in 2004 were that Iraqi leader Saddam Hussein "did not possess stockpiles of illicit weapons at the time of the U. S. invasion in March 2003 and had not begun any program to produce them." Immediately following and during these searches, many theories were put forward on how it could be possible for these WMDs to have suddenly disappeared (assuming they were, in fact, there at first). These theories included conspiracy theories, accusations against other governments and claims of successful deception efforts by Saddam Hussein. After much criticism against the war over the years that followed, every figure that previously supported the claims of WMDs in Iraq (with the exception of Dick Cheney) acknowledged that they had been wrong. A related debate concerned whether the figures that had built the case for the war had been inadvertently misled by intelligence or that they intentionally deceived the public.
Саддам қордың жоқ екенін білген .
2003 жылы 13 желтоқсанда Саддам Хусейн АҚШ әскерлері Қызыл таң операциясы кезінде тұтқындалды. Time Online басылымы алғашқы тергеу кезінде Ирактың жаппай қырып-жою қару-жарағы бар ма деген сұраққа жауап бергенін хабарлады. Бір ресми өкілдің айтуынша, оның жауабы: "Жоқ, әрине, жоқ, АҚШ-тың өзі солармен соғысуға себеп табу үшін ойлап тапты". Сұрақ жүргізуші осылай жалғастырды, - деді ол. - Егер сіздерде жаппай қырып-жоятын қару жоқ болса, онда неге БҰҰ инспекторларын ғимараттарыңызға кіргізбедіңіздер? Саддамның жауабы: "Біз олардың президенттік аумаққа кіріп, біздің жеке өмірімізге араласуын қаламаймыз". Кейін АҚШ-тың қамауындағы Саддамның тергеу барысында 2003 жылы АҚШ-тың басып кіруінен бұрын ол өз генералдарына жаппай қырып-жою қарулары жоқ екенін мәлімдегенін айтты. Чарльз Дюльфердің теориясы бойынша Саддам әр түрлі адамдарға түрлі белгілер жіберіп, оларды шатастырып, билікте қалуға көмектесті. Ирактағы коалициялық күштер қолға алған құжаттар Саддамның қару-жарақ инспекциясына деген наразылығын көрсетеді. Кездесудің жазбасында оның жоғары лауазымды көмекшілеріне: "Бізде жасыратын ештеңе жоқ!" - деп айтқаны жазылған. Ал басқа бір жырында: "Бұл қашан аяқталады?" - деп жазған. Тағы бір: "Бізде әлі де қалың бұзылу қарулары бар деп ойламаңыз. Бізде ештеңе жоқ". 2004 жылдың басында жарық көрген "Иракты қарусыздану" атты кітабында жаппай қырып-жою қару-жарағын сақтау жөніндегі комиссия мүшесі Ханс Бликс Саддамның сыртқы қысым арқылы жаппай қырып-жою қару-жарағын сақтап қалуына кедергі жасалғанын айтады. Ол Иракта қару-жарақтың жоқ екеніне (Ирактың экономикасын құлдыратып отырған санкцияларға жол беру) басқаларды сендіре алмағанына қатысты бірнеше себептерді атап өтті: АҚШ Саддамға бірнеше рет оның сахнадан жоғалуы ғана мәселені шеше алатынын түсіндірді. Ол инспекторлардың кетіп қалуын күтпеді. Саддам өзінің елімен мақтанатынын және басқа елдердің бақылаушыларына Ирактың бірнеше маңызды нысандарына кіруге рұқсат беруге қарсы болғанын жиі айтады. Ирак БҰҰ-ға бірнеше рет өздерінің міндеттемелерін орындағанын және барлық тыйым салынған қаруды жойғанын айтты, бірақ олар әдейі түсініксіздікті тиімді деп санаған болар. Ирақ өзінің әдеттегі қару-жарағын құпия ұстағысы келген шығар. Кейбір инспекторлар Иракты бомбалаған елдердің әскерилері мен барлау қызметімен тығыз байланыста болды.
"No, of course not, the U. S. dreamed them up itself to have a reason to go to war with us." The interrogator continued along this line, said the official, asking: "if you had no weapons of mass destruction then why not let the U. N. inspectors into your facilities?" Saddam’s reply: "We didn’t want them to go into the presidential areas and intrude on our privacy." Later, through interrogations in US custody, Saddam revealed that, immediately prior to the start of the 2003 US invasion, he had announced to his generals that there were no WMD. One theory given currency by Charles Duelfer is that Saddam sent out different signals to different people in order to keep them confused and help stay in power. Documents since captured inside Iraq by coalition forces are reported to reveal Saddam's frustration with weapon inspections. Meeting transcripts record him saying to senior aides: "We don't have anything hidden!" In another, he remarks: "When is this going to end?" And another: "Don't think for a minute that we still have WMD. We have nothing." Hans Blix from the Weapons of Mass Destruction Commission said in his early 2004 book, Disarming Iraq, that Saddam had successfully been deterred from keeping WMD stockpiles by outside pressure. In regards to why he appeared so unsuccessful in convincing others that Iraq had no stockpiles (allowing for sanctions that crippled Iraq's economy), Blix pointed out several reasons:
The United States had repeatedly made it clear to Saddam that only him disappearing from the stage would solve the issue. He did not expect the inspectors to go away. Saddam was often noted as being very proud of his country, and may have been against allowing other countries' observers to just enter several of Iraq's most important facilities. Iraq did repeatedly tell the UN that it had followed their obligations and that they had eliminated all prohibited weapons, but they might have considered deliberate ambiguity to be advantageous. Iraq may have wanted to keep their conventional weaponry secret. Some inspectors had close connections with the military and intelligence of countries that were bombing Iraq.
Саддамның бұл жерде ешқандай қордың жоқ екенін білмегені
2003 жылдың аяғында британдық "Гардиан" газеті Саддам Хусейн мен оның жоғары кеңесшілерін төменгі қатарлы офицерлер "Ирактың жаппай қырып-жоятын қару-жарағы бар екеніне сендіру үшін алдаған болуы мүмкін" деген теорияны тарата бастады. Британдықтардың көпшілігі Саддамға жақын жоғары деңгейдегі кеңесшілер болғандықтан, британдықтар да алданып қалды. Газетте бұл болжам "әкімшілік Иракта жаппай қырып-жою қаруын таба алмағаны үшін, қаншалықты қисынсыз болса да, ақталуды іздеп жатыр деген түсінікке ие" деп жазылған. Алты айдан кейін "АҚШ-тың бүгінгі күні" газетінде Батлер туралы мәліметтерге тоқталып, Британияның құпия қызметі Саддамның режимі ішінде "жақсы көзге түсетін сенімді адамдар өте аз" деп жазылған.
Басқа елге тасымалданған қорлар
Ирақтың жаппай қырып-жоятын қаруын Сирия, Ливан және Иран сияқты шет елдерге жеткізу мүмкін деген хабарлар тарады. Бұл әсіресе Иракты азат ету операциясы басталғанға дейінгі апталарда айрықша орын алды.
Ресейдің қатысу мүмкіндігі
Румындық барлау қызметіне қайтқан Ион Михай Пачепа Ливияда химиялық қаруды алып тастау операциясы Кеңес Одағымен дайындалғанын және оған Румыния президенті Николае Чаушеску, КГБ төрағасы Юрий Андропов, кейін Евгений Примаков осыған ұқсас жоспардың Иракқа қатысты бар екендігі туралы отыз жыл бұрын айтқандығын мәлімдеді. Пацепаның айтуынша, "ресейлік ГРУ агенттіктерінің Саддам Хусейнге 2003 жылы АҚШ-тың Иракқа басып кіруінен бұрын химиялық қаруын жоюға, жасыруға немесе басқа жаққа жеткізуге көмектескені анық". "Барлығы, Ресей Саддамға оларға қол жеткізуге көмектесті".
Иордания
2004 жылдың сәуірінде Иорданияның ресми өкілдері Иорданияның барлау штаб-пәтеріне Аль-Каидамен байланысы бар террористердің жоспарланған химиялық шабуылдарын болдырмағанын жариялады, бұл шабуылда 20 000 адам қаза тапқан болар еді. Ирактағы "Әл-Қаиданың" өзін өзі басқарған басшысы Әбу Мусаб әл-Зарқауидің бұйрығы бойынша әрекет еткен заговоршылар Сириядан Иорданияға 20 тонна жарылғыш заттарды тасыған жүк көліктерімен кіргенін хабарлады. Сирияның ресми өкілдері бұл мәлімдемелерді жоққа шығарды. Сирия үкіметі исламға қатты қарсы болды, ол бұрын Сириядағы ислам көтерілісінде Сирияның Мұсылман бауырластарын жеңіп, Сириядағы азаматтық соғыста исламшылдар (соның ішінде Ирактағы әл-Қайда) сириялық үкіметке қарсы шайқасты. 2006 жылдың ақпан айында Иорданияның әскери соты 9 адамды, соның ішінде Ирактың "Әл-Қаида" ұйымының басшысы Әбу Мусаб әл-Зарқауиді шабуыл жасау үшін өлім жазасына кесіп отырды. Бұл адамдардың адвокаттары екі апта бойы азаптау арқылы мойындаулары алынғанын дәлелдеді. Зарқауи өзінің тобының заговордің артында тұрғанын мойындады, бірақ химиялық қару қолданылғанын жоққа шығарды. АҚШ-тың бұрынғы қорғаныс вице-министрі Джон А. Шоу да ресейліктердің Сирия мен Ливанға материалдарды тасымалдауда үлкен рөл атқарғанын, "оларды АҚШ-тың табуына жол бермеу үшін" деп мәлімдеді. Шоу жүк көліктері Сирияға материал тасымалдайтынын және бос қайтып келе жатқанын мәлімдеді. Сонымен қатар, ескерту жазылған контейнерлер Бейрут ауруханасының жертөлесіне көшірілді. "Оларды қару-жарақты жылжыту және оның бар екендігіне дәлел келтірмеу үшін Иракқа арнайы жіберілген, киімсіз ресейлік спецназ (арнайы күштер) бөлімшелері көшірді". Қытай Халық Республикасы да ЖҚҚ жабдықтарын алып тастауға көмектесті деп күтілуде. Қорғаныс министрінің қоғамдық істер жөніндегі орынбасары Лоренс Ди Рита Шоудың айыптауларын "абсурдты және ешқандай негізсіз" деп атады. ДиРита Шоу "бірнеше рет өзінің кең ауқымды және керемет айыптауларының дәлелін келтіріп, оны Қорғаныс министрлігінің бас инспекторына ұсынуға бағытталды. Менің білетінім, ол олай істеген жоқ". Ресейдің бұрынғы сыртқы барлау қызметінің директоры Евгений Примаков "Коммерсант" газетіне "Шоудың барлық сенсациялық ашылмалары - мүлдем бос сөз" деп мәлімдеген.
Иран
Джон Лофтус Иран заңсыз материалға қол жеткізген дегенге сендіретін ақпарат алды. Дейв Гобацтың мақаласында Мелани Филлипс Лофтустың "Саддам соңғы күліп, өзінің құпия қорын Иранның ядролық қару бағдарламасына игілік үшін берді" деген сөздерін келтірді. Филипс өзінің баяндамасын Джон Лофтустың Джон Негропонте туралы Конгресс тергеуін шақырған хатының көшірмесін жасап берді, оны ақпаратты жасыруда айыптап отырды. Salon журналының колумнист Гленн Гринвальд Филипсті ақымақ және бұзық конспирациялық теорияны насихаттауда айыптап отырды.
Пәкістан
Үндістанның терроризмге қарсы күрес бөлімінің бұрынғы басшысы және Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің мүшесі Б. Раман А. Қ. Оңтүстік Азия талдау тобының мақаласында ол аты аталмаған пакистандық дереккөздердің Ханның "ҰҚТБ инспекторларының қолына түспеу үшін" Сириядан Пакистанға әуе көлігімен тыйым салынған материалдарды жеткізуге көмектесуге келіскенін айтады. Раманның айтуынша, Первез Мушарраф "осы жағдайды Пәкістанның бұқаралық ақпарат құралдарында көтере алмау үшін" көп жұмыс істеді.
Иракта әлі де жасырылған қорлар
АҚШ-тың 1982 жылдың шілдесінен басталып, кем дегенде 1988 жылға дейін жалғасқан Иран-Ирак соғысы кезінде Ирактың химиялық қаруына қатысты ақпараты болды. Сарин, қыша газы және Табун жүйке заты (осылай-ақ GA деп аталады) қолданылғаны расталды. Ақпарат агенттіктері осы деректерге сүйене отырып, 2002 жылы Иракта әлі де жаппай қырып-жою қарулары бар деп болжады, бірақ олар бұл ақпаратты растай алмады. 2004 жылы маусымда MSNBC-нің Hardball бағдарламасында болған Пол Вулфовиц қару-жарақ туралы сурет өзгермегенін, өйткені Ирактың "бұларды жылжытуға, жасыруға көп уақыты болды" деп нық айтты. Үш аптадан кейін Броквеллдің лорд Батлері Батлер шолуының соңында былай деді: "Ирак өте үлкен жер, онда құм көп. Бүкіл Иракты қазып-қазу мүмкін емес, бірақ біреудің "біз мұнда ештеңе жоқ деп толықтай сенімдіміз" деуі біздің ойымызша өте асығыс және негізсіз нәрсе болар еді". Бұрынғы Пентагон тергеушісі Дейв Гобац 2003 жылы ЖҚҚ-ның жасырын орындарын тапқанын, бірақ оның есептері ескерілмегенін, содан кейін ЦРУ, Қорғаныс министрлігі және Буш әкімшілігінің жасырындығының бір бөлігі ретінде жойылғандығын мәлімдеді. Бұл ресейлік, ирактық және сириялық топтарға жаппай қырып-жою қаруын Сирияға жеткізуге мүмкіндік берді. Бұл идеяны Wired және Salon бас тартты, олар бұл үшін президент Буш, әскери басшылар және сенаттағы демократтар үлкен заговор теориясына келісуі керек деп атап өтті. Иракты зерттеу тобының қорытынды есебі, Чарльз А. Дюльфер, Ирак қару-жарағы жөніндегі арнайы кеңесші. А., кез келген қорлар соғыстан бұрын жойылған және Сирияға көшіру "мүмкін емес" деген қорытындыға келді. Кейбір қалдықтар Ирактың әртүрлі жерлеріне шашырап кеткен, бірақ олардың көпшілігі ескі және жарамсыз болған. АҚШ-тың Иракты басып алуы кезінде қару-жарақтар кез-келген уақытта табылған және жойылған. Кейде химиялық қарудың бар екені анықталады. Химиялық қарулардың басым бөлігі Ирақ пен Иран соғысынан қалған, ал ешқайсысы 1991 жылдан жаңа емес. Химиялық қарудың басым бөлігі Бағдадтан алыс емес Мүтанна мемлекеттік мекемесіне жақын жерден табылды. 2004-2011 жылдар аралығында АҚШ және Ирак қызметкерлері алты құжаттандырылған жағдайда жарақат алды. Алайда, бұл деректердің көпшілігі құпия болып қала береді.