Кіріспе

Карак - Малайзияның Паханг штатындағы Бентонг ауданындағы шағын қала. Малайзияның Титивангса тау жотасының етегінде орналасқан, ол Куала-Лумпурдан Куантанға дейінгі 2-федералды жол бойындағы демалыс қаласы ретінде танымал және оның атын Карак тас жолы немесе Куала-Лумпур Карак автожолына береді.

Қала

Қарақ қаласы мен оның шеткі аймақтары аймақтың муниципалды астанасы Бентонгтан оңтүстік-шығысқа қарай 20 км жерде, 72 метр биіктікте орналасқан. Қарақ қаласының шетінде бірнеше шеткі ауылдар бар, соның ішінде Кампунг Синта Манис, Кампунг Джамбу Риас, Кампунг Карак Сетия, Кампунг Сунгай Дуа және Таман Сери Бентонг. Қаланың нақты халқы белгісіз, алайда 2020 жылғы статистика департаментінің санағы Паханг штатының Сабай (Карак құрамына кіреді) Ассамблеясының орындығын 21,543 адам деп белгіледі. Қаланың көп бөлігі Бентонгтың қалалық астанасынан шығатын негізгі Джалан Лама Бентонг Карак (Ағылшын тілінде - Ескі Бентонг Карак жолы) магистральдық жолының бойында орналасқан. Оның шығыс шетіндегі жолдың шығысында Ланчанг ауылы мен оңтүстіктегі Телемонг ауылы бар. Қалаға 813 шығыс арқылы кіруге болады. Бұл жолдар Карак тас жолының шығыс шетінен және Шығыс жағалауындағы жедел жолының басында орналасқан. Автомобиль жолы Федералдық 2-жолға параллель жүреді, ол қала арқылы өтіп, оны Селангордың Гомбак қаласына жалғастырады. Қазіргі заманғы Малайзия стандарттары бойынша шағын, бірақ өсіп келе жатқан қала деп саналатын Каракта бірнеше тұрғын үй аумақтары, полиция бекеті, өрт сөндіру бөлімі, мемлекеттік емхана, қаладағы және оның айналасындағы бірнеше ұлттық, сондай-ақ қытай және тамил тіліндегі мектептер және екі жергілікті қоғамдастық колледжі бар: Коледж Яясан Паханг Жоғары біліктілік және Малайзия техникалық дағдылар академиясы. Сонымен қатар, бірнеше ғибадат орындары, соның ішінде үш мешіт бар: қала шегіндегі Джамек Бандар Карак мешіті, сондай-ақ қаланың шығыс шетіндегі тағы екеуі, Масджид Карак Сетия және Масджид Аль Ихсан Кг. Джамбу Риас, Карак қытай методистік шіркеуі, Шри Бала Субраманиар индуистік ғибадатханасы, екі қытай ғибадатханасы, соның ішінде қала шегінде ғибадатхана залы және қала шетіндегі Ти Му ғибадатханасы. Үш жанар-жағармай станциясы, екі банк, пошта кеңсесі және қалада орналасқан бірнеше сауда орындары бар.

Тарих

Карак деп аталатын аймақ қала сыртында орналасқан Карак өзенінен кейін, Индонезияның Суматра аймағынан келген саяхатшылар өткен ғасырларда қоныстанған деп есептеледі. Малайяның британдық отаршылдық дәуірінде танымал бола бастады, өйткені Паханг Британдық резиденттер басқаратын төрт мемлекеттің бірі болды.

Британ отаршылдық дәуірі

Кейін Паханның түкпір-түкпірінде шетелдіктер басқаратын каучук плантациялары орналастырылды, 1907 жылы құрылған британдық "Карак каучук компаниясы" Бентонг ауданындағы 2000 акр орманды алаңды сатып алды, ол Федеративтік малай мемлекеттерінің резидент генералдан жалға алынған. Компания алдымен келесі үш жылда 1000 акр жерге каучук отырғызу арқылы жерді игеруге дайын болды, 100 акр қазірдің өзінде тазартылды, ал қалғандары соңынан ермек. Бастапқыда ілгерілеу баяу болды, бірақ Карак иесінің басқарушысы Э. Х. Братт топырақ "өте жақсы" болғанымен, жалғыз жетіспеушілікті адам күші деп тапты. 1911 жылдың басына дейін ипотекаға тамилдік үндістер мен жергілікті малай жұмысшылары жұмысқа орналастырылды, және жаңа қытай жұмысшыларының келуін бастады. Егіндікте резеңке ағаштарын алғаш рет 1912 жылдың қыркүйегінде жинауға кірісті, жылдың соңына дейін шамамен 4,379 фунт резеңке жиналды. 1913 жылы егін жинау қарқынды жүріп, 36 501 фунт каучук өндірілді, өйткені машиналармен жабдықталған зауыт салынды және моторлы жүк көлігі сатып алынды. Компанияның 662 акр жер қоры, компанияға пайдасы жоқ деп саналған, содан кейін үкіметке берілді. Қарақ қаласындағы каучук өндірісі жылдар бойы 1917 жылы 247 091 фунттан 1930 жылы 521 417 фунтқа дейін өсті, өйткені 1935 жылдың аяғына дейін 1173 акр алқап отырғызылды. Қаланы басқа халық орталықтарына, мысалы 1924 жылы Ментакабқа жалғастыратын жолдар да салынды. 1939 жылы Қарақ қаласы 300-ге жуық тұрғыны бар "кіші сауда орталығы" ретінде саналды. Қаланы 1928 жылдың қаңтарында Малайдағы ағылшын биік комиссары Хью Клиффорд, жаңа жыл мерекесінде Пахангқа жасаған сапары кезінде аралады. 1896-1900 жылдар аралығында Паханның бұрынғы британдық резиденті болған ол 10 қаңтарда Каракта Сабай мукимі (кіші аудан) жергілікті Пэнгулу басшысымен шай ішу үшін тоқтады және келген кезде патшалық сары шатыр астында ертіп барды. Содан кейін ол қаладағы малай мектебін тексерді, оны Карак каучук қорының басқарушысы мен оның жұмыс күші қарсы алды. Кен қазу қызметі де кең таралған, оның ішінде Бентонг өзенінің жанында орналасқан Карак қалайы компаниясы, бірақ шахта ел тәуелсіздік алған 1957 жылы жабылған.

Малайзиядағы төтенше жағдай

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары қала мен оның айналасындағы аймақ Малай Ұлттық азаттық армиясының (MNLA) тәуелсіздік жақтастары жасаған коммунистік белсенділіктің ошағына айналды. Бентонгтан Караққа дейінгі жол "бір кездері Федерацияның ең қауіптісі" деп сипатталды. 1948 жылы маусымда төтенше жағдай жарияланбағанға дейін полиция 1947 жылы Қарақ қаласының маңында қару-жарақ қоймасын тауып, үш сағат іздеуден кейін 27 граната, бірнеше атыс қарулары мен жарылғыш заттар табылды. Бұл жау табыны Жапонияның Малайзияны басып алуы кезінде Малай халықтарының Жапонияға қарсы армиясына арналған Корольдік әуе күштері ұшағынан алынған деп есептеледі. 1948 жылы жаулық басталғаннан кейін көп ұзамай MNLA жауынгерлері ("бандиттер" деп аталатын үкімет) қауіпсіздік күштері патрульдерін тосқауылға алып, джунглиден шыға бастады. 1949 жылы 25 мамырда олар Непалдың жеті Гуркха сарбазының ертіп жүруімен Манчис ауылынан Каракқа қарай келе жатқан екі жүк көлігін аңдып, бір адамды өлтіріп, тағы бес адамды жарақаттап, екі қытайдың денесін қалдырды. Кейіннен екі адамның өздері 24 мамырда үйінен ұрланып, байлап, кейін өлтірілген ауылдағы Гоминьданның мүшелері екені анықталды. Екі айдан кейін, 3 шілдеде, үкімет Каракты қоса алғанда, Негери Сембилан мен Пахангтың 18 қаласында күнделікті кешкі сағат 7.30-дан таңғы 5.30-ға дейін қатаң коменданттық сағат жариялады. Қараққа баратын және одан қайтып келетін жолаушылар автобустары да жиі шабуылға ұшырайды, ал қашып құтылмағандар тоқтауға бұйрық алды, өртенді, ал жолаушыларын ұрлап, жеке куәліктерін тартып алды. MNLA жауынгерлері Карак қаласына шабуыл жасау үшін кірді. 1949 жылы 27 қазанда Бентонг қала кеңесінің мүшесі және жергілікті қытай қауымының басшысы Тех Энг Суанның дүкеніне қол гранатасы лақтырылып, оның үстелінің жанында жарылды. Жарылыстан үш әйел көзден таса болып, үш ересек адам мен төрт бала, соның ішінде Тех пен оның 10 жасар ұлы жараланды. Полиция дереу қалаға барып, үш күдіктілерді ұстады. 1950 жылы 19 маусымда қаланы басып алған жауынгерлер бір дүкенді тонап, автобусты өртеп жібермекші болған, бірақ полиция тез арада келген кезде қашып кетті. MNLA сонымен қатар телефон желілерін бұзып, инфрақұрылымды қиратып, жергілікті азаматтарды аңдып, өлтірген. Сонымен қатар, осы аймақта жауынгерлер кем дегенде екі еуропалық адамды өлтірді. 1950 жылы 19 маусымда әскери конвойлар мен қауіпсіздік күштеріне шабуылдар жалғасты. Қауіпсіздік күштері рейдтермен жауап беріп, MNLA жауынгерлері мен жақтастарын тұтқындады. Қақтығыстарға жауап ретінде Карак қаласынан жергілікті тұрғындар көмекші ерікті полиция күштеріне ерікті түрде 33 адамнан тұратын үш үй күзетшілері жасағымен, "олардың көпшілігі қытайлықтар" өздерін қорғауға MNLA-дан қорғауға көмектесті, олар жауынгерлердің аймақты басып алуына кедергі жасады. Шамамен 80 түпкүлдік Оранг Асли де қаладан төрт шақырым қашықтықтағы үйлерінен көшіп келгеннен кейін Карак полиция бекетіне жақын жерге қоныстанды. Непалдық Гурха сарбазы, 1/10 Гурха атқыштар полкінің капралы Дханбахадур Рай өз бөлімін жетектеп, 1951 жылы екі ай ішінде аймақтағы жеті МНЛА жауынгерін өлтірген. 1952 жылы 25 ақпанда Корольдік әуе күштері Қараққа жақын Сунгей Ролоқтың жанындағы төбелерде тұтқындалған 40 коммунистке 48 мың фунттық бомба тастады.

Бригадир М. Д. Эрскиннің жоғалуы

Малайядағы төтенше жағдай кезінде екінші гвардиялық бригаданың командирі М.Д. Эрскин мен оның ұшқышы капитан Джон Чурчерді алып бара жатқан "Остер" ұшағы мен ментакабтан Куала-Лумпурға бара жатқан ұшақ Карак маңында жоғалып кетті. Ол соңғы рет жерге түсуге тырысып жатқандай аймақты айналып жүргені көрінді және джунглиде құлады деп күтілуде. 44 жастағы Эрскин Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Францияда Дюнкерктегі эвакуация кезінде бригада майоры болып қызмет етті, кейін Шотландия гвардиясының бірінші және екінші батальондарына қолбасшылық етті. Ол сонымен қатар Солтүстік Африка мен Италияда қызмет етті және Африка науқанының соңында 1943 жылдың мамырында "Құрмет белгісі" орденімен марапатталды. Билік өкілдері ауылды іздестіруге кірісті, ұшақ дауылға байланысты мәжбүрлі қонуға мәжбүр болды деп саналады және ұшақты бес жылдан кейін, 1954 жылдың 3 тамызында, Эрскиннің қызмет ленталарымен бірге таппады. Бірде жаяу жүргіншілер апаттан қалған қалдықтар мен сүйектерді, медаль лентасының сынықтарын тауып, құрбанның жоғалған Эрскин екенін анықтады.

Коммунистік көтеріліс (Малайзия)

1960 жылы Малайядағы төтенше жағдай аяқталғаннан кейін, MNLA 1970 жылдары елдің екінші көтерілісі кезінде Карактың айналасында қайтадан әрекет ете бастады, бірақ 40-шы және 50-ші жылдардың аяғына қарағанда күресулер жеңілдеді. 1974 жылы қауіпсіздік күштері Карак ауданында болған қақтығыста екі жауынгерді өлтірді, бірнеше атыс қаруын, оқ-дәрі мен азық-түлік заттарын тапты. Полиция 1976 жылдың аяғында аймақта әлі де коммунистік белсенділік бар деп мәлімдеді. 1977 жылы полиция мен қауіпсіздік күштері Чай Кар Леонг ("Робин" лақап атымен) деп аталатын МНЛА көшбасшысын аңшылыққа шығарып, оны әйелімен бірге 2 сәуірде Телемонг орманындағы Карак маңында ұстады. Полиция кейіннен "Келонг" операциясы деп аталатын бірқатар операцияларды бастады. Олар алдымен Ах Хон ("Бэтмен" лақап атымен) және Тянь Чен деп танылған екі коммунистік ұлтшылды тұтқындады, олар полициямен бірге Телемонг джунглиіндегі лагерьдегі 14 адамнан тұратын топты берілуге көндіруге келісті. 14 мамырда 29 полиция мен әскери қызметкерден тұратын топ Телемонг орманына кірді. Екі бұрынғы коммунист лагерьге бірінші болып кіріп, өз жолдастарын берілуге көндірді. Олардың күш-жігері сәтті аяқталды, ал келесі күні 14 адам бас бостандығынан айырылып, қару-жарақтары мен 177 000 ринггит ақшасын тапсырды. Жетістікке жеткен операция коммунистердің сол аймақтағы қозғалысының елдің оңтүстігіне қарай жылжыуына кедергі болды, өйткені полиция қалған жауынгерлерді, соның ішінде Чайдың бұрынғы орынбасары Пан Куанды іздеу үшін "Келонг II және III операциялары" атты тағы екі операцияны бастады. Осы аймақта бірнеше рет шабуыл жасағаннан кейін, сол жылдың 7 қарашасында полиция жақын маңдағы Ментакаб қаласындағы Гранд кинотеатрының алдында тағы екі коммунистті тұтқындады. 1978 жылы полиция Пан Куанның қаңтар айында жеті жауынгермен бірге Каракқа оралғандығын анықтады. Тіпті сол жылдың наурыз-сәуір айларында Пахангтағы Малайя Коммунистік партиясының 6-шы шабуылдау бөлімінің командирі Чонг Чор оған келіп, сол аймақтағы коммунистік қатысуды арттыру мақсатында болды. Полиция 17 сәуірде Қарақ қаласында төртінші және соңғы операциясын бастады, ол операция Келонг IV деп аталды. Ол алты айдан сегіз айға дейін бос қалды, бірақ билік 29 граната, оқ-дәрілер мен жарылғыш материалдар сақталған қару-жарақ орнын тапты. Келесі күндері патрульдер екі бөлек атыста қауіпсіздік күштері екі жауынгерді атып өлтіргенін көрді. Операция барысында полиция қызметкері жабайы аңға бас салып, зардап шеккенін ескерсек, басқа зардап шеккендер болған жоқ. Операция 25 мамырда аяқталды, аймақта ешқандай жауынгер табылмады, қауіпсіздік күштері 18 MNLA жауынгерін тұтқындады және тағы үшін өлтірді.

Тәуелсіздікке дейінгі және кейінгі кезең

Қалада 1953 жылы қылмысты жою үшін қалада сот ашылып, сол кезде штаттың батыс аймағында құрылған жеті соттың тізіміне қосылды. Бір жылдан кейін ел клубы ашылды, оны сол кездегі Паханг сұлтаны Әбу Бакар ашты. 1955 жылы қалада 120 шошқа өлімін әкелген шошқа безгегі таралды. Билік өкілдері вирустың Сиамнан контрабандалық жолмен әкелінген, Бентонг аймағындағы қара базарда сатылатын шошқалардан тарағанын анықтады. Содан кейін ауру Ментакабқа тарады, онда да 20 шошқа қайтыс болды. 1957 жылы Малайя тәуелсіздік алғаннан кейін қалада және оның айналасында тұрақты даму болды. 1961 жылы кинотеатр, екі қоғамдық зал және 1962 жылы 200 оқушыға арналған ұлттық мектеп салынды. Кейінірек 1963 жылы Малайзия үкіметімен үш жылдық келісімшарт бойынша жеті корей дәрігерінің бірі Каракқа келіп, сол аймақтағы ауылдық денсаулық сақтау орталығында жұмыс істеуге арналған мемлекеттік стоматологиялық қызмет көрсететін емхана салынды. Малайзияның сол кездегі вице-премьері Тун Абдул Разак 1967 жылы қалаға барып, 90 000 долларлық мешіт ашты. 1967 жылы Каракта білім беру министрі Кир Джохари орта мектеп ашты. Ол Канада үкіметінің штаттағы орта мектептерді салуға 6 миллион доллар көмек көрсеткені үшін алғысын білдірді.

Кампунг Бару Карак 2021 өрт

2021 жылдың 1 қазанында Кампунг Бару Карак тұрғын үй ауданында 53 үй мен сегіз дүкеннің өртенуі салдарынан қала тарихындағы ең ауыр өртке ұшырады. Билік өкілдері өрттің 50 жылдан астам уақыт бұрын салынған кірпіш пен ағаштан салынған ғимараттарды өртеп жібергенге дейін "сұмдықтар" бар бос шаштараздан басталғанын айтты. Қаза болғандар туралы хабарланбаған, бірақ оқиға 162 адамды үйсіз қалдырды.