Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Евале а Мбеди Камерунның дуала халқының атақты ата-бабасы болды (оның есімінің варианты, дуала). Камерун жағалауындағы дуала және саба халықтарының ауызша тарихы бойынша, Эвале Пити деп аталатын жерден шыққан. Ол өзінің ізбасарларымен бірге оңтүстік-батысқа, жағалауға көшіп барып, қазіргі Дуалаға қоныстанды. Бұл аймақта басса және / немесе бакоко халқы өмір сүрді, оларды жаңа келгендер ішкі аймаққа қарай итермеледі. Осы уақытта Иуэлл мен оның ізбасарлары еуропалық сауда кемелерімен сауда-саттыққа кірісті. Тарихшылар мен антропологтар Эуэлдің өмір сүргені мен негізгі іс-әрекеттерін негізінен ықтимал деп санайды. Бұл әңгімелерде ашық мифологиялық элементтер жоқ, ал Дуала билеушілерінің шежірелері Еваледі тарихи Дуала басшылары мен патшаларынан бұрын мүмкін қашықтықта орналастырады. Ең ақылға қонымды болжам бойынша Питиден көшіп келу 16 ғасырдың аяғында болған. Көптеген оқиғалар бұл көшуді жағалаудағы еуропалықтармен сауда жасау құштарлығына жатқызса да, бұл себептің көбірек болуы мүмкін, өйткені Пити жай ғана тым көп адам болды. Басса мен Бакоконы қуып шығару бұл халықтар саудагерлер немесе балықшылар емес, шаруалар болғандықтан, олар үшін жағалаудағы отаны қажет емес еді.
Ewale a Mbedi was the eponymous ancestor of the Duala people of Cameroon (named for a variant spelling of his name, Dwala). According to the oral histories of the Duala and related Sawa peoples of the Cameroon coast, Ewale hailed from a place called Piti. He and his followers migrated southwest to the coast and settled at the present day location of Douala. The area was inhabited by the Bassa and/or Bakoko, who were driven inland by the new arrivals. Meanwhile, Ewale and his followers set up trade with European merchant ships. Historians and anthropologists find Ewale's existence and major deeds to be mostly plausible. The stories lack overt mythological elements, and the genealogies of the rulers of the Duala place Ewale at a feasible distance before historical Duala chiefs and kings. The most reasonable estimation places the migration from Piti in the late 16th century. Although many of the stories ascribe this move to a desire to trade with Europeans on the coast, a more likely reason may be that Piti had simply become too crowded. Driving away the Bassa and Bakoko is believable in that these peoples were farmers, not traders or fishermen, so a coastal homeland was not a necessity for them.
Жазбалар
Евале а Мбедидің өмірі мен ата-бабалары Камерун жағалауындағы Дуала мен басқа да Сава этностарының ауызша тарихынан ғана белгілі, олардың егжей-тегжейі әр әңгіменің ерекшелігі. Кейбір деректерге сәйкес, Еуэле төменгі Конгоның Бакота аймағынан солтүстікке қарай сапар шекті. Ол Санага өзенінің төменгі жағына жеткенде, отбасы мүшелерімен болған ұрыс оны солтүстікке қарай Питиге қарай итермеледі. Алайда, басқа да әңгімелер бұл көшіп Пити жұмыс Евале әкесі Мбеди. Барлық аңыздар Эуэлдің Питиден Камерун жағалауындағы Дуаланың қазіргі орнына келгеніне келіседі. Алайда, бұл қадамның қозғаушы күші әр түрлі көздерден тұрады. Оның бір себебі - Эвальдің жағалаудағы еуропалық саудагерлермен сауда қатынастарын орнатуға үміттенгені. Еуэль балық саудасын Бакокомен де жүргізген болуы мүмкін. Басқа нұсқада Еуэл мен оның отбасы мүшелері арасында дау-дамай болған. Әңгімеге байланысты, бұл тауық пен каноэ сияқты қарапайым нәрсеге байланысты, ол Еуэлдің ағасы Нгасспен ұрыс-керіс болды, оның қызы Еуэл ағасының қалауына қарсы тұрмысқа шықты. Бұл соғыс тудырып, Мбедидің барлық ұрпақтары Питиден қуып шығарылды. Тағы бір аңызда Еуэллдің өз әкесімен Еуропа жағалауындағы саудагерлерден әкелінген мата үшін ұрысқаны айтылады. Питидің маңындағы Лунгассиден шыққан бір нұсқада сол ауылдың тұрғындары Дуланы Питиден қуып шықты деп айтылады. Дауалада басса және / немесе бакоко этностары тұрып жатқан. Әңгіменің көпшілігінің нұсқаларына сәйкес, Эуэлл осы халықтардың арасында қоныстанды және оларды зорлық-зомбылықсыз жолмен қуып жіберді. Бакоко нұсқасында Еуэль және оның ізбасарлары аймаққа жасырын кірген және бакоколарды ұйқыда өлтірген. Еуалдың әңгімелерінде еуропалықтармен сауда-саттық ерекше орын алады, бұл ертедегі Дуала қоныстарын бөлді. Көптеген аңыздарға сәйкес, Евале мен оның ағасы Божонго а Мбеди еуропалық саудагерлерге қалай жауап беру керектігі туралы айтысты. Бір нұсқада Божонго олармен күресуге тырысты, ал Эвалл сауда жасады; басқа нұсқаға сәйкес, еуропалықтар Божонгоны өлтірді. Дуалалар арасында тараған аңызда: "Боджонго еуропалықтарды тауып алды, ал Бонамбела [Дуала] оларды басып алды" - делінген. Эваль мен сауда байланысы Еуропаға саяхат жасаған Эвальдың ұлы Мапока туралы бірнеше әңгімелерде де кездеседі. Алайда, дәстүрлі деректер Мапоканы Эвальден бірнеше ұрпақ кейін орналастырады. Еуэлл де мифологияға айналған батыр емес. Дегенмен, Еуэлл тарих пен миф арасында тұманды орын алады, яғни ол қазіргі Дуала ауызша тарихынан бірнеше ұрпақ бұрын болған болуы мүмкін. XVII ғасырдың басында голландиялық саудагерлер Камерун жағалауына жеткен. Олар Моннеба есімді басшымен сауда-саттық жасады, оны Арденнер және басқалар Дуала шежіресі бойынша Эвальдің ұлы Мюлобе Эвальмен теңестіреді. Осы тұжырымға сүйене отырып, Эваледің Питиден көшіп кетуі 16 ғасырдың аяғына, Камерун жағалауына алғашқы еуропалық зерттеушілер жеткенге дейін, болуы мүмкін. Көптеген аңыздар Эуэлдің көшіп кетуінің себебін еуропалықтармен сауда жасау ниеті деп көрсетеді. Арденер мен Арденер бұл гипотезаны жоққа шығармайды, ал Эуэлл еуропалық саудагерлермен кездесіп, олармен сауда байланысын орнатқан алғашқы Дуала басшысы болуы мүмкін. Оның орнына, Эваледің Питиден көшіп кетуіне халықтың қысымы себеп болған болуы мүмкін; Пити - бұл кішкентай сағаның орны, одан Дуала сияқты балық аулаушы халық көптеген ауыздарды тамақтандыруға қиындық туғызады. Бұл көзқарас, Еуэльдің Питиден кетуін отбасымен болған қатарға жатқызған ертегі нұсқаларында қолдау табады, дегенмен бұл ойлау Дуаланың кейіннен бәсекелес Белл мен Аква руларына бөлінуінің қайта құрылуы ғана болуы мүмкін.
Ewale a Mbedi's life and ancestry are known only from the oral histories of the Duala and other Sawa ethnic groups in the Cameroon littoral, the details of which vary greatly from story to story. According to some narratives, Ewale travelled north from the Bakota region of the lower Congo. He had reached the lower Sanaga River when a fight with family members drove him yet farther north to Piti. However, other stories make this migration to Piti the work of Ewale's father, Mbedi. All tales agree that Ewale travelled from Piti to the present location of Douala on the Cameroon coast. However, the impetus for this move varies from source to source. One common reason given is that Ewale hoped to set up trade relations with European merchants on the coast. Alternately, Ewale may have wanted to trade fish with the coastal Bakoko. Another variant states that Ewale and members of his family had a dispute. Depending on the tale, this was over something as simple as a chicken and a canoe prow to a fight with Ewale's uncle, Ngasse, whose daughter Ewale married against his uncle's wishes. This led to war, during which all of Mbedi's offspring were driven from Piti. Yet another story says that Ewale fought with his father over cloth imported from European coastal traders. A version from Lungassi near Piti claims that the inhabitants of that village drove the Duala from Piti. The tales state that Douala was then home to the Bassa and/or Bakoko ethnic groups. According to most versions of the story, Ewale settled among these peoples and somehow drove them away through non violent means. A Bakoko variant says that Ewale and his followers sneaked into the area and killed the Bakoko in their sleep. Trade with Europeans features prominently in the Ewale narratives, a development that is said to have split the early Duala settlers. According to many of the stories, Ewale and his brother, Bojongo a Mbedi, rowed over how to react to the European traders. One version says that Bojongo tried to fight them, while Ewale traded instead; according to another, the Europeans killed Bojongo. A Duala proverb sums up the Bojongo tales: "Bojongo found the Europeans, Bonambela [Duala] took them over." The Ewale/trade connection is also present in several tales about Ewale's son, Mapoka, who is said to have travelled to Europe. The more traditional accounts place Mapoka several generations later than Ewale, however. Nor is Ewale an obviously mythologised heroic figure. Nevertheless, Ewale occupies a nebulous position between history and myth, meaning that he may have been several generations further into the past than modern Duala oral histories place him. Dutch traders reached the Cameroon coast in the early 17th century. They traded with a leader named Monneba, whom Ardener and others equate with Ewale's son from the Duala genealogy, Mulobe a Ewale. Based on this inference, Ewale's migration from Piti may be dated to the late 16th century, a point just prior to the first European explorers reaching the coast of Cameroon. Many tales give the reason behind Ewale's migration as his desire to trade with the Europeans. Ardener and Ardener do not dismiss this hypothesis, and Ewale may very well have encountered European merchants and become the first Duala leader to establish trade ties with them. Instead, Ewale's move from Piti may have been prompted by population pressures; Piti is the site of only a small creek, from which a fishing people such as the Duala would have had a difficult time feeding many mouths. This view finds support in the versions of the tale that ascribe Ewale's departure from Piti to a row with his family, although this reasoning may only be a recasting of the later split of the Duala into the rival Bell and Akwa lineages to a more ancient time.