Кіріспе

Өліп кеткен балықтар туысы Протосфираена - жоғары мезгілде (коньяк мастрихті) бүкіл әлемде дамыған, теңіз балықтарына ұқсас семсер балықтарының қазба туысы. Бұл таксонның қалдықтары Еуропа мен Азияда табылғанмен, ол Канзастағы Ниобрара балшық түзілімінің (соңғы конияц, ерте кампания) Смоки Хилл мүшесі ретінде танымал. Протосфирена - орташа ұзындығы 2 - 3 метр болатын үлкен балық. Протосфиреналар креда дәуіріндегі мұхиттарда мозазаврлар мен плезиозаврлар сияқты су бауырымен жорғалаушылармен, сондай-ақ жойылып кеткен жыртқыш балықтардың көптеген түрлерімен бірге өмір сүрді. Протосфирена атауы грек сөзі протос ("алғашқы") және Сфирена, баракуданың туыс атауының бірі, өйткені палеонтологтар бастапқыда Протосфиренаны ата-бабалары барракуда деп қате түсінді. Соңғы зерттеулер көрсеткендей, Protosphyraena туысы шынайы семсер балықтары туысына мүлдем жатпайды, бірақ жойылған Pachycormidae туысына жатады.

Тарих және таксономия

XIX ғасыр палеонтологтары ашқан көптеген омыртқалылардың қазбалары сияқты, Протосфиренаның таксономиясы да шатастыратын тарихқа ие болды. Бұл таксонға жататын көкпек тікендері тұңғыш рет 1822 жылы Англиядағы крейдалық шөгінділерден Игуанодон динозаврын да ашқан дәрігер және геолог Гидеон Мантеллмен танылды. 1857 жылы атақты америкалық натуралист және палеонтолог Джозеф Лейди Мантеллдің ағылшындық табылғандарына сүйене отырып, балықты Protosphyraena ferox деп атады. Бұған дейін Лейди Нью-Джерсидегі (Маастрихт) креда дәуіріндегі Навесинк формациясынан алынған протосфирена тісінің иллюстрациясын жариялаған болатын, бірақ оны динозаврдан шыққан деп қате анықтаған. 1870 жылдары Б. Ф. Мадж, қазбалар жинаушы, бәсекелес палеонтологтар Эдвард Дринкер Коуп пен Отниел Чарльз Маршқа материал берген, Канзастағы Рукс және Эллис округтеріндегі Ниобрара экспозициясында Протосфиренаның бірқатар үлгілерін тауып, оларды шығысқа жіберді. 1873 және 1877 жылдар аралығында Коуп Мадж үлгілерінің негізінде үш түрдің атын өзгертті, олардың барлығы ақырында Протосфирена тұқымдасына жататын деп танылды: Erisichte nitida, "Portheus" gladius және "Pelecopterus" pernicciosus. 1895-1903 жылдар аралығында Америка мен Англияның палеонтологтары, соның ішінде Артур Смит Вудвард (1895), Лоумис (1900), О. П. Хей (1903), маңызды еңбектер сериясында, бұл тұқымға қайта қарады, бұл балық туралы түсінігімізге көп нәрсе қосты. Бүгінде АҚШ-тың батысындағы Ниобрара шөгіндісінде екі түрді (P. nitida және P. perniciosa) танылған. Ал 1898-жылы Альбин Стюарт қосымша түрге, P. bentonianum, Гринхорн әктасының (Жоғарғы Ценомания) ескі Линкольн мүшесінің үлгісіне негізделген. Мүмкін, Солтүстік Америкадағы протосфиренаның ең көне қалдықтары Канзас штатының Рассел округінде Дакота құмтасының (ортаңғы кеноман) жоғарғы төсектерінен шыққан (Эверхарт, 2005; 91-б.).

Анатомия

Жалпы дене құрылымы бойынша, протосфирена қазіргі желкен балықтарға ұқсайды, бірақ ол қысқа тұмсықпен кішірек, гидродинамикалық жағынан аз және ересектерде тістер сияқты үлкен пышақ бар (тұрмыстық семсер балықтарының ересектері тіссіз). Протосфиренаның толық скелеттері өте сирек кездеседі, бірақ Ниобрара шашы, Алабама штатының Мурвилл шашы формациясы және басқа геологиялық формациялардың бөліктерінде бөлшекті үлгілер өте жиі кездеседі және көбінесе оқшауланған тістер, ерекше рострама және Мантелл алғаш рет сипаттаған ұзын пісірілген кеуде жамбасының фрагменттері. Әдетте бас сүйегі мен бас сүйегінен кейінгі сүйектің бөліктері бөлек кездеседі. Бұл сақтау тетігі протосфиренаның сүйектері сүйекті балықтарға қарағанда аз сүйектелгендігімен түсіндіріледі және көму мен кәдімгідей қатып қалу алдында қоқыс жегіштермен немесе шіріуге ұшырайды (Everhart, 2005; p. 93). Қырым дәуіріндегі теңіз фаунасының көпшілігі сияқты, протосфирена да мезозойдың соңында жойылып кетті; тірі семсер балықтарына ұқсастығы конвергенттік эволюцияның нәтижесі болып көрінеді.