Кіріспе

Acipenseriformes /æ//s//ᵻ/'/p//ɛ//n//s//ə//r//ᵻ//f//ɔːr//m//iː//z/ – тірі және қазба шағалалар мен осетрлерді (Acipenseroidei), сондай-ақ Chondrosteidae және Peipiaosteidae тұқымдастарын қамтитын, шашақты қанатты балықтардың бастапқы тобы. Олар бичирлерден кейін тірі шашақты қанатты балықтардың екінші ерте дамыған тобы болып табылады. Ертерек дамығанына қарамастан, олар жоғары деңгейде эволюцияға ұшыраған, ағзалары көбінесе шеміршектерден тұратын, нашар сүйектелген қаңқаға ие, ал қазіргі өкілдерінде бас сүйектері айқын өзгерген.

Сипаттама

Acipenseriformes-тың осьтік қаңқасы толыққанды сүйектелмеген, көптеген сүйектері қықыршақпен алмастырылған. Әдетте тек балық эмбриондарында кездесетін нотокорд өмір бойы сақталады және қысылмайды. Басқа омыртқалы жануарларда кездесетін премаксилла және максилла сүйектері жоғалған. Личинкалар мен жас Acipenseriformes-тарда тістер болса, ересектерде тістері жоқ немесе өте сирек. Инфраорбитальды нерв айналасындағы сүйектердің ішінде емес, жеке каналдар арқылы өтеді. Бас сүйегінің қақпан-квадраттық сүйектерінде қықыршақтық симфиз (бүгілме) бар, сондай-ақ кең автопалатинді тақта, тар қақпан-квадраттық көпір және квадраттық жалпақ бөліктері де бар. Қуатрожугаль сүйегі үш ұшты (трирадиаты), ал жақ аркасындағы тістер тек бірінші арканың жоғарғы бөлігімен және бірінші және екінші гипобранхиалдармен шектеледі. Барлық Acipenseriformes-тар, қазіргі есек балықтар (төрт мұртшасы бар) және paddlefish (екі мұртшасы бар) сияқты мұртшаларға ие болған. Acipenseriformes-тың соңғы ортақ атасы шамамен 242-255 миллион жыл бұрын геномдық дупликацияға ұшыраған, содан кейін геном редиплоидацияға ұшырады, бұл есек балықтар мен paddlefish-тың бөлінуіне дейін және бөлінгеннен кейін әрбір желіде жеке-жеке болды. Қытайдың ерте триас кезеңінен (252-247 миллион жыл бұрын) табылған Eochondrosteus-ты кейбір авторлар ең көне Acipenseriformes деп санайды. Бұл топтың ең көне өкілдері – Chondrosteidae, Еуропаның ерте юра кезеңінен (201-175 миллион жыл бұрын) теңіз шөгінділерінде табылған ірі балықтар, олардың қаңқасының сүйектелуі азайған. Peipiaosteidae Азиядағы орта юра және ерте креда кезеңдерінің тұщы су шөгінділерінен белгілі. Есек балықтар мен paddlefish-тың бір-бірінен ажырау уақыты әртүрлі бағаланады. 30 ақуызды кодтаушы ядролық маркерлерге негізделген бағалау бойынша 204,1 миллион жыл бұрын, митохондриялық геномдар бойынша зерттеулер 155,2 миллион жыл бұрын, ал молекулалық (митогеномдар) және морфологиялық белгілердің біріктірілген матрицасына негізделген Байес санауы 162 (195-137) миллион жыл бұрын деп көрсеткен. Ең көне paddlefish – Қытайдың ерте креда кезеңінен (шамамен 120 миллион жыл бұрын) табылған Protopsephurus, ал ең ерте есек балықтары Солтүстік Америка мен Азияда 100-95 миллион жыл бұрын пайда болған.

Қорғау

Acipenseriformes тірі түрлерінің көпшілігі Халықаралық табиғатты қорғау одағымен (IUCN) қауіпті жағдайда (көбінесе жойылуға жақын немесе сындығай жағдайда) деп жіктеледі. Қытайлық қайық балық соңғы рет 2003 жылы тірі көрінді, ал Янцзы өзенінің балық шаруашылығы зерттеу институты 2019 жылғы есебінде оның 2005 және 2010 жылдар аралығында жойылып кеткенін мәлімдеді.

Гибридтеу

2020 жылы жарияланған зерттеуде орыс есері (Acipenser gueldenstaedtii) мен американдық палтус (Polyodon spathula) арасындағы сәтті будандасу туралы мәлімделді, бұл екі түрдің жүздеген миллион жылдар бойы эволюциялық жеке дамығанына қарамастан, бір-бірімен шағылыса алатынын көрсетеді. Бұл Acipenseridae және Polyodontidae отбасыларының өкілдері арасындағы алғашқы сәтті будандасу болып табылады.