Кіріспе
Ихтиология – балықтарды, оның ішінде сүйекті балықтарды (Osteichthyes), кенішті балықтарды (Chondrichthyes) және жақсыз балықтарды (Agnatha) зерттейтін зоологияның бір саласы. FishBase деректері бойынша, 2016 жылдың қазан айына дейін 33 400 балық түрі сипатталған, және әр жыл сайын шамамен 250 жаңа түр ашылады.
Ichthyology is the branch of zoology devoted to the study of fish, including bony fish (Osteichthyes), cartilaginous fish (Chondrichthyes), and jawless fish (Agnatha). According to FishBase, 33,400 species of fish had been described as of October 2016, with approximately 250 new species described each year.
Этимология
Бұл сөз грек тіліндегі "балық" деген мағына беретін "ἰχθύς" (ихтүс) және "зерттеу" деген мағына беретін "λογία" (логия) сөздерінен туындаған.
Тарих
Балықтарды зерттеу жоғарғы палеолит революциясымен ( "жоғары мәдениеттің" пайда болуымен) басталады. Ихтиология ғылымы бірнеше байланысты кезеңдерде дамыды, әрқайсысы маңызды жаңалықтармен толы болды. Балықтарды зерттеудің бастауы адамдардың тамақтандыру, киіммен қамтамасыз ету және пайдалы құралдармен жабдықтау қажеттілігінен туындайды. Белгілі ихтиолог және Центр колледжінің профессоры Майкл Бартонның айтуынша, "алғашқы ихтиологтар – ең пайдалы балықты қалай табуға, оны қайдан көптеп алуға болатынын және қай уақытта ең көп кездесетінін білген аңшылар мен жинаушылар болған". Ертедегі мәдениеттер осы білімдерін абстрактілі және анық көркемдік бейнелерде көрсеткен.
1500 б.з.д.
Яһуди-христиандық дәстүрде балықтардың бейресми, ғылыми сипаттамалары кездеседі. Ескі өсиеттегі кашрут заңдары қабыршақтары немесе жүзбе қанаттары жоқ балықты жеуге тыйым салады. Теологтар мен ихтиологтар елші Петір мен оның замандастары қазіргі балық өнеркәсібінде сатылатын балықтарды Ғалилея теңізінің жағалауында, қазіргі Киннерет көлі деп аталатын жерде аулаған деп санайды. Бұл балықтарға Барбус және Мирогрекс туыстарының карп тәрізділері, Саротеродон туысының цихлидтері және Мугилидтер тұқымдасының Мугил кефалусы жатады.
335 б.з.д.80 жылы
Аристотель ихтиологияны ресми ғылыми зерттеуге енгізді. 333 және 322 жылдар аралығында ол балықтардың ең алғашқы таксономиялық жіктелуін жасады, Жерорта теңізінің 117 түрін дәл сипаттады. Сонымен қатар, Аристотель балықтар мен теңіз сүтқоректілері арасындағы анатомиялық және мінез-құлық айырмашылықтарын жазды. Оның өлімінен кейін, оның кейбір шәкірттері ихтиологиялық зерттеулерін жалғастырды. Мысалы, Теофраст екі ортада тіршілік ететін балықтар туралы трактат жазды. Римдіктер ғылымға осылайша берілмегенмен, балық туралы кеңінен жазды. Атақты римдік натуралист Ескі Плиний, жергілікті гректердің ихтиологиялық еңбектерін жинақтады, соның ішінде расталатын және күмәнді ерекшеліктерді, мысалы, тісті балықты және русалканы. Плинийдің құжаттамасы Еуропалық Ренессансқа дейін ихтиологияға соңғы маңызды үлес болды.
Еуропалық қайта өрлеу
XVI ғасырдағы үш ғалымның еңбектері – Гиполито Сальвиани, Пьер Белон және Гийом Ронделе – қазіргі ихтиологияның қалыптасуын білдіреді. Бұл ғалымдардың зерттеулері ежелгі айғақтарға қарағанда нақты зерттеулерге негізделген. Осы ерекшелік осы жаңалықтарды танымал етіп, маңыздылығын арттырды. Атақты болса да, Ронделеттің «De Piscibus Marinis» ең әсерлісі саналады, ол 244 түрлі балықты сипаттайды.
XVI-XVII ғасырлар
Қайта өрлеу дәуіріндегі қатынас және кеме жасаудағы шамалы өзгерістер ихтиологияның жаңа дәуірінің басталуын қадағалады. Ренессанс зерттеулер мен отарлау дәуірімен аяқталды, ал теңіз жүзуге деген жалпыға бірдей қызығушылық натурализмде мамандануға әкелді. Саксониялық Георг Маркграве 1648 жылы «Naturalis Brasilae» еңбегін жазды. Бұл құжатта Бразилия жағалауына тән 100 түр балық сипатталған. 1686 жылы Джон Рэй мен Фрэнсис Уиллуби бірлесіп «Historia Piscium» атты ғылыми қолжазбаны жариялады, онда 420 түр балық бар, олардың 178-і жаңадан ашылған. Осы ақпараттық әдебиеттегі балықтар уақытша жіктеу жүйесі бойынша реттелген. «Historia Piscium»-да қолданылған жіктемені «қазіргі таксономияның әкесі» Карл Линней одан әрі дамытты. Оның таксономиялық тәсілі балықтарды қоса алғанда, организмдерді зерттеудің жүйелі тәсіліне айналды. Линней Уппсала университетінің профессоры және белгілі ботаник болды. Дегенмен, оның әріптесі Питер Артеди жасаған маңызды жетістіктері арқасында «ихтиологияның әкесі» атағын иеленді. Артеди Линнейдің таксономия принциптерін жетілдіруге үлес қосты. Сонымен қатар, ол балықтардың тағы бес тобын анықтады: Malacopterygii, Acanthopterygii, Branchiostegi, Chondropterygii және Plagiuri. Артеди қазіргі кезде қолданылатын анатомиялық белгілерді санау және өлшеудің стандартты әдістерін жасады. Линнейдің тағы бір серігі Альбертус Себа – Амстердамнан шыққан сәтті фармацевт еді. Себа балықтардан жинақ немесе коллекция құрастырды. Ол Артедиді осы балықтар жинағын пайдалануға шақырды; 1735 жылы Артеди Амстердам каналына құлап, 30 жасында суға батып қайтыс болды. Линней Артедидің қолжазбаларын «Ichthyologia, sive Opera Omnia de Piscibus» (1738) деген атпен жариялады. Оның таксономияны жетілдіруі қазіргі ихтиологтар қолданатын биномдық номенклатураны жасауға әкелді. Бұдан бөлек, ол Артеди енгізген топтарды қайта қарастырып, аналық қанаттарға ерекше мән берді. Бұл мүшесі жоқ балықтар Apodes тобына жатқызылды; құрсақ, кеуде немесе жамбас аналық қанаттары бар балықтар сәйкесінше Abdominales, Thoracici және Jugulares деп аталды. Алайда, бұл өзгерістер эволюциялық теорияға негізделмеген. Сондықтан Чарльз Дарвинге таксономиялық белгілердің ұқсастық деңгейінің филогенетикалық байланыстардың салдары екенін түсіну үшін қажетті зихи негізді беруге бір ғасырдан астам уақыт кетті.
Қазіргі заман
XIX ғасырдың басында Берлиндік Маркус Элизер Блох пен Париждік Жорж Кувье ихтиология ғылымын дамытуға күш салды. Кювье қолжетімді барлық ақпаратты өзінің монументалды "Балықтардың табиғи тарихы" еңбегінде жинақтады. Бұл қолжазба 1828-1849 жылдар аралығында 22 томдық серияда жарық көрді. Аталған еңбекте 4,514 балық түрі сипатталған, оның 2,311-і ғылым үшін жаңа болды. Ол қазіргі заманғы әлемдегі ең масштабты зерттемелердің бірі саналады. Американы ғылыми тұрғыдан зерттеулер балықтардың көрнекті әртүрлілігі туралы білімді кеңейтті. Шарль Александр Лесуэр – Кювьедің шәкірті. Ол Ұлы көлдер мен Сент-Лоуренс өзені аймақтарында мекендейтін балықтардың жинағын құрды. Солтүстік Американың фаунасын зерттеуде Джон Джеймс Одубон және Константин Сэмюэл Рафинеск сияқты оқиғаға құмар адамдар елеулі рөл атқарды. Олар көбінесе бірге саяхаттайтын. Рафинеск 1820 жылы "Ихтиология Охиенсис" атты еңбегін жариялады. Сонымен қатар, Швейцариялық Луи Агассиз өзінің есімін тұщы су балықтарын зерттеу және палеоихтиологияның алғашқы толық зерттемесі – "Poisson Fossil's" арқылы қалыптастырды. 1840 жылдары Агассиз АҚШ-қа көшіп, 1873 жылы қайтыс болғанға дейін Гарвард университетінде оқытумен айналысты. Альберт Гюнтер 1859-1870 жылдар аралығында Британ мұражайының балықтарының каталогын шығарды, онда 6,800-нен астам түр сипатталған, ал тағы 1,700-ге жуығы аталған. Көбінесе ең беделді ихтиологтардың бірі саналатын Дэвид Старр Джордан осы тақырыпта 650 мақала мен кітап жазды және Индиана және Стэнфорд университеттерінің президенті қызметін атқарды.
Қосымша сілтемелер
Бонд, Карл Е. (1996) Балық биологиясы. Сондерс. Нельсон, Джозеф С. (2006) Әлем балықтары. Уайли. Майкл Бартон (2007) Бондтың балық биологиясы, үшінші басылым. Джулет. Паули Д, Фрозе Р, Паломарес МЛ және Стергиу КИ (2014) Fish on line, 3-нұсқасы. FishBase ақпараттық жүйесін қолданып ихтиологияны оқыту және үйренуге арналған нұсқаулық.