Кіріспе

Омыртқалылардың инфрафилы Автоматты таксобокс. |атауы = Жақ бар омыртқалылар. |қазбалық диапазоны = Ерте силур – голоцен, <small>(Мүмкін жоңғы ордовикке қатысты мәліметтер, 444 млн жыл бұрын) және ішкі құлақтың көлденең жартылай шеңберлі каналы, сондай-ақ физиологиялық және жасушалық анатомиялық ерекшеліктері, мысалы, нейрондардың миелин қабығы, және адаптивті иммундық жүйе, ол сілекей және тимус безінің дискретті лимфоидты мүшелеріне ие, ал антигенді тану орталықтарын құру үшін V(D)J рекомбинациясын пайдаланады, өзгермелі лимфоцит рецепторы геніндегі генетикалық рекомбинацияны қолданудың орнына. Қазіргі таңда Гнатостоматалардың көкірек және жамбас қанаттарының жұбы болған ата-тектерден пайда болғаны есептеледі. Бұрынғыда осы ата-тектер, антиархтар деп белгілі, көкірек немесе жамбас қанаттарынан dépourvu деп есептелген. Остеострацилер (сүйекті қапталған жақсыз балықтар) Гнатостоматалардың әдеттегі туыс таксоны болып саналады. Омыртқалыларда жақтың дамуы тіреуші жаңқалық доғалардың нәтижесі болуы мүмкін. Бұл даму жақтың қозғалысы арқылы суды ауызға итеруге көмектеседі, осылайша ол газ алмасу үшін жабындардан өтеді. Жаңадан пайда болған жақ сүйектерін жиі пайдалану кейбір гнатостомаларда тістеу қабілетіне әкелуі мүмкін. Жаңа зерттеулер Плакодермдердің бір тармағы қазіргі гнатостомалардың ата-тегі болуы мүмкін екенін көрсетеді. 419 миллион жылдық энтелогнатус аталған плакодермнің қазбасы сүйекті қаңқасы мен хрящевой және сүйекті балықтармен байланысты анатомиялық ерекшеліктерге ие болды, бұл Хондрихтте сүйекті қаңқаның болмауы туынды белгі екенін көрсетеді. Сондай-ақ, бұл тікенді акулалар мен Хондрихттилер сүйекті балықтардың бір туыс тобын құрайды. Жақ сүйегінің бетінде өсетін, тамырлары жоқ, сондықтан бұзылғанда немесе тозығындағанда алмастыруға немесе қайта өсіруге болмайтын нағыз тістері бар жас плакодермдердің қазбалары табылды, бұл барлық гнатостомалардың ортақ ата-тегі тістерге ие болғанын және тістердің пайда болуын жақтардың эволюциясымен бірге немесе одан кейін болғанын көрсетеді. Ордовик кезеңінің соңына жатқан акантодиандар немесе "акула сияқты балықтардың" қабықтары ретінде анықталған микроқазбалар, Gnathostomata-ның қазба жазбасындағы алғашқы пайда болуын білдіруі мүмкін. Күдіссіз гнатостомалық қазбалар, көбінесе алғашқы акантодиандар, ерте силур кезеңінде пайда бола бастайды және девонның басында кең таралған.

Жіктеу

Гнатостоматтар дәстүрлі түрде инфрафилум болып табылады, үш негізгі топқа бөлінеді: Хондрихтлер, немесе кеміршекті балықтар; Плакодермдер, жойылған бронетты балықтар тобы; және Телеостомилер, оған сүйекті балықтар, құстар, сүтқоректілер, бауырымен жорғалаушылар және қосмекенділер кіреді. Кейбір жіктеу жүйелері Амфирин терминін қолданады. Бұл жақсыз бас сүйектілер – Агнаткалардың бауырлас тобы. Жақтары бар омыртқалылардың кіші топтары:

Кіші топтар | Ортақ атау | Мысал | Ескермелер
---|---|---|---
† Плакодермдер (жойылған) | Бронели балықтар | Коккостеус | †Плакодермдер (тақта терілілер) – Силур кезеңінің соңынан Девон кезеңінің соңына дейін өмір сүрген, қазбалардан белгілі, бронетты доисторикалық балықтардың жойылған класы. Бастары мен кеуделері бунақты бронялық пластиналармен жабылған, ал денелерінің қалған бөлігі түрлеріне қарай қабықшалы немесе жалаңаш болған. Плакодермдер жақтары бар алғашқы балықтардың бірі болды; олардың жақтары, әдетте, жақ сүйектерінің алғашқы доғаларынан пайда болған. 380 миллион жылдық қазбасы тірі туылғандардың ең көне мысалы болып табылады. Алғашқы анықталған плакодермдер Силур кезеңінің соңында пайда болды; олар Девон кезеңінің соңындағы жаппай қырылу кезеңінде күрт азайды және Девон кезеңінің соңына қарай толығымен жойылды.
Хондрихтлер | Кеміршекті балықтар | Ақ акула | Хондрихтлер (кәміш балықтар) – жұп қанаттары, жұп мұрындары, қабыршақтары, камералары тізбектей орналасқан жүрегі және кеміршектен жасалған қаңқасы бар жақтары бар балықтар. Бұл класс екі кіші классқа бөлінеді: Elasmobranchii (акулалар, шағалалар және скаттар) және Holocephali (химералар, кейде «арбақ акулалар» деп аталады, олар кейде жеке класс ретінде қарастырылады). Гнатостоматтар инфрафилумында кеміршекті балықтар барлық басқа жақтары бар омыртқалылардан ерекшеленеді, олардың барлық қазіргі кездегі өкілдері Телеостомилерге жатады.
† Acanthodii (жойылған) | Тікенді акулалар | Acanthodes bronni | †Acanthodii, немесе тікенді акулалар – жойылған балықтар класы, сүйекті және кеміршекті балықтардың ерекшеліктерін бөліседі, қазір бұл қазіргі заманғы Хондрихтлерге әкелетін парафилетикалық жиынтық екені белгілі. Қытайдың төменгі Силур (Aeronian) кезеңінен табылды және анатомиялық ерекшеліктері бар ең көне жақтары бар омыртқалы жануар болып табылады. Бұл ең көне тісті омыртқалы жануардың нақты мысалы.
Osteichthyes | Сүйекті балықтар | Көк жүгіруші | Osteichthyes (сүйекті балықтар) – кеміршекті қаңқаларға қарағанда сүйектері бар балықтардың таксономиялық тобы. Балықтардың басым көпшілігі – остеихт, бұл өте алуан түрлі және көптеген топ, 45 отрядтан, 435 отбасыдан және 28 000 түрден тұрады. Бұл қазіргі кездегі ең ірі омыртқалылар класы. Osteichthyes шашақты қанатты балықтарға (Actinopterygii) және жапырақты қанатты балықтарға (Sarcopterygii) бөлінеді. Сүйекті балықтардың ең көне қазбалары шамамен 420 миллион жыл бұрын табылған, олар да ауыспалы қазбалар болып табылады, акулалар мен сүйекті балықтардың тіс қатарларының арасындағы тіс үлгісін көрсетеді.
Tetrapoda | Төрт аяқтылар | От саламандрасы | Tetrapoda (төрт аяқты) – тірі және жойылған қосмекенділер, бауырымен жорғалаушылар, құстар және сүтқоректілерді қоса алғанда, барлық төрт мүшелі омыртқалылардың тобы. Қазіргі кездегі қосмекенділер көбінесе жартылай сулы өмір салса, өмірінің алғашқы кезеңін балық сияқты дернәсіл ретінде өткізеді. Көптеген тетраподтар тобы, мысалы, рептилиялық жыландар мен сүтқоректілер, кейбір немесе барлық мүшелерін жоғалтқан, ал көптеген тетраподтар ішінара сулы немесе (келістер мен сиреналар жағдайында) толық сулы өмір салған. Тетраподтар шамамен 395 миллион жыл бұрын Девон кезеңінде жапырақты балықтардан пайда болған. Тетраподтардың нақты судағы ата-бабалары және құрлыққа қоныстану процесі әлі де анық емес, және қазіргі палеонтологтар арасында белсенді зерттеулер мен пікірталастар жүргізілуде.

Эволюция

Ертедегі омыртқалы жануарлардың жақ сүйегінің пайда болуы "маңызды жаңалық" және "мүмкін омыртқалы жануарлар тарихындағы ең терең және радикалды эволюциялық қадам" деп сипатталған. Жағы жоқ балықтардың жағы бар балықтарға қарағанда тірі қалуы қиынырақ болды, және көптеген жақсыз балықтар триас кезеңінде жойылып кетті. Дегенмен, циклостомалардың – тірі қалған жақсыз балықтардың (хагфиштер мен лампарейлердің) зерттеулері ертедегі жақтардың пайда болуымен бірге омыртқалылардың бас сүйегінде болған терең өзгерістер туралы көп мәлімет берген жоқ. Барлық жақты омыртқалылардың ата-тегі екі рет геномдық дубликациядан өтті. Біріншісі гнатостомалар мен циклостомалардың бөлінуінен бұрын болды және автополиплоидия оқиғасы болған сияқты (бір түр ішінде болған). Екіншісі бөлінуден кейін болды және ол аллополиплоидия оқиғасы болды (екі түрдің арасындағы будандасу нәтижесі). Қалыпты көзқарас бойынша, жақтар – бұл желбездек доғаларымен гомологты. Жағы жоқ балықтарда ауыздың артында бірқатар желбездектер ашылады, және олар шеміршек элементтерімен сүйеніп тұрады. Осы элементтердің бірінші жиыны ауызды қоршап, жақ сүйегін құрайды. Желбездекті ұстап тұратын екінші эмбриональды доғаның жоғарғы бөлігі жақты балықтардың гиомандибуляр сүйегіне айналады, ол бас сүйегін ұстап тұрады және жақты шамамен бас сүйегімен байланыстырады. Гиомандибула – балықтардың көпшілігінде гиоид аймағында орналасқан сүйектер жиынтығы. Әдетте ол телеостарда жақтарды немесе қақпақты (operculum) тоқтатуға қатысады. Ордовик кезеңінен бұрынғы жазбалар белгілі болғанымен, жақты омыртқалы жануарлардың ең ерте және нақты дәлелі – 439 миллион жыл бұрын Қытайдың Гуйчжоу провинциясынан табылған силур кезеңінің (аэроний) Цианодус және Фанжиншания, олар акантодия деңгейіндегі хондрихтиандардың алғашқы өкілдері ретінде қарастырылады.