Кіріспе
Fagus Factory (German) - Германияның Төменгі Саксониядағы Альфельд-на-Лайне қаласындағы аяқ киім фабрикасы. Компанияның өткеннен айырылуын білдіретін радикалды құрылымды қалаған иесі Карл Беншайдт тапсырған зауытты Уолтер Гропиус пен Адольф Мейер жобалаған. Ол 1911-1913 жылдар аралығында салынған, 1925 жылы толықтырып, ішкі жасақталған. Заманауи сәулет өнерінің дамуына әсер еткен және ерекше дизайны болғандықтан, 2011 жылдан бері зауыт ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енген.
Фагустың иесі
Карл Беншайдт (1858-1947) 1910 жылы Fagus компаниясын құрды. Ол сол кезде натурапатиялық медицинамен айналысатын Арнольд Рикклиде жұмыс істей бастады, сол жерде ол ортопедиялық аяқ киім туралы үйренді. 1887 жылы Беншайдтті аяқ киім өндіруші Карл Беренс Альфельдтегі зауытының менеджері ретінде жалдады. Бехренс 1896 жылы қайтыс болғаннан кейін Беншайдт Германиядағы осы саладағы ең ірі компаниялардың біріне айналуға жол ашқан компанияның бас директоры болды. 1910 жылы қазанда Бехренс ұлымен келіспеушіліктерден кейін ол қызметінен кетті.
Комиссия
Отставкадан кейін Беншайдт бірден өз компаниясын құрды. Ол америкалық компаниямен серіктестік құрып, капитал мен тәжірибе жинақтады. Ол Бехренс зауытының қарама-қарсы жерін сатып алып, Бехренс зауытының бұрынғы жөндеуінен таныған сәулетші Эдуард Вернерді (1847-1923) жалдады. Вернер фабриканың дизайны бойынша маман болғанмен, Беншайдт оның дизайнының сыртқы көрінісіне риза болған жоқ. Оның фабрикасы Бехренсден темір жолмен бөлінген және Беншайдт ғимараттың сол жақтағы биіктігін (солтүстік) өзінің фабрикасының тұрақты жарнамасы ретінде ойлады. 1911 жылдың қаңтар айында ол Уолтер Гропиуспен байланысып, оған Вернердің жоспарының қасбеттерін қайта құруды ұсынды. Гропиус ұсынысты қабылдады және ұзақ уақыт бойы ынтымақтастық басталды, ол 1925 жылға дейін жалғасты, ол кезде сайттағы соңғы ғимараттар аяқталды.
Құрылыс
Құрылыс кезінде Гропиус пен оның әріптесі Мейер жұмыстың қарқынын ұстап тұру үшін үлкен қысымға ұшырады. Құрылыс 1911 жылы мамыр айында Вернердің жоспарларына негізделіп басталды және Беншайдт зауыттың сол жылдың қысына дейін жұмыс істегенін қалады. Бұл үлкен көлемде жүзеге асты және 1912 жылы Гропиус пен Мейер негізгі ғимараттың және сайттағы кішігірім ғимараттардың ішкі құрылысын жобалады. Гропиустың жобалауына жұмсалған қосымша шығындарды төлеу үшін Беншайдт және оның американдық серіктестері жоспарланған ғимараттан кіші ғимаратқа шешім қабылдады. 1912 жылдың қысына қарай зауыт тапсырыстар санын ұстай алмайтыны анық болды және үлкен кеңейту туралы шешім қабылданды. Бұл жолы келісім-шарт тікелей Гропиус пен Мейерге берілді және бұдан былай олар Fagus ғимараттарының жалғыз сәулетшілері болды. Кеңейту көше (оңтүстік) жағына қосқанда ғимараттардың бетін екі есеге арттырды. Бұл көшелерді дұрыс көтеру мүмкіндігін берді. Бастапқыда негізгі биіктік темір жол мен Беренс зауытына қараған солтүстік биіктік деп саналды. Кеңейту жұмыстары 1913 жылы басталды және Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда аяқталмай қалды. Соғыс кезінде электр станциясы мен шатырдың іргетасы сияқты кішігірім жұмыстарды ғана жасауға болады, бұл ғимарат кешенінің көрнекті ерекшеліктеріне айналды. Соғыстан кейін жұмыс жалғасты, мысалы, портердің үйі мен қоршау қабырғасы сияқты кішігірім ғимараттар қосылды. Сол уақытта архитекторлар Баухаустың мұғалімдері мен студенттерімен бірлесіп, негізгі ғимараттың ішкі және жиһаз дизайнын жасады. Олар сондай-ақ Беншайдтқа Fagus жарнамалық науқанына түрлі дизайнерлерді ұсынды. 1923-1925 жылдары сәулетшілер жаңа кеңейту жұмыстарын жүргізді, бірақ бұл ешқашан жүзеге аспады. 1927 жылы ғана Беншайдт Гропиусқа қаржылық қиындықтар салдарынан барлық іс-әрекеттер келесі хабарламаға дейін тоқтатылуы керектігін түсіндірді.
Ғимарат
Әдетте Fagus ғимараты деп аталатын ғимарат - негізгі ғимарат. Ол 1911 жылы Вернердің жоспары бойынша, бірақ Гропиус пен Мейер жобалаған шыны қасбеттермен салынып, 1913 жылы кеңейтілді. Fagus ғимаратының қасбеті қасбеттен 4 см шығып тұрған 40 см биіктігі бар, қара кірпіш негізге ие. Сағаты бар кіреберіс 1913 жылғы кеңейтудің бөлігі. Негізінен кеңселер орналасқан ғимараттың ішкі бөлмесі 20-шы жылдардың ортасында аяқталды. Сайттағы басқа екі үлкен ғимарат - өндіріс залы мен қойма. Екі ғимарат та 1911 жылы салынып, 1913 жылы кеңейтілді. Өндіріс залы бір қабатты ғимарат. Ол темір жол (солтүстік) биіктігінен көрінбейді және кеңейтілгеннен кейін дұрыс қасбетті алды. Қойма төрт қабатты, кішкене ғана есігі бар ғимарат. Оның дизайны Вернердің бастапқы жоспарына сәйкес келеді, ал көптеген фотосуреттерден алынып тасталған. Олардан басқа, сайтта Гропиус пен Мейер жобалаған әртүрлі кішігірім ғимараттар бар. Гропиус пен Мейер тек зауыттың жалпы құрылымына кішігірім өзгерістер енгізе алды. Жалпы алғанда, кешендегі жеке ғимараттар үшін Вернердің жоспарланған орналасуы орындалды; алайда, форма, материал және түстер бойынша Гропиус пен Мейердің редукционизмі арқылы үлкен біркелкілік пен үйлесімділікке қол жеткізілді.
Құрылыс жүйесі
Көп жылдар бойы адамдар оның негізгі ғимараты шыны қасбетімен бетоннан немесе болаттан жасалған деп ойлады. Алайда, 80-ші жылдары оның қайта жаңартылуы кезінде бұл жағдайдың дұрыс еместігі анық болды. 1982 жылдан бері жөндеу жұмыстарына жауапты инженер Юрген Гёц құрылысты былайша сипаттады: "Негізгі ғимарат құрылымы жағынан тұрақты жертөле үстінде жазық шатырлармен тұрғызылды. Төменгі қабырғалар үшін тас таспен араластырылған темірбетон (сығылған бетон) пайдаланылды, бұл үлкен жеке жүктемелерді ұстай алмайтын өкінішті қоспа. Жер астынан жоғары қарай ғимарат қарапайым кірпішпен қапталып, едені қалың ағаштан жасалған. Төбелер формалық қабықпен бекітіліп, қызмет көрсету қондырғысы жағынан қатты гипсте аяқталды. Қабаттар бос төселген, яғни еденге бекітілген емес төселген тақтайлардан жасалды. Сондықтан басты ғимараттың төбелері үздіксіз қиып салынбағандықтан, қажетті тіреу қызметін атқара алмады". Көптеген жазушылар Баухаус Дессау ғимаратында Гропиус қолданған перде қабырғасына ұқсас перде қабырғасы деп сипаттаған ғимараттың шыны қасбеті туралы да осындай түсініспеушілік бар. Гёц оны былайша сипаттады: "Терезенің ашылулары L арқалықтардан тұратын интрадос кадрлары болды; ішкі мүшелері көлденең және тік мантиндермен ерекшеленді, өйткені барлық тік қабаттар сырт жағынан жұқа көрінді, ал көлденең қабаттар кеңірек көрінді. Бұл қақпалар тек қана еденнен қабатқа дейін төрт жағынан ғимаратқа бұралған; үш қабатқа жеткен бір жіптік жол шын мәнінде үш түрлі бөлімнен тұрды. Ғимараттың қабырғасында 3 мм қалыңдықтағы болат пластиналар терезелер мен бағаналар арасындағы аралықты бекітті". Бұл сипаттама тек негізгі ғимаратқа қатысты. Гёц басқа ғимараттар әлдеқайда қарапайым болғанын және олардың кейбіреулері нақты бетон және/немесе болат конструкциялар болғанын атап өтті.
"The main building was erected on top of a structurally stable basement with flat caps. Nonreinforced concrete (compressed concrete), mixed with pebble dashing was used for the basement walls, an unfortunate blend unable to support great individual loads. From the basement upward, the building rose in plain brickwork with reinforced wood floors. The ceilings were underpinned with a formwork shell and finished in rough cast plaster on the services installation side. The floors were composed of planks on loose sleepers – that is, sleepers that were not fixed between the floor joists. Hence, the ceilings in the main building were not continuous shears and thus were unable to fulfill the necessary bracing function." The same kind of misunderstanding exists about the glass façade of the building that many writers describe as a curtain wall similar to the one Gropius used for the Bauhaus Dessau building. Götz describes it like this:
"The window openings were intrados frames composed of L beams; the internal membering with horizontal and vertical muntins was differentiated in that all the verticals appeared more slender on the outside, while the horizontals appeared wider. These fames were, however, only floor to floor height, screwed to the building on four sides; one string course that reached across the three floors consisted, in fact, of three different sections. Along the side of the building, 3 millimetre thick steel plates sealed the wedge between window frame and piers." This description applies only to the main building. Götz note that the other buildings were much simpler and some of them were actually concrete and/or steel constructions.
Дизайн
Әр түрлі жүйелермен салынғанмен, сайттағы барлық ғимараттар ортақ бейне береді және біріктірілген тұтас болып көрінеді. Архитекторлар бұл мақсатқа барлық ғимараттарда ортақ элементтерді қолдану арқылы қол жеткізді. Біріншісі - ғимараттардың бұрыштарында көрінетін (көбінесе ешқандай) құрылымдық қолдаусыз жүретін болат қаңқалардағы еденнен төбеге дейін шыны терезелерді пайдалану. Басқа бірлік құралы - кірпіш. Барлық ғимараттардың негізі 40 см қара кірпіштен, ал қалған бөлігі сары кірпіштен салынған. Бірлескен әсері жеңілдік сезімі немесе Гропиус айтқандай "эфирлендіру". Жеңілдік сезімін арттыру үшін Гропиус пен Мейер терезелерде тік элементтерден гөрі үлкен көлденең элементтер, бұрыштардағы терезелер мен соңғы қабаттағы терезелер сияқты бірқатар оптикалық жетілдірілімдерді қолданды. Ғимараттың дизайны темір жол жағына бағдарланған. Беншайдт пойыздардағы жолаушылардың көзқарасы ғимараттың бейнесін анықтайтын және осы жақтағы қасбетіне үлкен мән беретінін айтты. Питер Беренс (Гропиус пен Мейер Фагус фабрикасында жұмыс бастамас бұрын бір жыл жұмыс істеген) архитекторлардың қазіргі заманғы көлік жылдамдығы сәулет өнерін қабылдауға қалай әсер ететінін ескеруі керектігін атап өтті. Гропиус өз жазбаларында осы тақырыпқа қатысты пікірлер айтқан. Архитектура тарихшысы Аннемари Яггидің айтуынша, бұл ойлар Фагустың дизайнында маңызды болды: "Басқарушы биіктіктегі жанды ауытқулар, көлденең құрылым мен тік ырғақ арасындағы өзгеріс, ауыр жабық көлемдер мен жеңіл еріген маталар - қарама-қайшылықтарды әдейі пайдаланған, ал қарама-қарсылықтардың үйлесімділігіне жету темір жолдың көзқарасынан жасалған сурет немесе визуалды құрылым ретінде жақсы көрінеді".
"The animated fluctuation in height, the change between horizontal structure and vertical rhythms, heavy closed volumes and light dissolved fabrics, are indicators of an approach that deliberately utilized contrasts while arriving at a harmony of opposites in a manner best expressed as a pictorial or visual structure created from the perspective of the railroad tracks."