Кіріспе

Неміс-американдық сәулетші (1883–1969)

Уолтер Адольф Георг Гропиус (18 мамыр 1883 – 5 шілде 1969) – неміс-американдық сәулетші және Баухаус мектебінің негізін қалаушы. Альвар Аалто, Людвиг Мис ван дер Роэ, Ле Корбюзье және Франк Ллойд Райтпен қатар, ол модернистік сәулет өнерінің алғашқы шеберлерінің бірі саналады. 1919 жылы Веймар қаласында Баухаус мектебін құрды. Гропиус халықаралық стильдегі сәулетшілердің де қатарында болды.

Жас шағы мен отбасы

Берлинде туған Уолтер Гропиус – Уолтер Адольф Гропиус пен Манон Огюст Полин Шарнвебердің (1855–1933), пруссиялық саясаткер Георг Шарнвебердің (1816–1894) қызы, үшінші баласы болды. Уолтердің әкесінің інісі Мартин Гропиус (1824–1880) Берлиндегі Өнеркәсіп мұражайының (Kunstgewerbemuseum) сәулетшісі және Карл Фридрих Шинкельдің ізбасары еді. Уолтердің бабасы Карл Гропиус, Ватерлоо шайқасында фельдмаршал Гебхард Лебрехт фон Блюхердің қол астында соғысқан, үйленбеген күйінде Шинкельмен бір пәтерде тұрған. 1915 жылы Гропиус Густав Малердің жесірі Алма Малерге (1879–1964) үйленді. 1916 жылы Уолтер мен Алманың қызы, Уолтердің анасының құрметіне Манон деп аталды, дүниеге келді. Манон 18 жасында полиомиелиттен қайтыс болғаннан кейін, 1935 жылы композитор Альбан Берг оның жадына скрипкалық концерт жазды (оған «бір періштеге арналған» деп жазылған). Гропиус пен Малер 1920 жылы ажырасты. (Ол кезде ол Франц Верфельмен қарым-қатынас құрған еді, кейін оған үйленді.) Гропиус 1923 жылғы 16 қазанда Изе деп танылатын Ильза Франкке үйленді; олар 1969 жылы қайтыс болғанға дейін бірге болды. Жұбайлар Изеңнің әпкесі Гертаның жетім қалған қызы Ати деп аталған Беате Франкті асырап алды. Изе Гропиус 1983 жылғы 9 маусымда Массачусетс штатының Лексингтон қаласында қайтыс болды. Сондай-ақ ол музей-құратор және өнер тарихшысы Вольф Бурчардтың туысы еді.

Еңбек жолының алғашқы жылдары (19081914)

1908 жылы Мюнхен мен Берлинде төрт семестр бойы сәулет өнері мамандығы бойынша оқығаннан кейін Гропиус танымал сәулетші және өнеркәсіптік дизайнер Питер Беренстің кеңсесіне жұмысқа орналасты. Оның сол кездегі әріптестері Людвиг Мис ван дер Роэ, Ле Корбюзье және Дитрих Маркс болды. 1910 жылы Гропиус Бехренс фирмасынан кетіп, әріптесі Адольф Мейермен бірге Берлинде өз практикасын ашты. Олар бірлесіп осы кезеңдегі прогрессивті модернистік ғимараттардың бірі – Германияның Альфельд-ан-дер-Лейне қаласындағы Faguswerk аяқ киім фабрикасын жобалады. Гропиус пен Мейер ғимараттың тек фасадын ғана жобалағанмен, оның шыны қабырғалары форма функцияны көрсетеді деген модернистік қағиданы және Гропиустың жұмысшы табының денсаулығына қатысты алаңдаушылығын көрсетті. Бүгінде зауыт еуропалық модернизмнің маңызды ескерткіштерінің бірі саналады. 1913 жылы Гропиус Кенигсбергтегі Пруссия теміржолының локомотивтер зауыты үшін жаңа локомотив жобалауға шақырылды. Бұл локомотив Германияда және, мүмкін, Еуропадағы алғашқы және бірегей үлгі болды. Осы ерте кезеңдегі басқа жұмыстарға Кельндегі Werkbund көрмесі үшін кеңсе және фабрика ғимараты (1914) кіреді. 1913 жылы Гропиус «Өнеркәсіптік ғимараттардың дамуы» деген мақала жариялады, онда Солтүстік Америкадағы фабрикалар мен астық терминалдарының онға жуық суреті берілген. Бұл өте ықпалды мәтін, ол Ле Корбюзье және Эрих Мендельсон сияқты басқа еуропалық модернистерге зор әсер етті, олар 1920 мен 1930 жылдар аралығында Гропиустың астық терминалдарының суреттерін қайта басып шығарды. Гропиустың мансабы 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда үзіліске ұшырады. Ол 1914 жылдың тамызында әскерге шақырылып, соғыс жылдары Батыс майданда сержант-майоры (жараланып, өлімге жуық болған) және кейіннен байланыс корпусының лейтенанты болып қызмет етті. Гропиус төрт жыл соғысқаннан кейін екі рет Темір крестпен марапатталды («ол кезде оның маңызы бар еді», - деп ол досы Честер Нагельге айтқан). Содан кейін, әкесі мен атасы Мартин Гропиус сияқты, ол сәулетші болды.

Баухаус кезеңі (19191932)

Соғыстан кейінгі кезеңде Гропиус мансабы дамыды. 1915 жылы Генри ван де Вельде, Веймардағы Ұлы герцогтық Саксон өнер және қолөнер мектебінің директоры, бельгиялық азаматтығына байланысты қызметтен босатылды. Оның Гропиусты өзінің орнына тағайындауды ұсынғаны 1919 жылы Гропиус мектеп директоры болып тағайындалуына әкелді. Гропиус осы академияны әлемге танымал Баухаусқа (Gropius School of Arts) айналдырды, онда Пауль Клее, Йоханнес Иттен, Йозеф Альберс, Герберт Байер, Ласло Мохоли-Надь, Отто Бартинг және Василий Кандинский сияқты талантты оқытушылар жұмыс істеді. Баухаус мұндағы әр үйге жақсы жасалған, өнеркәсіптік өнімдер арқылы сұлулық пен сапаны жеткізуге мүмкіндік берді. Баухаус бағдарламасы тәжірибелік болды және теориялық білімге басымдық берілді. Баухаустың бір мысалы – 1920 жылы Баухаустың директорлар кабинеті үшін жасалған F 51 креслосы. Бүгінде ол TECTA/Lauenfoerde неміс компаниясымен қайта өндіріледі. 1919 жылы Гропиус "Масс" псевдонимімен утопиялық экспрессионистік хат алмасуға қатысты. Әдетте функционалистік көзқарасымен таныс болса да, 1919 жылы жобаланған және 1920 жылы салынған Март айында қаза тапқандарға арналған монумент оның сол кезде экспрессионизмнің ықпалында болғанын көрсетеді. 1920 жылы Баухаус мектептегі барлық шеберханаларды пайдаланатын алғашқы маңызды тапсырыс алды. Бұл тапсырыс Адольф Зоммерфельд үшін ағаштан үй салуға қатысты. Үйдің архитектуралық жобаларын Гропиус және Адольф Мейер жасады. Зоммерфельд үйі 1921 жылы аяқталды. 1923 жылы Гропиус әйгілі есік тұтқаларын жасады, ол қазір 20 ғасыр дизайнының символы саналады және Баухаустан шыққан ең ықпалды дизайнның бірі ретінде танылады. Веймардағы саяси және қаржылық қиындықтарға байланысты Гропиус және Баухаус 1925 жылы қаланың ұсынысымен Дессауға көшіп келді. Гропиус 1925–1926 жылдары Дессау қаласының тапсырысы бойынша Дессаудағы жаңа Баухаус мектеп ғимаратын жобалады. Ол Карл Фигер, Эрнст Нойферт және басқалармен жеке архитектуралық практикасында бірлесіп жұмыс істеді. Гропиус сондай-ақ Дессаудағы Шебер үйлерін (Meisterhäuser) (1925–1926) және 1926–1928 жылдары салынған Тёртен тұрғын үй ауданын (Siedlung Dessau Törten) жобалады. 1927 жылы ол Дессау қалалық жұмыспен қамту кеңсесін (Arbeitsamt) жобалады, бірақ Баухаустан және Дессаудан құрылыс басталғанға дейін кетіп қалды. Қалалық жұмыспен қамту кеңсесі 1929 жылы аяқталды. Ол сондай-ақ Берлин және Карлсруэдегі жаңа объективтілік қозғалысына үлкен үлес қосқан ірі тұрғын үй жобаларын жобалады, соның ішінде Берлиндегі Сименсштадт жобасына қатысты. Гропиус 1928 жылы Баухаусты тастап, Берлинге көшіп кетті. Ханнес Мейер Баухаус директорының қызметін қабылдады. Оның жұмысы 1932 жылғы жазғы Олимпиада ойындарындағы өнер жарысында архитектуралық бөлімнің бір бөлігі болды.

Англия (19341937)

Гитлердің 1930 жылдары билікке келуі Гропиусты Германиядан шығарып жіберді. Бірақ, оған дейін ол 1933 жылдың басында жаңа Рейхсбанк ғимаратының дизайнына қатысуға шақыруды қабылдап, толыққанды жоспар ұсынды. Ол сондай-ақ жиһаз, автомобильдер, Siedlung тұрғын үй кешендері және Мәскеудегі іске аспаған Советтер сарайын жобалады. 1934 жылы Максвелл Фрайдың көмегімен Гропиус Италияда кинопропаганда фестиваліне уақытша сапарға шығу сылтауымен нацистік Германиядан қашып шықты, содан кейін Еуропаның фашистік күштерінен қашу үшін Ұлыбританияға ұшып кетті. Ол Хэмпстедте (Лондон) Герберт Ридпен байланысты суретшілер қауымдастығында, Isokon тобының құрамында өмір сүрді және жұмыс істеді.

АҚШ (1937 жылдан бастап)

1937 жылы ақпанда Гропиус АҚШ-қа келді, ал олардың он екі жасар қызы Ати Англияда оқу жылын аяқтады. 1938 жылы Массачусетс штатының Линкольн қаласында Гропиустар өздері үшін салған үй (қазіргі Гропиус үйі деп аталады) АҚШ-қа Халықаралық модернизмді әкелуде маңызды рөл атқарды, бірақ Гропиус бұл терминді ұнатпады: «Мен Жаңа Англия сәулет дәстүрінің әлі де тірі және жеткілікті деп тапқан ерекшеліктерін өз түсінігіме сіңіруге тырыстым». Үйін жобалауда Гропиус Баухауста әзірленген тәсілді қолданды. Гропиустар олардың үйі бүгінгі сәулет өнерінде қолданылатын қарапайымдық, экономиялық тиімділік және эстетикалық сұлулық сияқты архитектуралық қасиеттерді бейнелейтініне сенді. Гропиус және оның Баухаус шәкірті Марсель Брюер екеуі де Кембриджге, Массачусетске көшіп, Гарвардтың Дизайн мектебінде сабақ берді (1937–1952) және Питтсбургтегі Алан I W Франк үйі және Пенсильвания штатының Нью-Кенсингтон қаласындағы «Алюминий қаласы» террасасы сияқты жобалар бойынша бірлесіп жұмыс істеді, олардан кейін кәсіби жолдары айырылды. 1938 жылы ол Архитектура кафедрасының меңгерушісі болып тағайындалды және 1952 жылы зейнетке шыққанға дейін осы лауазымда қызмет етті. Гропиус карьерасының соңында Массачусетс технология институтының (MIT) Кеңесші комитетіне қатысты. Танымал сәулетші 1950-ші жылдары Гарвард кампусындағы Ричардс және Чайлд студенттер үйлерін жобалады. 1944 жылы ол АҚШ азаматы болды. Гропиус – британдық Әуе министрлігі құрған RE8 зерттеу бөліміне неміс үйлерінің құрылысы туралы ақпарат берген неміс сәулетшілерінің бірі болды. Бұл ақпарат Ұлыбритания Корольдік әуе күштерінің бомбалаушы бөлімдеріне неміс қалаларына жасалған әуе шабуылдарының тиімділігін арттыру үшін пайдаланылды. Зерттеу мақсаты – бомбалау кезінде өртке қарсы бомбалармен үйлерді өртеудің ең тиімді жолын анықтау болды. Алынған нәтижелер 1943 жылдың шілдесінде Гамбургты бомбалау сияқты шабуылдарды жоспарлауда қолданылды.

Архитекторлардың бірлестігі

1945 жылы Gropius Architects Collaborative (TAC) ұйымының жас негіздеуші мүшелері оны аға серіктес ретінде қабылдауға шақырды. TAC – оның өмір бойы сақтап келген командалық жұмыстың маңыздылығына деген сенімінің көрінісі болды, бұл қағиданы ол Баухауста сәтті енгізген еді. Кембриджде орналасқан TAC-тің алғашқы серіктестеріне Норман С. Флетчер, Жан Б. Флетчер, Джон С. Харкнесс, Сара П. Харкнесс, Роберт С. Макмиллан, Луис А. Макмиллан және Бенджамин С. Томпсон кірді. TAC-тің алғашқы жұмыстарының қатарында Массачусетс штатының Лексингтон қаласындағы екі тұрғын үй кешені болды: Six Moon Hill және Five Fields. Олардың әрқайсысы заманауи дизайн идеяларын, орынды бағаны және қоғамдық өмірді қолдау туралы практикалық ойларды қамтыды. TAC-тің тағы бір ерте жұмысы – Кембридждегі Гарвард университетінің аспирантуралық орталығы (1949/50). TAC 1995 жылы қаржылық мәселелерге байланысты жабылатынша әлемдегі ең танымал және беделді сәулет фирмаларының біріне айналды. 1967 жылы Гропиус Ұлттық дизайн академиясына қосымша мүше ретінде сайланды, ал 1968 жылы толыққанды академик атанды.

Өлім

1969 жылы 5 шілдеде Массачусетс штатының Бостон қаласында 86 жасында дүние салды. Оған бездердің қабынуы диагнозы қойылған, және 7 маусымда ауруханаға түсті. 15 маусымда жасалған операция сәтті аяқталғаннан кейін, толық жазылуға үміт болды. Гропиус өзін "қатал қарт құс" деп атады және шамамен бір апта бойы жақсарып келе жатты. Бірақ, өкпесі біте бастады, қан мен миға қажетті мөлшерде оттегі жеткізе алмады. Ол есінен танып, ұйықтағанда қайтыс болды.

Мұра

Бүгінде Гропиус оның түрлі ғимараттарымен ғана емес, сонымен қатар Берлиннің Гропиусштадт ауданымен де еске алынады. 1990 жылдардың басында оның барлық архитектуралық мансабын қамтитын "The Walter Gropius Archive" атты кітаптар сериясы жарық көрді. "Bauhaus Reviewed 1919–33" аудиокітабында Гропиуспен ағылшын тілінде ұзақ сұхбат жазылған. Ол қайтыс болғаннан кейін жесірі Изе Гропиус оның құжаттарын ерте және кеш деп бөлуді ұйымдастырды. Екі бөлігі де Тиссен қоры ұсынған қаражат есебінен фотоға түсірілді. 1937 жылдан кейінгі Гропиустың мансабына қатысты кеш құжаттары және ерте құжаттардың фотосуреттері Гарвард университетінің Хоутон кітапханасына жіберілді; ал ерте құжаттар мен кеш құжаттардың фотосуреттері Баухаус архивіне, ол кезде Дармштадт қаласында орналасқан, кейіннен Берлинде қайта құрылды. 1980 жылы миссис Гропиус Линкольн қаласындағы Гропиус үйін "Historic New England" тарихи қорына сыйға берді, қазір ол үй-мұражай болып табылады. Гропиус үйі 1988 жылы Ұлттық тарихи орындар тізіміне енгізілді және қазір экскурсиялар үшін ашық. 1996 жылы Баухаус ғимараты мен шеберлер үйлері ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне қосылды.