Кіріспе

Австриялық-американдық сәулетші (1892–1970)

Ричард Джозеф Нейтра (/'//n//oi//t//r//@/ NOItra; 8 сәуір 1892 – 16 сәуір 1970) – австриялық-американдық сәулетші. Өмірінің және мансабының көп бөлігін Оңтүстік Калифорнияда өткізіп, сонда құрылыс жасаған ол, көрнекті және маңызды модернист сәулетші ретінде танылды. Оның ең белгілі жұмыстарының бірі – Калифорния штатындағы Палм-Спрингс қаласындағы Кауфманның шөл үйі.

Өмірбаян

Нейтра 1892 жылғы 8 сәуірде Австрия-Мажарстанның Вена қаласының екінші ауданы – Леопольдштадтта, бай яһуди отбасында дүниеге келді. Оның еврей-венгр әкесі Самуэль Нейтра (1844–1920) металл қорыту зауытының иесі, ал анасы Элизабет "Бетти" Глассер Нейтра (1851–1905) IKG Wien мүшесі болды. Ричардтың екі ағасы да Америка Құрама Штаттарына эмиграциялаған, ал әпкесі Жозефина Терезия "Пепи" Вайкслгертнер – австриялық өнер тарихшысы Арпад Вайкслгертнерге үйленген суретші, ол кейін Швецияға көшіп кеткен. Оның туындыларын Стокгольмдегі Қазіргі заманғы өнер мұражайында көруге болады. Нейтра 1910 жылға дейін Венадағы Софиенгимназияда оқыды. Ол Вена Технологиялық университетінде Макс Фабиани мен Карл Майредердің (1910–18 жж.) оқушысы болды, сондай-ақ Адольф Лоустың жеке сәулет мектебінде білім алды. 1912 жылы ол Эрнст Людвиг Фрейдпен (Зигмунд Фрейдтің ұлы) бірге Италия мен Балқан аймақтарына оқу сапары жасады. 1914 жылдың маусым айында Нейтраның оқуы үзіліп, ол Требиньеге жіберілді, онда Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуына дейін артиллерияда лейтенант қызметін атқарды. Дионе Нейтра 1978 жылы күйеуі Ричардтың сербтерге қарсы жазалауға деген жек көруін еске алды: «Ол Требиньеде танысқан адамдары туралы айтты, командирінің садист болғанын, өзінің садистік бейілін көрсетуге қабілетті болғанын айтты. Ол Венада шағын кеңсе қызметкері болған, бірақ содан кейін командиріне айналды». Нейтра 1917 жылы демалыс алып, Техникалық жоғары мектепке соңғы емтихан тапсыру үшін оралды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Нейтра Швейцарияға көшіп, ландшафт сәулетшісі Густав Амманмен жұмыс істеді. 1921 жылы ол Германияның Люккенвальде қаласында қысқа уақытқа қалалық сәулетші болып тағайындалды, ал сол жылы Берлинде Эрих Мендельсонның кеңсесіне қосылды. Нейтра фирманың Хайфа, Палестинаға жаңа коммерциялық орталық салуға (1922) және Берлиндегі (1923) Zehlendorf тұрғын үй жобасына қатысуына үлкен үлес қосты. 1922 жылы сәулетшінің қызы Диона Нидерманға үйленді. Олардың үш ұлы болды: Франк Л (1924–2008), Дион (1926–2019), сәулетші және әкесімен серіктес болған, және Реймонд Ричард Нейтра (1939), дәрігер және экологиялық эпидемиолог. Ричард Нейтра 1923 жылы АҚШ-қа көшіп, 1929 жылы азаматтыққа қабылданды. Университеттегі күндері жақын досы болған Рудольф Шиндлердің шақыруын қабылдамас бұрын ол қысқа уақытқа Франк Ллойд Райтпен жұмыс істеді. Ол Калифорниядағы Шиндлердің Кингс Роуд үйінде жұмыс істеп, бірге тұрды. Нейтраның Калифорниядағы алғашқы жұмыстары ландшафт сәулеті саласында болды: атап айтқанда, Ньюпорт Бичтегі Ловелл Бич үйінің (1922–25) аумағы, оны Шиндлер Филип Ловелл үшін жобалаған; және Райт пен Шиндлер Голливудтағы Олив Хиллдегі Алина Барнсдалл үшін (1925) жобалаған кешенге арналған пергола мен бассейні. Шиндлер мен Нейтра Ұлттар Лигасы конкурсына (1926–27) бірлесіп қатысты; сол жылы олар Кэрол Ароновичи (1881–1957) жоспарлаушымен бірге «Өнеркәсіп және сауда үшін сәулет тобы» (AGIC) деп аталатын фирма құрды. Нейтра кейіннен жеке практикасын дамытып, Халықаралық стильді бейнелейтін көптеген ғимараттарды жобалады, олардың 12-сі тарихи-мәдени ескерткіштер (ТМЕ) ретінде тіркелген, соның ішінде Ловелл денсаулық үйі (ТМЕ #123; 1929), Ловелл жағажай үйінің тапсырыс берушісі үшін және Ричард пен Дион Нейтра VDL зерттеу үйі (ТМЕ #640; 1966). 1932 жылы Нейтра Филип Джонсон мен Генри Рассел Хитчкоктың жетекшілігімен қазіргі заманғы сәулет өнеріне арналған MoMA көрмесіне енгізілді. 1943 жылдан 1944 жылға дейін Нейтра Вермонт штатының Беннингтон қаласындағы Беннингтон колледжінде дизайн бойынша қонақ профессоры болып жұмыс істеді. 1949 жылы Нейтра Роберт Е. Александрмен 1958 жылға дейін жалғасқан серіктестік құрды, бұл оған ірі коммерциялық және институционалдық ғимараттарды жобалауға мүмкіндік берді. 1955 жылы АҚШ Мемлекеттік департаменті Нейтраға Карачидегі жаңа елшілікті жобалауды тапсырды. Нейтраның тағайындалуы атақты сәулетшілерге сәулеттік тапсырыстардың амбициялық бағдарламасының бір бөлігі болды, оған Афинадағы Уолтер Гропиус, Нью-Делидегі Эдвард Дюрелл Стоун, Гаагадағы Марсель Брюер, Бағдадтағы Жозеп Луис Серт және Лондондағы Ээро Сааринен елшіліктері кірді. 1965 жылы Нейтра ұлы Дион Нейтрамен серіктестік құрды. Ричард Джозеф Нейтра 1970 жылғы 16 сәуірде 78 жасында қайтыс болды.

Сәулет стилі

Ол клиенттерінің нақты қажеттіліктерін жобаның көлеміне қарамастан анықтауға, клиенттерге өздерінің көркемдік көзқарастарын таңбалауға құштар басқа сәулетшілерге қарағанда ерекше назар аударды. Нейтра кейде клиенттерінің қажеттіліктерін анықтау үшін егжей-тегжейлі сауалнамалар қолданды, бұл олардың таңғалуын тудырды. Оның тұрғын үй архитектурасы – өнер, ландшафт және практикалық жайлылықтың үйлесімі. 1947 жылы Los Angeles Times газетінде жарияланған «Өзгеріп жатқан үй» мақаласында Нейтра «кез келген жағдайға дайын» жоспарды атап өтті – тұрмыс және кез келген оқиғаға икемді, бейімделетін және оңай өзгертілетін ашық, көп функциялы тұрғын кеңістіктерді стреспен айтты. Нейтраның өткір ирония сезімі болды. Ол өзінің «Өмір және пішін» атты автобиографиясында аты-жөні белгісіз кино продюсері – клиенті туралы ойыншық анекдот келтірді. Ол Нейтра үшін жобалаған үйдің айналасындағы орды электрлендіріп, персиялық үй қызметшісіне таңертең ордан шығарылған денелерді алып, арнайы құрылған өртегіште жоюды тапсырды. Бұл – Йозеф фон Штернберг деген нақты клиент туралы, үйі шынымен де ормен қоршалған, бірақ электрленбеген, әдемі безендірілген әңгіме. Романшы/философ Айн Рэнд Сан-Фернандо аңғарындағы (қазір бұзылған) фон Стернберг үйінің екінші иесі болды. Нейтра мен Рэндтің үйдегі суретін Джулиус Шульман түсірген. Нейтраның ерте акварельдері мен суреттері, олардың көпшілігі ол саяхаттаған жерлерді (әсіресе Бірінші дүниелік соғыста Балқанға жасаған сапарларын) және портрет эскиздерін бейнеледі, Густав Климт, Эгон Шиле сияқты суретшілердің ықпалынан көрінді. Нейтраның сурет салуға бейімділігін оның апасы Жозефина дамытқан, өйткені ол өзі де сурет салуға жаратқан.

Мұра

Нейтраның ұлы Дион Лос-Анджелесте әкесі жобалаған және салған Silver Lake кеңсесін "Ричард және Дион Нейтра Архитектурасы" деген атпен ашық ұстады. Нейтра кеңсе ғимараты Ұлттық тарихи орындар тізіліміне енгізілген. 2011 жылы Беверли-Хиллстегі 9439 Сансет бульварында орналасқан Нейтра жобалаған Крониш үйі (1954) 12,8 миллион долларға сатылды. 2009 жылы Лос-Анджелес орталық кітапханасында "Ричард Нейтра, архитектор: эскиздер мен суреттер" көрмесі Нейтраның саяхат эскиздері, фигуралық суреттері және ғимараттардың бейнелеу суреттерінен құрылған таңдаулы коллекцияны ұсынды. 1960-1979 жылдар аралығында архитектордың Еуропадағы жұмысына арналған көрме Германиядағы MARTa Herford-та ұйымдастырылды. Кауфман шөл үйі 1990-шы жылдардың ортасында Marmol Radziner + Associates компаниясымен қайта жаңартылды. Кристиан Шварц House Industries үшін жасаған Neutraface қаріптер отбасы Ричард Нейтраның архитектуралық және дизайндық принциптеріне негізделген. 1977 жылы ол қайтыс болғаннан кейін AIA Алтын медалімен марапатталды, ал 2015 жылы Калифорния штатының Палм-Спрингс қаласындағы Жұлдыздар аллеясында Алтын пальма жұлдызымен құрметтелді.

Жоғалған шығармалар

Нейтраның Джон Николас Браун II үшін Нью-Йорк штатының Фишер аралында салынған 14000 шаршы фут ("Windshield" үйі) 1973 жылғы Жаңа жыл қарсаңында өртеніп, қайта жаратылмады. 1935 жылғы фон Стернберг үйі Калифорния штатының Нортридж қаласында 1972 жылы бұзылды. Нейтраның Калифорния мемлекеттік университетіндегі 1960 жылғы Көркем өнер ғимараты 1994 жылғы Нортридж жер сілкінісінен ауыр зақымданғаннан кейін үш жыл өткен соң, 1997 жылы бұзылды. 1962 жылғы Маслон үйі Калифорния штатының Ранчо Мирадж қаласында 2002 жылы бұзылды. Нейтраның Геттисбургтегі Циклорама ғимараты 2013 жылдың наурыз айында Ұлттық саябақтар қызметімен бұзылды. Санта-Барбара қаласындағы Славин үйі (1956) 2001 жылы өрттен қирады.