Маргарете Лихотцки: Австриялық архитектор және коммунист белсендісі

Кіріспе

Австриялық сәулетші Маргарет "Гретта" Шютте Лихоцкий (Лихоцкий; 23 қаңтар 1897 – 18 қаңтар 2000) – австриялық сәулетші және нацизмге қарсы Австриялық қарсылық қозғалысындағы коммунистік белсенді. Ол бүгінде Франкфурт асханасы деп белгілі болған асхананы жобалағандығымен танымал.

Ерте өмір және білім

Маргарет Лихоцкий 1897 жылғы 23 қаңтарда Венаның 1850 жылдан бері бөлігі болып табылатын Маргаретен қаласындағы буржуазиялық отбасында дүниеге келді. Лихоцкий Оскар Стрнадтың басшылығымен архитектураны оқып, бітіргенге дейін-ақ өзінің жобалары үшін жүлделер жеңіп алды. Стрнад Венадағы әлеуметтік тұрғын үй салудың алғашқыларын қалыптастырған адамдардың бірі болды, ол жұмысшы табына қолжетімді, бірақ ыңғайлы әлеуметтік тұрғын үйлерді ұсынды. Оның ықпалымен Лихоцкий дизайнды функционалдықпен байланыстыру болашақта қажет болатын жаңа бағыт екенін түсінді. Бітіргеннен кейін, ол Адольф Лооспен бірлесіп, Бірінші дүниежүзілік соғыста мүгедек болғандар мен ардагерлер үшін елді мекендерді жоспарлауға қатысты. Осы кезеңде ол жаңа құрылған Австриялық қоныстану және бау-бақша қоғамы аясында архитектор Йозеф Франк және философ Отто Нейратпен де жұмыс істеді, онда ол негізгі үйлерді әзірледі. Оның осы және тағы да көптеген австриялық архитекторлар мен зиялылар туралы естеліктері "Неліктен мен архитектор болдым" атты кітабында жинақталған.

Үйдің құрылысы

1926 жылы Германияның Франкфурт-на-Майне қалалық кеңесінің Hochbauamt бөліміне архитектор және қала құрылысшы Эрнст Мей шақырды, онда ол «Жаңа Франкфурт» жобасы бойынша жұмыс істеді.

Соғыс уақытындағы іс-шаралар

Веймар Республикасындағы саяси жағдай нашарлап, саяси оңға қарай бұрылған кезде, Шютте Лихоцкий «Май бригадасы» деп аталатын он жеті сәулетшіден құралған командаға қосылды. Бұл бригаданы архитектор Эрнст Май басқарды, және оның құрамында оның күйеуі мен де Венадан келген Эрих Маутнер де болды. 1930 жылы олар пойызбен Мәскеуге сапар шекті. Мәскеуде оларға Сталиннің бірінші бесжылдық жоспарын іске асыруға көмектесу міндеті тапсырылды. Олар келген кезде қала тек саз үйлер мен казармалардан тұрды. Бірнеше жылдың ішінде қалада 200 мың адам тұруға тиіс болды, олардың көп бөлігі болат өнеркәсібінде жұмыс істеді. «Май бригадасы» үш жылдың ішінде 20 қаланы салғаны үшін марапатталды, бірақ саяси жағдай қиын болды және нәтижелер әртүрлі болды. Май 1933 жылы келісімшарты аяқталғаннан кейін Ресейден кетіп қалды. Шютте Лихоцкий 1937 жылға дейін Кеңес Одағында болды, тек қысқаша іскерлік сапарлар мен Жапония мен Қытайға лекция оқуға барып келді. Ол күйеуімен бірге алдымен Лондонға, содан кейін Парижге көшті. 1933 жылы Шютте Лихоцкий өзінің кейбір жұмыстарын Чикагодағы «Өндірістің ғасыры» атты әлемдік көрмеде таныстырды. 1938 жылы Шютте Лихоцкий күйеуімен бірге Түркияның Стамбул қаласына шақырылды, онда ол Көркем өнер академиясында оқытушы болып жұмыс істеді және қуғындағы неміс архитекторларының бірі Бруно Таутпен қайта кездесті. (Айынықса, Таут олар келгеннен кейін көп ұзамай қайтыс болды.) Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Стамбул қуғындағы еуропалықтар үшін қауіпті баспана болды, және неміс қуғыншылары үшін танымал орынға айналды. Шюттелер музыканттар Бела Барток пен Пол Хиндемит сияқты суретшілермен кездесті. Стамбулда Шютте Лихоцкий нацистік режимге қарсы коммунистік қарсылықты ұйымдастырумен айналысқан австриялық архитектор Герберт Айхольцермен танысты. 1939 жылы Шютте Лихоцкий Австрия Коммунистік партиясына (КПО) қосылды, ал 1940 жылдың желтоқсанында ол өз еркімен Айхольцермен бірге Венаға оралды, австриялық коммунистік қарсылық қозғалысымен жасырын байланыс орнату үшін. Шютте Лихоцкий «Гербер» деген лақап атымен белгілі қарсылықтың жетекші мүшесі Эрвин Пушманмен кездесуге және Стамбулмен байланыс желісін құруға көмектесуге келісті. Ол «Гербермен» 1941 жылдың 22 қаңтарында «Виктория» кафесінде кездесті, онда олар Гестапо қызметкерлерімен тоқтатылып, қамауға алынды. Әйелдердің қоғамдағы рөлінің артуының пайдалы екенін айта отырып, ол Софиядағы балабақша жүйесі туралы былай деп жазды: «Болгар әйелдерінің өндірістегі және елдің қоғамдық өмірінің барлық салаларындағы үлесінің артуы келешекте балалар мекемелерін құруды одан да маңыздырақ етеді». Осы уақытта ол коммунистік қарсылыққа қатысқаны үшін төрт жылдан астам уақыт түрмеде отырған күйеуі Вильгельм Шюттемен қайта қосылды. Маргарет Шютте Лихоцкий 1947 жылы туған жері Венаға оралды. Оның берік саяси көзқарастары – ол коммунист болып қалды – соғыстан кейінгі Австрияда көптеген ғимараттар қиратылған және қайта салынуы керек болғанына қарамастан, оған ірі мемлекеттік тапсырыстар алуға мүмкіндік бермеді. Сондықтан Шютте Лихоцкий жеке үйлерді жобалаудан басқа, Қытайда, Кубада және Германия Демократиялық Республикасында кеңесші ретінде жұмыс істеді. 1951 жылы ол күйеуі Вильгельм Шюттеден ажырасты. Кейінірек, оның еңбектері Австрияда ресми түрде мойындалды. Ол алғаш рет сәулетшілік емес қызметі үшін танылды: 1977 жылы ол бейбітшілік жолындағы еңбегі үшін медаль алды, ал 1978 жылы – Қарсылықтағы қызметі үшін құрмет белгісімен марапатталды. 1980 жылы ол Вена қаласының сәулет сыйлығын алды. 1985 жылы ол өзінің естеліктерін «Қарсылықтан естеліктер» («Erinnerungen aus dem Widerstand») деген атпен жариялады. 1988 жылы ол Австрия Федералды президенті Курт Вальдхаймның соғыс кезеңіндегі күмәнді қызметіне байланысты оның құрметтеу рәсіміне қатысудан бас тартты.

As the political situation in the Weimar Republic deteriorated and shifted to the political right, Schütte Lihotzky joined a team of seventeen architects, the "May Brigade", led by architect Ernst May and including her husband and Erich Mauthner, also from Vienna. In 1930 they travelled to Moscow by train. There the group was commissioned to help realize the first of Stalin's five year plans by building the industrial city of Magnitogorsk in the southern Ural Mountains. On their arrival, the city consisted of mud huts and barracks. It was to have 200,000 inhabitants in a few years' time, the majority the populace working in the steel industry. Although the May Brigade was credited with the construction of 20 cities in three years, political conditions were bad and the results mixed. May left Russia in 1933 when his contract was up. With the exception of brief business trips and lecture tours to Japan and China, Schütte Lihotzky remained in the Soviet Union until 1937. She and her husband moved first to London and later to Paris. Also, in 1933 Schütte Lihotzky had presented some of her work at the Chicago world's fair, "Century of Progress". In 1938 Schütte Lihotzky, together with her husband, was called to Istanbul, Turkey, to teach at the Academy of Fine Arts, and to reunite with exiled German architect Bruno Taut. (Unfortunately Taut died soon after their arrival.) On the eve of World War II Istanbul was a haven for exiled Europeans, a common destination for exiled Germans, and the Schüttes encountered artists such as the musicians Béla Bartók and Paul Hindemith. In Istanbul Schütte Lihotzky met fellow Austrian Herbert Eichholzer, an architect who at the time was busy organizing Communist resistance to the Nazi regime. In 1939 Schütte Lihotzky joined the Austrian Communist Party (KPÖ) and in December 1940, of her own free will, together with Eichholzer, travelled back to Vienna to secretly contact the Austrian communist resistance movement. Schütte Lihotzky agreed to meet a leading Resistance member nicknamed "Gerber", Erwin Puschmann, and help set up a communications line with Istanbul. She met "Gerber" at the Cafe Viktoria on 22 January 1941, where they were surprised and arrested by the Gestapo, Positing that the advancement of women would benefit society at large, she wrote of her Kindergarten System in Sofia, "The growing percentage of the Bulgarian women in production and in all sectors of the public life of the country will make the establishment of children’s institutions increasingly important in the coming years." It was also during this time that she was able to reunite with her husband, Wilhelm Schütte, after being imprisoned for more than four years for her participation in the Communist Resistance against the Nazi regime. Margarete Schütte Lihotsky eventually returned to her native Vienna in 1947. Her strong political views – she remained a communist – prevented her from receiving any major public commissions in post war Austria, despite the fact that innumerable buildings had been destroyed and had to be rebuilt (Wiederaufbau). Consequently, apart from designing some private homes, Schütte Lihotzky worked as a consultant in China, Cuba, and the German Democratic Republic. In 1951 she separated from her husband, Wilhelm Schütte. Belatedly, her accomplishments were officially recognized in Austria. She was first recognised for her non architecture activities: in 1977 she received a medal for her peace work and, in 1978, an honour badge for her work in the Resistance. She received the Architecture Award from the City of Vienna in 1980. In 1985 she published her memoirs, Erinnerungen aus dem Widerstand ('Memories From the Resistance'). She refused to be honoured in 1988 by Austrian Federal President Kurt Waldheim on the grounds of Waldheim's dubious wartime record.