Кіріспе
Graptemys) - тұщы сулы торғайлар туысы. Оның 14 түрі бар. Граптеми - жыныстық диморфиялық ерекшеліктері бар, кейбір түрлердің әйелдері ұзындығы еркектерден екі есе және салмағы он есе үлкен, кішкентай және орташа үлкейген күрішпелер. Түріне байланысты ересек аталықтардың ұзындығы 716 см, ересек аналықтардың ұзындығы 1029.5 см, ал нәрестелер 2,53.8 см, кейбір дереккөздер әйел Барбур картасы торнайының (Graptemys barbouri) ұзындығы 33 см-ге дейін өсетінін көрсетеді. Көптеген түрлердің қара түсті пигментті, көбінесе қаптаманың ортасынан төмен қарай созылатын немесе тісті, ал артқы жиегінде тісті шұңқырлары бар ерекше кемігі бар. Басы, мойыны мен аяқтары сары (кейде қызғылт сары немесе қызыл) сызықтар мен күңгірт жасыл, зәйтүн немесе қара түстермен салыстырғанда, ашық түсті. Басындағы үлгілер әртүрлі түрлерді анықтау үшін маңызды таңбалар болуы мүмкін. "Карталы тасбақа" деген жалпы атау олардың қабықтарындағы күрделі үлгілерден алынған, олар топографиялық карталарды білдіреді, бірақ кейбір түрлерде үлгілер басқаларға қарағанда айқын көрінеді және көбінесе ескі үлгілерде жасырын болады. Кейбір түрлерді кейде "пиломаска" деп атайды, бұл олардың қабығындағы тісті келіндерге қатысты. Олар Солтүстік Америкада эндемик, онда көптеген түрлері АҚШ-тың Мексика шығанағының жағалауындағы өзендерде кездеседі, бірақ үш түрі кеңінен таралған, үлкен Миссисипи өзенінің шығыс екі үштен бір бөлігінде, Ұлы көлдер аймағына және шығысқа Нью-Йоркке және оңтүстік-шығыс Канадаға дейін таралған. Граптемистің көпшілігі лотикалық (өзен) қиялы, олар жылжымалы су мен үлкен көлдерді жақсы көреді, ал ұзын аяқтары, кең аяқтары және толық қанатты саусақтарымен олар ағымдарда жүзуге жақсы бейімделген. Олар негізінен тұщы сулы балдырлар, балдырлар, шаяндар, жәндіктер (оның ішінде личинкалар мен жұмыртқалар), бриозойлар, қоңырауқұлақтар, балдырлар және әр түрлі өсімдіктермен қоректенеді. Балық тек бірнеше түрдің диетасында және диетаның салыстырмалы түрде аз пайызында кездеседі. Бұл азық-түлік түрлерінің спектрінде жыныстық диморфты еркектер мен әйелдер арасында маңызды нишалық бөліктер бар, сондай-ақ сол өзен сулары ағызуда кездесетін микроцефальдық, мезоцефальдық және мегацефальдық түрлер бар. Барлық басқа да тасбақалар сияқты, карта тасбақалары да жұмыртқа шығарады, әдетте маусымның аяғынан тамызға дейін жұмыртқа салады. Әйелдер бір топқа 2 - 15 жұмыртқа салады және басқа факторлар арасында түр, өлшем және жас сияқты бірқатар айнымалыларға байланысты топтардың арасында бір жыл өткізіп жіберуі немесе жылына төрт топқа дейін салуы мүмкін. және екі түрі, сары түсті карталы қиялы (G. flavimaculata) және сақиналы карталы қиялы (G. oculifera) АҚШ Федералдық үкіметі тарапынан қауіп төндірген түрлер ретінде тізімделген.
Graptemys is a genus of freshwater turtles containing 14 species, commonly known as map turtles. Graptemys are small to medium sized turtles that are significantly sexually dimorphic, with females in some species attaining as much as twice the length and ten times the mass as males. Depending on the species, adult males range from 7–16 cm (2.75–6.25 in), adult females 10–29.5 cm (4–11.62 in), and hatchlings 2.5–3.8 cm (1–1.5 in), although some sources indicate female Barbour's map turtles (Graptemys barbouri) grow to 33 cm (13 in) in length. Most species have a distinctive dark pigmented keel that is often notched or serrated running down the center of the carapace and serrated scutes on the rear margin. The head, neck, and limbs exhibit bold patterns of yellow (occasionally orange or red) lines and spots against darker green, olive, or black base colors. The patterns on the head can be important characters in identifying the various species. The common name "map turtle" is derived from the intricate patterns on their shells that are suggestive of topographical maps, although the patterns are more apparent in some species than others, and often become obscure in older specimens. Some species are occasionally called "sawbacks", in reference to the serrated keels on their shell. They are endemic to North America, where most species occur in the rivers of the Gulf Coast of the United States, although three species are more wide ranging, dispersed throughout the eastern two thirds of the greater Mississippi River basin, into the Great Lakes region, and east to New York and southeast Canada. Most Graptemys are lotic (river) turtles, having a preference for moving water and larger lakes, and with long legs, broad feet, and long fully webbed digits they are well adapted for swimming in currents. They primarily feed on fresh water mussels, clams, snails, insects (including larva and eggs), bryozoans, sponges, algae, and various vegetation. Fish only appear in the diets of a few species and then only in a relatively small percentage of the diet. Within this spectrum of food items there is significant niche partitioning among the sexually dimorphic males and females, and microcephalic, mesocephalic, and megacephalic species occurring in the same river drainages. Like all turtles, map turtles are oviparous, typically laying eggs from late June to August. Females lay two to 15 eggs per clutch and depending on a number of variables such as species, size, and age among other factors, may skip a year between clutches, or lay as many four clutches a year. and two species, the yellow blotched map turtle (G. flavimaculata) and the ringed map turtle (G. oculifera) are listed as threatened by the U. S. Federal Government.
Түрлер
Келесі түрлер мен түр-құралдары жарамды деп танылады (алыптар тізімі нақты атау және түр-құралы атау бойынша). Nota bene: Қабырғадағы биномиалдық билік немесе триномиалдық билік түрдің немесе түрдің Graptemys емес басқа тұқымда сипатталғанын көрсетеді.
Этимология
Граптемис деген жалпы атау грек тіліндегі graptos - жазу немесе жазу дегенді білдіреді, бұл сөздің мағынасы - қиялы қабықтағы өрнектерге сілтеме жасау. Үш түрге олар алғаш рет табылған өзендер бойынша атау берілген: Оуачита өзені (G. ouachitensis); Сабина өзені (G. sabinensis); Жемшөп өзені (G. pearlensis). G. geographica, geographica = географиялық картаға ұқсас; G. nigrinoda, niger = қара, nodeus = түйін, түйін немесе түйме; G. oculifera, oculus = көз, fero = жүгіру (көз пішінді сақиналар); G. pseudogeographica, pseudo = жалған, geographica = географиялық картаға ұқсас; G. pulchra, pulchra = әдемі; G. versa, vers = өзгеру (бәлкім, G. pseudogeographica-ға қарағанда қарама-қарсы бас үлгілеріне қатысты).
Сипаттама
Graptemys түрлері сулы балықтардың көптеген түрлеріне ұқсайды, соның ішінде слайдерлер (Trachemys) және кутерлер (Pseudemys). Алайда олардың қаптамасының ортасына дейін созылып жатқан құйрауы ерекше. Кейбір оңтүстік түрлерінде, кеміргіш омыртқа тікенектеріне әкелуі мүмкін, нәтижесінде карталы қуыстың басқа жалпы аты "сабак". Олар, әдетте, жетілгенде кішірейеді. Карталық торналар - бұл торналар қаптамасының картаға ұқсас белгілері бар. Карталық торналар күрделі бас белгілері мен жыныстық диморфизмге ие, олардың ересектерінің ұзындығы еркектерінен екі есе, ал салмағы еркектерден 10 есе үлкен.
Тамақтандыру морфологиясы
Барлық карталы қуыртқа түрлерінің аналықтарын бас (алвеолалық) еніне және тиісті экология мен филогенезияға байланысты үш топқа бөлуге болады. Микроцефальді әйелдер тар бақты, кең бақты түрлермен симпатриялы және моллюскаларды аз жейді. Микроцефалиялы түрлерге сары түсті, қара түсті, сақиналы, ауачита және сабин карталы торналар жатады. Мезоцефальді әйелдердің басы орташа кең және олар көбінесе моллюскаларды, сондай-ақ жұмсақ денелі жемді жейді. Мезоцефалиялық түрлерге Кагль, солтүстік, жалған, Миссисипи және Техас карталы торналар жатады. Мегацефальді әйелдердің басы ерекше кең, олар тек қана моллюскалармен қоректенеді. Мегацефалиялы әйелдерге Барбур, Эскамбия, Паскагула, Перл өзені және Алабама карталы торналар жатады. Еркектер бас енін сипаттайтын үш топқа сәйкес келмейді, бас еніндегі айырмашылықтар тамақтануға әсер етпейді. Басының көлемі мен жақ сүйегінің күшіндегі осы айырмашылықтарға байланысты әйелдер қарлығаштар, моллюскалар және рактер сияқты еркектерге қарағанда әлдеқайда үлкен олжа жеуге бейім, ал еркектер жәндіктер мен кішігірім қаңылтырларды жейді. Өзендердің табиғи бұралып өсіп жатқан жерлері, жағалаудағы орман, құлаған ағаштар мен судағы өлі ағаштар карталы қуыстардың, әсіресе Мексика шығанағының жағалауындағы түрлердің өмір сүруіне маңызды фактор болып табылады. Өзеннің сыртқы бұрылысы әдетте терең жағында, негізгі арнаның күшті ағысымен, сыртқы жағалауға және жағалау аймағы ормандарының құлап жатқан ағаштарына ерозия мен кесу. Бұрылыстың ішкі жағы жағалауға қарағанда аз тереңдікте, ағысы баяу, шөгінділер құлап, жағажайлар мен құмдықтар пайда болады. Бұл судың тереңдігі, температурасы, ағыны, жұмсақ және қатты түбі, сондай-ақ бұрылыстарда тұрып қалған құлаған ағаштар мен бүршіктер әртүрлі болады. Жағажайлар мен құмдықтар ұя салу үшін өте маңызды. Өлі ағаштар мен ағаштардың жартылай су астында болуы күн көтеру үшін ғана емес, сонымен қатар өсімдіктерде тіршілік ететін балдырлар, бриозоандар, губкалар, шаяндар, жәндіктер мен олардың жұмыртқалары личинкаларының өсуі үшін өте маңызды.
Ұзақ өмір сүру
Карталық торғайлардың толық және нақты ұзақ өмір сүру деректері жоқ. 1992 жылы жарияланған зоопарк деректерін шолып, Graptemys-тің көптеген түрлері Солтүстік Америка зоопарктарында тұтқында өмір сүрген ең ұзақ кезеңді анықтады, ол сегіз жылдан 35 жылға дейін, оның ішінде: Барбор картасы торнайы (G. barbouri) 31 жыл 8 ай; жалған карта торнайы (G. pseudogeographica ssp.) 32 жыл 6 ай; Миссисипи карталы қуысы (G. pseudogeographica kohnii) 35 жыл 5 ай. Алайда, бұл жазбалардың әрқайсысында жануарлар дүниесінен жануарлар дүниесіне ересектер ретінде алынған, немесе шығу тегі белгісіз және жасы белгісіз, қиянатшылар бар екені ескерілуі керек. Сондықтан бұл жазбалар бір ғана торғайдың өлімінен бұрын мекемеде ұсталған уақытын ғана көрсетеді, ал оның өмірінің толық мерзімін емес. Кейіннен Колумбус зоопаркында жасы мен шығу тегі белгісіз екі әйел Барбур карталық торнадосының (G. barbouri) ұзақ өмір сүру мерзімі 37 және 43 жыл деп мәлімделген. Герпетолог Карл Эрнст солтүстік карталы қиялар (G. geographica) және Алабама карталы қиялар (G. pulchra) 20 жылдан астам уақыт бойы жабайы табиғатта өмір сүретінін атап өтті. Emydidae туысындағы басқа қиялардың жазбаларына сүйенсек, Graptemys ұзақтығы осы жазбалардан айтарлықтай асып түсетінін, мүмкін ондаған жылдар бойы. Луизиана штаты сақиналы карталы қиялды (G. oculifera) қауіп төндіретін және Оуачита карталы қиялды (G. ouachitensis) және Сабина карталы қиялды (G. sabinensis) зардап шеккен деп атайды. Миссисипи штаты сары түсті карталы қиялды (G. flavimaculata) қауіп төндірген және сақиналы карталы қиялды (G. oculifera) және қара түймелі карталы қиялды (G. nigrinoda) жойылып бара жатқан түрлер ретінде тізімге енгізді. Алабама штатында карталы торналар барлық алты түрі мемлекет қорғаған ойын емес түрлер ретінде жіктеледі. Грузияда Барбур картасы (G. barbouri) қауіп төндірген және солтүстік картасы (G. geographica) және Алабама картасы (G. pulchra) сәйкесінше S1 және S3 санаттағы сирек кездесетін түрлер болып саналады. Флоридада Барбур картасы торнайы (G. barbouri) қауіп төндірген деп белгіленді. Канада үкіметі Солтүстік карталық тасбақаны (G. geographica) ерекше алаңдаушылық туғызатын түр ретінде тізімдеген. 14 Graptemys түрінің жетуі 2021 жылдан бастап IUCN Қызыл тізімінде қатерлі, зардап шеккен немесе жойылып бара жатқан түрлер ретінде тізімделген.
Үй жануарларын сату
Үй жануарларын сату барысында Миссисипи карталы қуысы, солтүстік карталы қуысы және Оуачита карталы қуысы өсіріліп, 1970 жылдары мыңдаған болып шығарылды. Басқа да түрлі күрішқұйрықтар болды, бірақ сальмонеллездің төрт дюймдік заңы орнатылған кезде карталық күрішқұйрықтар мен басқалары танымалдылығы баяу төмендеді. Бүгінде бұл үш түрі әлі күнге дейін үй жануарларын сатуда кең таралған болып саналады. Тұтқында көбірек өсірілетін басқа түрлерге Техас картасы, Кагль картасы және қара түймелі картасы жатады. Карталық торналар арасында сары түсті торналар мен Жемше өзенінің карталық торналары бар.