Кіріспе

XVI ғасырдағы Солтүстік Американы теңіз жолымен зерттеген Иберия саяхатшысы, «Орегон файлдары» романдарының кейіпкері Хуан Родригес Кабрильо (Жуао Родригес Кабрильо; шамамен 1497 – 3 қаңтар 1543) – Испания империясы тапсырмасымен Солтүстік Американың батыс жағалауын зерттеумен танымал Иберия теңіз саяхатшысы. Ол қазіргі Калифорнияны зерттеген еуропалықтардың алғашқысы болды, 1542-1543 жылдары Жаңа Испаниядан (қазіргі Мексика) жасаған саяхатында Калифорния жағалауымен жүзіп өтті.

Ұлты

Кабриллоның португал немесе испан ұлты жақында талқыланды. Оны португалдық деп сипаттаған испандық хронист Антонио де Эррера и Тордесильяс. Өзінің Historia General de los hechos de los Castellanos en las Islas y tierra firme del Mar Oceano еңбегінде Кабрильо қайтыс болғаннан кейін 60 жыл өткен соң, Эррера Кабрильоны Хуан Родригес Кабрильо деп атаған. Португалиядағы оның туған жері деп мәлімдеген бірнеше жердің ішінде, тек Лапела-де-Кабрил ғана мұны жасауға заңдылық сақтайды. Алайда, Эррераның сипаттамасының көзі белгісіз. Эдвард Крицлер сияқты кейбір тарихшылар Кабрильо еврей конверсоларының ұрпағы болуы мүмкін деп санайды. Басқалары Крицлер еңбегіндегі көптеген кемшіліктерге, соның ішінде мұндай талаптарға дәлелдің жоқтығына назар аударады. Кейбір тарихшылар ұзақ уақыт бойы Кабрилло Испаниядан шыққан деп санайды, ал 2015 жылы табылған құжаттар жиынтығы бұл пікірді нығайтты. 1532 жылғы сот ісінде куәгер Хуан Родригес Кабрильо ант беріп, өзінің "туған" (sic) Пальма де Мисерхилио екенін айтты, көптеген адамдар бұл оның қазіргі Пальма-дель-Риода, Испанияның Кордова провинциясындағы қалада туғандығын немесе сол жердің жергілікті тұрғыны екендігін дұрыс түсінбеді. Туған жер мен "natural" (табиғи) / натурализацияланған арасындағы айырмашылықты мысал ретінде келтірсек, Ф. Писарро өзінің Испанияның Трухильо қаласында "natural y nacido" (табиғи және туған) екенін айтқан. Куәгердің өмірбаянындағы басқа да мәліметтер зерттеуші туралы белгілі деректерге сәйкес келеді. Сан-Диегодағы португалдық қауымдастықтың басшысы жаңа дәлелдерді мұқият бағалау қажеттігін ескертті және құжаттардың көшірмелерін зерттеу үшін португалдық үкіметке тапсыруды сұрады. Лапела, Кабриль еншісінде және Монталегре муниципалитетінде (Португалия) орналасқан аймақ, "Кабрильха" лақап атының шыққан жері деп есептеледі. Бұл фамилия Кабрильоға айналды және сол кезде галисиан тілінде Кабрилье, ал испан тілінде Кабрильо деп айтылды, деді тарихшы Жоао Соарес Таварес, Жоао Родригес Кабрильоның өмірбаянын жазған. Бұл есім Португалияда әлі де тег ретінде сақталған, ал Бейра-Альтадағы және Кастро-Дайр, Висеу немесе Пампильхоза-да-Серра сияқты көршілес аймақтардағы Кабрил деп аталатын бірнеше елді мекендер Кабриллоның туған жері деп мәлімделген. Лапелада оның туған жері деп саналатын ежелгі үй бар. Жергілікті тұрғындар және оның ежелгі отбасының тармақтарының жергілікті ұрпақтары сол тегімен ("Родригес Кабрильо") үйді Каса до Галего (Галиция үйі) және Каса до Американо (Америка үйі) деп атайды. 2023 жылдың қаңтарында жаңа препринт (қазіргі кезде сарапшылар қарастырып, "Испания мен Португалия тарихы бойынша зерттеулер бюллетенінде" жарияланды) 1520 жыл шамасында Сан-Лоуренсо-де-Кабрилде тұрған Родригес отбасы туралы жаңа құжаттарды ұсынды. Португалиялық ұшқыш Альвар Нуньес Санта-Мария-де-Буэна-Эсперанса кемесінің тең иесі болды, ол Кабрильо флотының екінші ірі кемесі Санта-Мария-де-Ла-Виктория деп қайта аталды. Нәтижесінде Калифорнияны ашқан флоттағы ең үлкен екі кеме португал теңізшілеріне тиесілі болған. Никарагуада тұратын тағы бір португалдық Антонио Фернандес Кабрильо флотындағы екінші үлкен кеме ретінде көрсетілген Антон Эрнандес кемесінің иесі болуы мүмкін. Кабриллоның үлкен ұлының айтуынша, оның әкесі Никарагуаға алғаш қоныс аударғандардың бірі болған. 1529 жылдың қарашасында португалдық Хуан Родригес және португалдық Альвар Нуньес Никарагуадағы Леон қаласында Санта-Мария-де-Буэна-Эсперанса қорғаныс гарнизонының алтын кен орындарына ақы төлеп, Кабрильоның португалдық екенін көрсетті. Кабриллоның ұшқыш майоры Бартоломе Феррер испандық емес, Албиссоладан, Савонадан, Генуяға жақын жерде туған. Көміртек-14 деректері 1530-шы жылдардың басында Кабрильо Лапела-де-Кабрилдегі Родригес отбасына айқыш ұсынғанын растайды, бұл олардың ата-бабалық отбасы дәстүрімен сәйкес келеді. 2023 жылғы препринтте Флоренция картографы Маттео ди Жакопо Нерони да Печчоли жасаған 1604 жылғы Калифорнияның испан картасы ұсынылған, онда Кабрильо шығанағы (B. de Cabrilho) топонимі солтүстікке қарай 40 градусқа жуық орналасқан. Бұл кемешінің есімі сол кезеңнің кез келген белгілі картасында алғаш рет португалша түрінде (lh) жазылған. 1604 жылғы карта Геррераның Кабрильо португалдық екендігі туралы мәлімдемесімен (шамамен 1615 жылы) бірдей уақытқа жататындықтан, Кабрильо есімінің осы ескі картада пайда болуы Кабрильоның португалдық ұлтына үлкен қолдау көрсетеді. Осылайша, Эррераның мәлімдемесі енді жалғыз емес. Калифорниядағы Кабрильо шығанағынан басқа, препринтте 1758 жылғы құжатта Кабрильо тауы Лапела-де-Кабрилге жақын орналасқандығы көрсетілген, бұл Кабрильоның Португалияда болғандығын дәлелдейді.

Саяхаттар

Жас кезінде Кабрильо Гаванаға кемемен сапар шегіп, Мексикада (сол кезде Жаңа Испания деп аталған) Эрнан Кортеспен бірікті. Кейін Гватемалада алтын кенін игерудегі табысы оны Мексикадағы ең бай конкистадорлардың біріне айналдырды. Соңынан Испанияда демалыс кезінде Севильяда Беатрис Санчес де Ортегаға үйленді. Ол онымен Гватемалаға оралып, екі ұл туды. Олардың есімдері Хуан Родригес Кабрильо де Медрано және Диего Санчес де Ортега (екіншісі анасының інісінің құрметіне аталған). Хуан Родригес Кабрильо де Медрано Сантьяго де Гватемала қаласының екі рет судьясы және Сикалапа мен Миауатланды байланыстыратын жол бойындағы мал фермасының иесі болды. Хуан Родригес Кабрильо де Медрано 1536 жылы Гватемалада дүниеге келді және 1592 жылы (Лима, Перу) қайтыс болды. Хуан Родригес Кабрильо де Медрано Исабель де Алданяға үйленді және Алонсо Кабрильо де Медрано есімді ұлы болды.

Америкаға экспедициялар

Ол Франсиско де Орозкомен бірге Мексиканың Оахака қаласына айналатын жердің жергілікті тұрғындары микстектерді басып алуға қатысты. Кабрильоның сол жерде не істегені туралы көп мәлімет жоқ. 1539 жылы Кортес тапсырған Франсиско де Улоа Кортес теңізін (Калифорния шығанағын) зерттеп, оған ат қойды және солтүстікке қарай 30-шы параллельге дейін жетті. Кейін Кабрильо Жаңа Испанияның жаңа вице-королі Антонио де Мендосадан Тынық мұхитының жағалауымен сауда мүмкіндіктерін іздеу үшін экспедиция жүргізуді тапсырды, мүмкін Қытайға жол табу үшін (солтүстік Тынық мұхитының толық көлемі белгісіз болғандықтан) немесе Тынық мұхитты Хадсон шығанағымен байланыстыратын аңыздық Аниан бұғазын (немесе Солтүстік-батыс өту жолын) табу үшін. Кабрильо өзінің кәсібіне (үш кеме) флагмандық кеме салды және оған ие болды, сондай-ақ кез келген саудадан немесе қазынадан пайда табуға ниеттенді. 1540 жылы флот Сальвадордың Акахутла қаласынан шығып, Мексиканың Навидад қаласына Рождество күні жетті. Мексикада болған кезде Педро де Альварадо жауласып жатқан жергілікті тұрғындар қоршап алған Ночистлан қаласына көмекке барды. Ол шайқаста жылқысы құлап, кеудесін сығып өлді. Альварадоның өлімінен кейін вице-король Альварадоның флотын иеленді. Флоттың бір бөлігі Руй Лопес де Виллалобос басшылығымен Испанияның Шығыс Индиясына жіберілді, ал үш кеме Кабрильо басшылығымен солтүстікке аттанды. 1542 жылдың 27 маусымында Кабрильо Навидадтан үш кемемен: 200 тонналық галеон және флагман Сан-Сальвадор, кішірек Ла-Виктория (шамамен 100 тонна) және латинды, жиырма алты ескекпен жабдықталған "фрагата" немесе "бергантин" Сан-Мигельмен жолға шықты. 1 тамызда Кабрильо Седрос аралының жанынан өтіп, кемеге отырды. Айдың соңына дейін олар Баха-пойнттан (де Улоа 1539 жылы "Cabo del Engaño" деп атаған) өтіп, "бұрын испан кемелері бармаған белгісіз суларға" кірді. 28 қыркүйекте ол қазіргі Сан-Диего шығанағына жетіп, оны "Сан-Мигель" деп атады. Бір аптадан кейін ол Санта-Каталина аралына (7 қазан) жетіп, оны өзінің флагманының атымен "Сан-Сальвадор" деп атады. Аралға қайық жібергенде "құрал-жарақтары бар үндістердің көп тобы пайда болды", бірақ кейін олармен "достық қарым-қатынас орнатты". Жақын маңдағы Сан-Клементе аралына флоттың үшінші кемесінің құрметіне "Виктория" деп ат қойылды. Келесі күні таңертең, 8 қазанда, Кабрильо Сан-Педро шығанағына келді, оны "Байя де лос Фумос" (ағылшынша: Smoke Bay) деп атады. Келесі күні олар Санта-Моника шығанағында түнеді. Жағалаумен жол жүргенде Кабрильо Анакапа аралын көрді, оның жергілікті тұрғындардан мекенсіз екенін білді. Флот келесі аптаны Сан-Мигель аралының солтүстік-шығыс жағалауындағы Куйлер шығанағында бекінді. 18 қазанда экспедиция Консепсия нүктесін көрді, оны "Кабо-де-Галера" деп атады. Кабрильо экспедициясы 1542 жылдың қазан айында Калифорния жағалауындағы және іргелес аралдардағы Чумаш ауылдарының көптеген аттарын тіркеді. Ол кезде екі соғысып жатқан провинцияда орналасқан: Кексо (қазіргі Санта-Барбара округі, Калифорния), билеушісі "қарт әйел" болған және Сюку (қазіргі Вентура округі, Калифорния). 13 қарашада олар "Кабо-де-Пинос" (мүмкін Пиньос нүктесі немесе Рейес нүктесі) деп атады, бірақ Сан-Франциско шығанағына кіретін жерді жіберіп алды, бұл теңізшілер келесі екі ғасырдан астам уақыт бойы қайталайтын қателік болды, себебі оның кіреберісі көбінесе тұманмен жабылған. Экспедиция көктемгі дауылдар кері қайтуға мәжбүрлегенге дейін солтүстікке қарай Ресей өзеніне немесе тіпті Колумбияға дейін жеткен болуы мүмкін. Оның сипаттамасының нақты болмауына байланысты экспедиция қай солтүстік өзенді көргені белгісіз. Жағалаудан төмен қарай келе жатып, Кабрильо Монтерей шығанағына кірді және оны "Баия де Лос Пинос" деп атады. 1542 жылдың 23 қарашасында шағын флот қыстауға және жөндеу жұмыстарын жүргізуге "Сан-Сальвадорға" (Санта-Каталина аралы) оралды. Сол жерде, Рождество қарсаңында, Кабрильо қайығынан шығып, Тонгва жауынгерлеріне шабуыл жасаған адамдарын құтқаруға тырысқанда шұңқырлы тасқа сүрініп, аяғын жарақаттады. Жасы жарасы жұққан, гангренаға айналды және ол 1543 жылдың 3 қаңтарында қайтыс болып, жерленді. Кейіннен Сан-Мигель аралында ескерткіш табылған. Оның қолында тұрған қосалқы қолбасшы топтың қалған бөлігін Навидадқа алып келді, олар 1543 жылдың 14 сәуірінде келді. Кабрильо экспедициясының ресми нотариаттық есебі жоғалып кетті, тек басқа зерттеуші Андрес де Урданета жасаған қысқаша мәлімет сақталды, ол да кемелердің журналдары мен карталарына қол жеткізді. Кабрильо сапары туралы ешқандай жазба XVII ғасырдың басында тарихшы Антонио де Эррера жазғаннан бұрын жарияланбады.

Есімдерді алмастыру және еске алу

Оның жаңалықтары сол кезде көп назарсыз қалды, сондықтан оның ашқан жерлерінің ешқайсысы ресми түрде қабылданбады. Дегенмен, Кабрильо Калифорния жағалауын зерттеген алғашқы еуропалық ретінде танылды, және Калифорниядағы көптеген саябақтар, мектептер, ғимараттар мен көшелер оның есімімен аталады. Ең бастысы, Ұлттық саябақтар қызметі Сан-Диегодағы Пойнт-Ломадан шығанақ пен мұхитқа көрініс ашатын Кабрильо ұлттық ескерткішін басқарады. Бұл ескерткіш Кабрильоның Калифорнияға алғашқы қонуын еске салады және Сан-Диего мен Тынық мұхитының панорамасын ұсынады. Монументте Португалия үкіметі сыйлаған Кабрильоның ірі мүсіні мен 1935 жылы Португалияның АҚШ-тағы елшісі тартқан оның құрметіне арналған тақта орналасқан. Саябақтағы мұражай Кабрильоның өмірі мен оның ашылу сапарларына тоқталады. Әр жылғы қыркүйек айында Cabrillo Festival Inc. ұйымдастыратын Cabrillo фестивалі, оның Сан-Диего шығанағын ашқандығын және Балласт Пойнтқа қонғандығын қайта жаңғыртумен бірге үш күндік тойлау рәсімі болып өтеді. Сан-Мигель аралында да Кабрильоға арналған ескерткіш бар. Калифорния штатында 28 қыркүйек ресми түрде "Кабрильо күні" деп белгіленген. Калифорниядағы португалиялық американдықтардың азаматтық ұйымы "Кабрильо клубы" деп аталады. Солтүстік Калифорниядағы Point Cabrillo маяғы оның құрметіне аталған. Лос-Анджелес қаласының бөлігі болып табылатын Сан-Педрода Кабрильо жағажайы мен Кабрильо теңіз аквариумы орналасқан. Оның есімімен аталатын оқу орындары: Аптос қаласындағы (Калифорния) Кабрильо колледжі, Ломпок және Лонг-Бич қалаларындағы жоғары мектептер, сондай-ақ бірнеше орта және бастауыш мектептер. Санта-Барбара округінің Лас-Крусес қаласынан Сан-Францискоға дейін созылатын Калифорнияның 1-ші тас жолы "Кабрильо тас жолы" деп аталады. Сан-Диегоның Балбоа паркі арқылы өтетін Кабрильо көпірі және Кабрильо автожолы (Калифорнияның 163-ші тас жолы) да оның есімімен байланысты. Калифорнияның көптеген қалаларында оның атымен аталатын көшелер бар. SS Cabrillo – 1914 жылы Сан-Педро каналы арқылы Санта-Каталина аралына жол жүргізу үшін құрылған ағаштан жасалған бу кемесі. Кейіннен ол АҚШ армиясымен алынып, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде солтүстік Калифорнияда әскер тасымалы ретінде пайдаланылды. 1992 жылы АҚШ почта қызметі Кабрильоның құрметіне 29 центтік марка шығарды.

Сан-Сальвадордың көшірмесі

Сан-Диего теңіз мұражайы, Кабрильо ұлттық ескерткішімен серіктестікте, Хуан Родрикс Кабрильоның бас кемесі – Сан-Сальвадордың толық өлшемді, толыққанды жұмыс істейтін және тарихи тұрғыдан нақты көшірмесін жасады. Көшірменің құрылысы испан және португал кеме жасау техникасының ерте кезеңдерін зерттеуге негізделген тарихи және археологиялық мәліметтерге сүйенді.

Геноцидке айыптау және атауды өзгерту әрекеттері

Кабрильо колледжінің атын өзгертуді қолдаушылар Кабрильоның жергілікті халықты қанау салдарынан қалған теріс мұрасын қалдырғанын айтады. Кабрильо колледжінің президенті Мэтт Ветштейнге жіберілген, оқытушылар бастаған қаулыда Хуан Родригес Кабрильо жергілікті халықты құлдыққа салуда, геноцид пен жергілікті халықты пайдаланудан табыс табуда, соның ішінде Гватемалада оның меншігінде болған және басқарған алтын кеніш арқылы айыпталады. Осыған ұқсас себептермен Кабрильо орта мектебінің атын өзгерту туралы да ұсыныс жасалды.