Джон Дэвис: Англия саяхатшысы және теңізшісі

Кіріспе

Ағылшын зерттеушісі және теңізші (1550–1605)

Джон Дэвис (шамамен 1550 – 29 желтоқсан 1605) – Англия королевасы Елизавета I-нің бас теңізшілерінің бірі. Ол Солтүстік-Батыс жолын табу мақсатымен бірнеше саяхаттарға жетекшілік етті және Голландия мен Англияның Шығыс Үндістанға жасаған сапарларында ұшқыш және капитан қызметін атқарды. Ол 1592 жылдың тамызында Фолкленд аралдарын ашты.

Өмір және мансап

Дэвис 1550 жылы Девондағы Стоук Габриэль приходында дүниеге келді және балалық шағын жақын маңдағы Сандридж Бартонда өткізді. Ол бала кезінде Дарт өзені бойында қайықтармен ойнағанда теңізшілік өнерін үйреніп, ерте жасында теңізге шықты. Балалық шақтағы көршілері Адриан Гилберт, Хамфри Гилберт және олардың жартылай бауыры Уолтер Рэли болды. Ол Джон Димен де дос болды. 1583 жылы ол патшайымның хатшысы Фрэнсис Уолсингхемге Солтүстік-Батыс жолын іздеу туралы ұсыныс жасады. Бастапқыда Дэвис инуиттерге музыканттарды алып келіп, олармен бірге билеп, ойнауға мүмкіндік берді. 1589 жылы ол 1589 жылғы Азор аралдарына жасалған саяхаттың бөлігі ретінде Камберленд графына қосылды. 1591 жылы ол Томас Кавендишпен бірге Кавендиштің соңғы сапарына қатысты, ол «Американың арт жағынан» (яғни батыс жағынан) Солтүстік-Батыс жолын табуға тырысты. Кавендиш экспедициясының қалған бөлігі сәтсіз оралғаннан кейін, Дэвис Магеллан бұғазынан өтуге өз күшімен тырысты; қолайсыз ауа-райына қарамастан, ол 1592 жылдың тамызында Фолкленд аралдарын ашты. Оның экипажы аралдардағы жүздеген пингвиндерді тамақ үшін өлтіруге мәжбүр болды, бірақ сақталған ет тропикте бұзылып, 76 адамының тек он төрті ғана үйге аман оралды. 1596-1597 жылдары Дэвис сэр Уолтер Рэлимен Кадис пен Азор аралдарына Рэлидің кемесінің капитаны ретінде сапар шеккен сияқты; 1598-1600 жылдары ол Флашингтен Филлбургке және кері сапар жасаған голланд экспедициясына пилот ретінде қатысты, географиялық егжей-тегжейлі мәліметтерді мұқият картаға түсіріп, жазды. Ол Суматрадағы Ахинда сатқындықтан аман қалды. 1601-1603 жылдары ол ағылшын Шығыс Үнді компаниясының алғашқы сапарында сер Джеймс Ланкастерды бас пилот ретінде ертіп жүрді. Дэвис саяхат бастапқы инвестицияны екі есеге арттырса 500 фунт стерлинг (2015 жылғы шамамен 1,5 миллион фунт стерлинг), үш есеге – 1000 фунт стерлинг, төрт есеге – 1500 фунт стерлинг, ал бес есеге – 2000 фунт стерлинг алуға тиіс болды. Кету алдында Дэвис Лондон саудагерлеріне Ачехте қара бұрыш жүз салмағы үшін төрт реаль сегізден алуға болатынын айтты, бірақ ол шындығында 20 фунт стерлинг тұрды. Сапардан оралғаннан кейін Ланкастер Дэвистің бұрыш бағасы және қолжетімділігі туралы қате болғанын айтып шағымданды. Осы жағдайға кінәлі деп танылғаннан кейін, 1604 жылдың 5 желтоқсанында Дэвис сэр Эдвард Мишельборнның пилоты ретінде Шығыс Үндістанға қайтадан сапар жасады, ол Шығыс Үнді компаниясының сауда монополиясына қарамастан Джеймс I-ден патент алған «басқын» еді. Осы саяхатта ол Сингапурға жақын Бинтан аралынан тұтқынға алған «жапондық» пираттарының бірінен қаза тапты, оның бұзылған кемесін ол жаңа ғана басып алған еді. Пираттар шабуыл жасағанға дейін бірнеше күн бойы ағылшындармен достық әңгімелесіп, оларды алдады, нәтижесінде ол «артқа сүйретіліп, кесіліп-шабылып, қайтадан сыртқа лақтырылды». Ол шабуылдан кейін бірден қайтыс болды. Оның өлімінен кейінгі ғасырларда голланд кит аулаушыларының маңыздылығы Гренландияның батыс жағалауындағы елді мекендердің олардың бұғазының атымен «Дэвис бұғазы» деп аталуына әкелді, ал «Гренландия» атауы шығыс жағалауға қатысты қолданылды, бұл скандинавиялық шығыс елді мекенінің орны деп қателікпен есептелді.

Davis was born in the parish of Stoke Gabriel in Devon circa 1550, and spent his childhood in Sandridge Barton nearby. It has been suggested that he learned much of his seamanship as a child while playing boats along the river Dart, and went to sea at an early age. His childhood neighbours included Adrian Gilbert and Humphrey Gilbert and their half brother Walter Raleigh. From early on, he also became friends with John Dee.]] He began pitching a voyage in search of the Northwest Passage to the queen's secretary Francis Walsingham in 1583. The initially amiable approach Davis adopted to the Inuit bringing musicians and having the crew dance and play with them In 1589 he joined the Earl of Cumberland as part of the Azores Voyage of 1589. In 1591 he accompanied Thomas Cavendish on Cavendish's last voyage, which sought to discover the Northwest Passage "upon the back parts of America" (i. e., from the western entrance). After the rest of Cavendish's expedition returned unsuccessful, Davis continued to attempt on his own account the passage of the Strait of Magellan; though defeated by foul weather, he apparently discovered the Falkland Islands in August 1592 aboard Desire. His crew was forced to kill hundreds of penguins for food on the islands, but the stored meat spoiled in the tropics and only fourteen of his 76 men made it home alive. From 1596 to 1597 Davis seems to have sailed with Sir Walter Raleigh to Cádiz and the Azores as master of Raleigh's ship; from 1598 to 1600 he accompanied a Dutch expedition to the East Indies as pilot, sailing from Flushing and returning to Middleburg, while carefully charting and recording geographical details. He narrowly escaped destruction from treachery at Achin on Sumatra. From 1601 to 1603 he accompanied Sir James Lancaster as Pilot Major on the first voyage of the English East India Company. For his part Davis was to receive £500 (around £1.5 million at 2015 values) if the voyage doubled its original investment, £1,000 if three times, £1,500 if four times and £2,000 if five times. Before departure, Davis had told London merchants that pepper could be obtained in Aceh at a price of four reals of eight per hundredweight whereas it actually cost 20. When the voyage returned, Lancaster complained that Davis had been wrong about both the price and availability of pepper. Unhappy at being made a scapegoat for the situation, on 5 December 1604 Davis sailed again for the East Indies as pilot to Sir Edward Michelborne, an "interloper" who had been granted a charter by James I despite the supposed East India Company monopoly on trade with the East. On this journey he was killed off Bintan Island near Singapore by one of his captive "Japanese" pirates whose disabled vessel he had just seized. The pirates had taken the English in through several days of friendly discourse prior to the surprise attack in which the subject was 'dragged back, hacked and slashed, and thrust out again'. He died almost immediately after the attack. In the centuries after his death, the importance of Dutch whalers actually led the settlements along Greenland's western coast to be called "Straat Davis" after their name for the Strait, while the name "Greenland" was used to refer to the eastern shore, erroneously presumed to be the site of the Norse Eastern Settlement.

Жарияланымдар

Дэвистің Арктикадағы саяхаттары Ричард Хаклюйт жариялаған және оның әлем картасында көрсетілген. Дэвис өзі 1594 жылы практикалық навигация туралы құнды еңбек, "Теңізшінің құпиялары" (The Seaman's Secrets) деген трактатты, ал 1595 жылы теориялық жұмыс, "Әлемнің гидрографиялық сипаттамасы" (The World's Hydrographical Description) дегенді жариялады. Дэвистің соңғы сапары туралы есепті Мишельборн 1606 жылы Англияға қайтқанда жазды.

Өнертабыстар

Оның артқы квадрант пен қос квадрантты (оның құрметіне Дэвис квадранты деп аталды) ойлап табуы Хэдлидің шағылыстыратын квадранты пайда болғаннан соң да көп уақыт бойы ағылшын теңізшілерінің арасында танымал болды.

Жеке өмір

1582 жылдың 29 қыркүйегінде Дэвис сэр Джон Фулфордтың (Девонның жоғары шерифі) және Бат графының қызы Дороти Буркьердің қызы Фейт Фулфордқа үйленді. Олардың төрт ұлы мен бір қызы болды. 1592 жылғы сапардан оралғаннан кейін Дэвис әйелінің "сүйкімді жақын адамымен" қарым-қатынаста екенін білді; осы адаммен, жалған ақша жасаушымен бірге, Фейт Дэвиске қарсы "жалған және нәтижесіз айыптамалар" қойды. Дэвис сондай-ақ католик діни қызметкері Томас Оуфилдті тұзаққа түсіру жоспарына қатысты. Ол өзінің покровительі Фрэнсис Уолсингемнің тапсырмасымен, агент рөлінде әрекет ете отырып, католицизмге көшкенімді айтып, католиктерге көмектесу үшін бірнеше ағылшын кемелерін Рим папасына немесе Испанияға беруге ұсынды. Ол Оуфилдпен Руанда кездесіп, ұсынысты талқылады. Келіссөздер сәтсіз аяқталып, ол Англияға қайтты, онда Оуфилд католик мәтіндерін таратуы үшін тұтқындалды. Оуфилдты азаптап, патшайымның дінін сынаған кітапты таратуда кінәлі деп тапты. Ол 1585 жылдың 6 шілдесінде Тибернде дарға асылды.