Кіріспе

Арал Калифорния (lang es) – 16 ғасырдан бері қалыптасқан әлемдік жаңылыс, онда Калифорния аймағы Солтүстік Американың құрлығының бір бөлігі емес, қазіргі Калифорния шығанағы деп аталатын бұғаз арқылы құрлықтан бөлінген үлкен арал деп есептелген. Тарихындағы ең танымал картографиялық қателердің бірі, ол әртүрлі саяхатшылардың қайшы дәлелдеріне қарамастан, 17 және 18 ғасырларда көптеген карталарда таратылды. Бұл аңызға бастапқыда Калифорния – жер бетіндегі жұмақ, Едем бағы немесе Атлантида сияқты жер екен деген ой сіңірілген. Бұл карта жасау қатесі бір реттік оқиға емес. 1500-жылдардың ортасынан 1700-жылдардың соңына дейін Калифорнияның географиясы қызу дау-жанжалға себеп болды. Мысалы, 1548 жылғы испан картасында Калифорния жартылай арал ретінде, ал 1622 жылғы голланд картасында арал ретінде көрсетілген. 1626 жылғы португал картасында бұл жер жартылай арал, ал 1630 жылғы британ картасында арал ретінде бейнеленген. 1682 жылғы француз картасында Баха түбегінің ғана ұшы көрсетілген. Стэнфордтың Глен МакЛафлин коллекциясында Калифорния арал ретінде бейнеленген 1000-нан астам карта сақталған, бұл әлемдегі осындай карталардың ең ірі жиынтығы.

Тарих

"Калифорния аралы" туралы аңыз алғаш рет 1510 жылы Гарси Родригес де Монталвоның "Лас сергас де Эспландиан" романында кездеседі. Ол аралды былай сипаттады: "Біліңдер, Индияның оң жағында Калифорния деп аталатын арал бар, ол Жердегі жұмаққа өте жақын. Онда тек қара әйелдер ғана тұрады, еркек жоқ, себебі олар амазонкалар сияқты өмір сүреді." Калифорнияның аты Еуропалықтар зерттеу кезінде "Лас сергас де Эспландиан" романының кең таралғандығына байланысты, кітап Калифорнияның атын беруге себеп болды деп саналады. Кітаптағы сипаттамалар ертедегі зерттеушілерді Баха-Калифорния түбегін осы аңыздағы арал деп жаңылыстыруы мүмкін. 1539 жылы Кортес Франсиско де Ульоаны Бая-Калифорнияның шығанағы мен Тынық мұхиты жағалауымен солтүстікке жіберді. Ульоа шығанақтың басында Колорадо өзенінің сағасына жетті, бұл аймақтың арал емес, түбек екенін көрсететіндей болды. Ол экспедиция кезінде көрген жерді "Биік және шөлейт, көрінісі жағымсыз, жасыл шөп жоқ" деп сипаттады. Калифорния арал ретінде бейнеленген карталар 1600 жылдардың басында көшіру арқылы тарады, себебі сол кездегі картографтар басқа карталарды көшіруді жиі жасайтын. Қызығы, Калифорнияны арал ретінде бейнелейтін алғашқы карталар дұрыс карталардан кейін пайда болды. Мексикадағы Акапулькоға қайтып келе жатқанда, Антонионың кемесін голланд пираттары басып алды және ол Калифорнияны арал ретінде бейнелеген картаны тартып алды, бұл құпия ақпаратты сыртқа шығарды. Испания экспедиция туралы ақпаратты өз еркімен бөліспейтін еді. Шын мәнінде, экспедиция жетекшісі Себастьян Вискаиноның карталары экспедиция болғаннан кейін екі жүз жыл өткен соң ғана 1802 жылы жарияланды. Карта Антонионың кемесінен тәркіленгеннен кейін голланд карталары Калифорнияны арал ретінде бейнелей бастады. 1630 жылы Генри Бриггс салған британдық картаның төменгі сол жақ бұрышында: "Калифорния, кейде батыс құрлығының бөлігі деп есептеледі, бірақ голландтардан алынған испан картасы бойынша ол жақсы арал" деп жазылған. Бұл ұрланған карта Антонио бауырластың картасы еді. Шын мәнінде, Себастьян Вискаино сияқты зерттеушілер Солтүстік-Батыс өткелін тапқанша солтүстікке қарай жүруге бұйрық алды, және жағалау солтүстік-батысқа қарай бұрылса ғана кері қайтуға рұхсат етілді, бұл су жолының жоқтығын және құрлықтың Азиямен байланысты екенін білдіретін еді. Алайда Кук осы уақыттағы есебінде ауа райының нашар болғанын айтты және сапарында Солтүстік Американың Тынық мұхиты жағалауының көп бөлігін, қазіргі Калифорниядан Аляскадағы Беринг бұғазына дейін картаға түсірді. Калифорния туралы ойды өзгертуде маңызды рөлді Санта-Фе де Нуэво-Мексиконың негізін қалаушы губернаторы Хуан де Онате басқарған құрлықтағы экспедиция ойнады. Экспедиция 1604 және 1605 жылдары Колорадо өзенінен төмен түсті, және оның қатысушылары Калифорния шығанағының солтүстік-батысқа қарай жалғасып жатқанын көрді деп сенді (бәлкім, Сьерра-де-Лос-Купаха артында Лагуна-Салада бассейні мен Кахуилла көліне, бірақ бұл 1605 жылғы Калифорния су тасқынынан туындаған болуы мүмкін, онда су бассейндері Орталық және Индио аңғарының бассейндері түбекті жүздеген шақырым солтүстікке қарай созылып кеткендей көрінді). Онате экспедициясының хабарламалары 1602 және 1603 жылдары Калифорнияның батыс жағалауын Себастьян Вискаиноның зерттеулеріне қатысқан кармелиттер монахы Антонио де ла Асенсьонға жетті. Ассенсьон Калифорнияда испан қонысын қолдау үшін талмай үгіт жүргізді, ал оның кейінгі жазбаларында бұл аймақ арал деп аталды. Ескі карталар растағандай, испан билігі мен жергілікті тұрғындар Калифорния шығанағының нақты солтүстік ұшығы қайда екенін жақсы білген, бірақ жағалау сызығын солтүстікке қарай Мендосино мысығынан әрі қарай кеңейтіп, ақыр соңында Пьюгет саундқа дейін, Фрэнсис Дрейктің Англия үшін Нова-Альбионға (1579) деген талабы Кортес талабының (1533) басымдылығымен жарамсыз деп танылуы мүмкін еді. Иезуит миссионері және картограф Еусебио Франсиско Кино Баха-Калифорнияның түбек екенін қайта жаңғыртты. Еуропада оқып жүргенде, Кино Калифорнияның оқшаулығын қабылдады, бірақ Мексикаға жеткенде күмәндана бастады. Ол 1698 - 1706 жылдары солтүстік Сонорадан Колорадо өзенінің дельтасындағы немесе оған жақын аймақтарға жер үстінен экспедициялар жасады, бұл бөлігінде соноралық және Баха-Калифорниядағы иезуиттердің миссиялары арасындағы практикалық жол табуға, сонымен қатар географиялық мәселені шешуге көмектесті. Кино құрлықтың байланысы болуы керек екеніне көз жеткізді, және 18 ғасырдың иезуиттері көбінесе оның үлгісін ұстанды. Киноның ашылуы туралы алғашқы хабарламасы және 1701 жылғы Калифорнияны түбек ретінде көрсететін картасы Маркус Антоний Каппус, Камна Горицадан (Карниола герцогтығы, қазіргі Словения) келген иезуит миссионері арқылы Еуропаға жіберілді. 1701 жылғы маусым айындағы хатында ол бұл туралы өзінің досы Филипп Альбертке Венада жазды және осы білімді таратуда маңызды делдал болды. Алайда Хуан Матео Манхе, Киноның бірнеше саяхаттарындағы әскери серігі, күмәндандық білдірді; еуропалық картографтар мәселе бойынша бөлініп қалды. Баха-Калифорнияда мәселені толығымен шешуге тырысқан иезуит миссионерлері-зерттеушілерге Хуан де Угарте (1721), Фердинанд Коншчак (1746) және Венцеслав Линцк (1766) кірді. Хуан Баутиста де Анса экспедициялары 1774-1776 жылдар аралығында Сонора мен Калифорнияның жоғарғы жағалауы арасында саяхаттағанда мәселе толығымен шешілді.