Кіріспе

Zaporozhets za Dunayem (Запорожець за Дунаєм, Дунайдан тыс Запорожский (козак) деп аударылады, сондай-ақ қуғын-сүргіндегі казактар деп те аталады) - композитор Семен Хулак Артемовскийдің (1813-1873) Дунай Сичінің казактары туралы үш актідегі үнді диалогы бар украиндік комедиялық опера. Кейіннен оркестрлеуді Рейнхольд Глиер және Георгий Майборода сияқты композиторлар қайта жазды. Бұл ұлттық тақырыптарды бейнелейтін ең танымал украиндық комикалық опералардың бірі. Ол орыс либреттосымен 1863 жылы 26 сәуірде Санкт-Петербургте (ол кезде Ресей империясының астанасы) премьераланды. Алайда қазір ол әдетте украин тілінде орындалады.

Құрастыру тарихы

Қазіргі замандағы деректер бойынша, Хулак Артемовский либреттоны тарихшы Николай Костомаровтың әңгімесіне негіздеген. Композитор либреттоның барлығын жазды, бірақ кейбір поэтикалық сөздерді оның жақсы досы, журналист В. Сыкевич жазған. Бұл оқиға Днепр өзеніндегі украиндық казактердің тарихи бекінісі болып табылатын Запорожский Сич арал бекінісі жойылғаннан кейінгі оқиғаларды суреттейді. Тарихи тұрғыдан бұл жойқындықты Ресей патшайымы Екатерина II 1775 жылы бұйырса да, белгісіз себептермен композитор оқиғаның 1772 жылы орын алуын таңдады. Ресей империясына қарсы соғысқан Украинаның азаттығын сүйетін Запорожье казактарының тарихын айту үшін Хулак Артемовский әдейі оқиғаны түрік жерінде Сұлтан үшін күресетін казактармен орнатты. Бұл жердің өзгеруі украиндық казактар туралы әңгімелерден бас тартуға тыйым салған патшаның цензурасынан өтуіне көмектесті. Оркестрлік партитураны 1862 жылдың күзінде Константин Лядов (Анатолий Лядовтың әкесі) аяқтады, оны Хулак Артемовскийдің басшылығымен әзірледі. Хулак Артемовский сол жылдың 12 шілдесінен кешіктірмей (ең ерте қолжазба сол күнге сәйкес) фортепианоға арналған бастапқы музыканы және либреттоны (орыс тілінде) жазған. Либретто мен музыка алғаш рет 1866 жылы Санкт-Петербургте Ф. Стелловский фирмасы шығарған. 1902 жылы украин композиторы Олександр Гориль Микола Садовскийдің театр труппасына комедиялық операны аранжировкалаған кезде "Пилинь, ппилинь" ариясын жазды. Ария негізінен бұрын меццо-сопрано ойнаған Оксананың дауыстық ауқымын кеңейтті; бұл ария сопрано үшін арналған. 1898 жылдан кейін Оксананың сүйіспеншілігі үшін Андрейдің бәсекелесі Прокоп Тереннің (Ппокоп Тепен) бастапқы рөлі жойылды (егерде Мәскеуде бұл рөл 1915 жылға дейін орындалды).

Қысқаша мазмұны

Бұл оқиға тарихи оқиғаға негізделген: Запорожский Сичті орыс әскері басып алған кезде, Запорожский казактары мен олардың отбасылары Дунай өзенінен өтіп, Осман империясының қауіпсіз жеріне (бұл аймақ қазір Румынияның бөлігі) барып, Дунай Сичін құрды. Комедия қазақтар кланының жаңа үйіне бейімделу және махаббатқа толы түрік сұлтанының эксцентрикалық мінез-құлқынан туындайды. Сюжеттің тақырыбы Иван Карастың, ескі Днепр казагының және түрік сұлтанының жасырын сапармен кездескен кездейсоқ кездесуі, нәтижесінде барлық "Донуб артындағы казактар" Императорлық Ресей жеріне, Украинаға қайта оралуға рұқсат алды.