Кіріспе
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде әскери ұшақ экипаждарын оқытудың бірлескен бағдарламасы Британдық одақтастықтың әуе оқу жоспары (BCATP), көбінесе "Жоспар" деп аталады, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбритания, Канада, Австралия және Жаңа Зеландия құрған, кең ауқымды көпұлтты әскери ұшақ экипаждарын оқыту бағдарламасы болды. BCATP тарихындағы ең ірі авиациялық оқу бағдарламаларының бірі болып саналады және соғыс жылдары Корольдік әуе күштері (RAF), Корольдік теңіз күштерінің әуе күштері (FAA), Австралия Корольдік әуе күштері (RAAF), Канада Корольдік әуе күштері (RCAF) және Жаңа Зеландия Корольдік әуе күштері (RNZAF) қатарында қызмет еткен ұшқыштардың, навигаторлардың, бомбалаушылардың, әуе қарушыларының, радисттердің және ұшу инженерлерінің шамамен жартысын даярлады. Аргентина, Бельгия, Цейлон, Чехословакия, Дания, Финляндия, Фиджи, Бос Франция, Грекия, Нидерланды, Ньюфаундленд, Норвегия, Польша және АҚШ сияқты көптеген басқа елдерден келген оқушылар да осы Жоспар бойынша мектептерде оқыды.
The British Commonwealth Air Training Plan (BCATP), often referred to as simply "The Plan", was a large scale multinational military aircrew training program created by the United Kingdom, Canada, Australia and New Zealand during the Second World War. The BCATP remains one of the single largest aviation training programs in history and was responsible for training nearly half the pilots, navigators, bomb aimers, air gunners, wireless operators and flight engineers who served with the Royal Air Force (RAF), Royal Navy Fleet Air Arm (FAA), Royal Australian Air Force (RAAF), Royal Canadian Air Force (RCAF) and Royal New Zealand Air Force (RNZAF) during the war. Trainees from many other countries attended schools under the Plan, including Argentina, Belgium, Ceylon, Czechoslovakia, Denmark, Finland, Fiji, Free France, Greece, the Netherlands, Newfoundland, Norway, Poland, and the United States.
Ұлыбританияның басқа да ұшақ экипаждарын даярлау бағдарламаларымен байланысы
BCATP – RAF және FAA үшін және олармен бірге жүзеге асырылған көптеген соғыс кезеңіндегі оқу бағдарламаларының бірі болды. Мұндай оқу бүкіл Британ империясы мен Ұлтақтар Достастығында, тіпті АҚШ-та да жүргізілді. Кейбір мәтіндерде осы жаһандық оқу-жаттығу шараларын көрсету үшін «Британдық Ұлтақтар Достастығы Әуе оқу жоспары» деген атау дұрыс емес қолданылады. Британдық әуе экипаждарын даярлаудың барлық күш-жігері «Империялық Әуе оқу схемасы» (EATS) немесе «Бірлескен Әуе Экипаждарын оқыту бағдарламасы» (JATP) деп аталады. «Британдық Ұлтақтар Достастығы Әуе оқу жоспары» термині Канадалық бағдарламаны, ал «Империялық Әуе оқу схемасы» термині британдық жаһандық әуе экипаждарын оқыту бағдарламаларын білдіру үшін соғыс жылдарындағы Лондон Таймс газетінде қолданылған тәріздес.
Жоспардың пайда болуы және алғашқы қадамдар
Соғыстың алғашқы айларында Оттавада төрт үкімет арасында ұшақ экипаждарын бірлесіп даярлау жөнінде келіссөздер өтті. В. Л. М. Кинг үкіметі BCATP-ге қатысуды канадалықтарды елде ұстаудың бір жолы ретінде қарастырды, бірақ одан да маңыздысы, ол үлкен әскери экспедицияға деген қажеттілікті азайтты және теңіз арқылы әскери міндеттілік мәселесін саяси тұрғыдан шешті. Келісімді келісу қиын болды. Канада жоспардың басым бөлігін қабылдауға келісті, бірақ оның орнына британдық тараптың әуе дайындығы Канаданың соғыстағы басты міндеті екенін жариялауын талап етті. Тағы бір даулы мәселе – британдықтардың RAF канадалық әуе дайындығынан өткен түлектерді Бірінші дүниежүзілік соғыстағыдай, ешқандай шектеусіз қабылдап, оларды RAF-тың құрамында бөлуді күткені болды. Кинг канадалық ұшқыштардың ерекше форма киіп, иық белгілерімен РКАФ мүшелері ретінде танылуын қатыстырды. 1939 жылдың 17 желтоқсанында төрт ел Әуе дайындығы жөніндегі келісімге қол қойды, ол көбінесе келіссөздердегі Ұлыбритания өкілі лорд Ривердейлдің атымен «Ривердейл келісімі» деп аталады. Келісімде оқыту RAF үлгісінде жүргізілуі керек екені көрсетілді: үш бастапқы дайындық мектебі, он үш элементарлық ұшу дайындығы мектебі, он алты қызметтік ұшу дайындығы мектебі, он әуе бақылаушы мектебі, он бомбалау және артиллерия мектебі, екі әуе навигация мектебі және төрт сымсыз байланыс мектебі құрылуы тиіс. Келісімге сәйкес, қажет болғанша жылына шамамен 50 000 ұшақ экипажы даярлануы керек еді: Ұлыбританиядан 22 000, Канададан 13 000, Австралиядан 11 000 және Жаңа Зеландиядан 3 300 ұшақ экипажы. Келісімде әуе экипаждары Канадаға келер алдында өз елдерінде элементарлық дайындықтан өтулері көзделген. Дайындыққа кеткен шығындар төрт үкімет арасында бөлісуге тиіс болды. Келісімнің XV бабында Доминион әуе күштеріне жататын түлектер, егер олар RAF-та қызмет етуге тағайындалса, RAAF, RCAF және RNZAF таңбасымен жаңа эскадрильяларға орналастырылуы керек екені айтылды. 1940 жылдың 29 сәуірінде Торонтодағы №1 бастапқы дайындық мектебінде 166 жаңадан қабылданған курсантпен алғашқы канадалық дайындық курсы ресми түрде басталды. Осы топтан 34-і 1940 жылдың 5 қарашасында ұшқышқа лайық деп танылып, BCATP-те нұсқаушылар немесе ұшқыштар болып қызмет етті. Ұлыбританияға жіберілген алғашқы BCATP түлектері – 37 канадалық бақылаушы, олар 1940 жылдың 26 қазанында RCAF Трентонда қанаттарын алды. №2 қызметтік ұшқыштар дайындығы мектебінен 1940 жылдың 22 қарашасында бітірген 37 RAAF қызметкері – BCATP-де дайындықтан өткен алғашқы ұшқыштардың тобы ретінде шетелге жіберілді.
Канадалық операциялар
Канада "Жоспар" үшін басты орын ретінде таңдалды, себебі оның қолайлы климаты; ұшақтарды және навигацияны жаттықтыруға өте ыңғайлы, кең ашық кеңістіктері; АҚШ-тың өнеркәсіптік орталықтарына және отынға жақын орналасуы; жаудың әуе күштерінен ешқандай қауіп болмауы; және Еуропа соғыс театрына жақындығы. RCAF жоспарды Канадада жүзеге асырды, бірақ RAF-тың алаңдаушылықтарын сейілту үшін Роберт Лекки, RAF-тың жоғары дәрежелі командирі (сол кезде Мальтадағы RAF эскадрильяларын басқарған) және канадалық, Оттаваға Оқу директоры болып тағайындалды. 1940 жылдан бастап ол BCATP оқуын басқарды. Америка және Ұлыбританияға тиесілі ұшақтардың алуан түрлері пайдаланылды. Ұшқыштар алғашқы ұшу жаттығуларын Канадада жасалған британдық Tiger Moth, американдық Boeing Stearman немесе Канадада жобаланып, салынған Fleet Finch екіұшағында өткен болуы мүмкін. 1943 жылдың соңында жоспардың ең белсенді кезеңінде BCATP құрамында 100 000-нан астам әкімшілік қызметкер, 107 мектеп және 184 басқа да қолдау бөлімшелері Канаданың 231 орнында жұмыс істеді. Перл-Харбордан кейін АҚШ-та RCAF-тың жұмылдыруы тоқтатылды, ал RCAF-тың 1759 американдық мүшесі АҚШ қарулы күштеріне ауыстырылды. Кейін тағы 2000 адам АҚШ әскерлеріне өтті, ал шамамен 5000 адам RCAF-тағы қызметтерін аяқтады.
Норвегияның Корольдік Әуе күштері оқу бағдарламасының қонағы
1940 жылы босқын норвегиялық әуешілер Торонтода "Кіші Норвегия" деп аталған әуе экипажы даярлау мектебін құрды. Ол БКАТП-дағы бастауыш ұшу оқу мектебіне ұқсас болды. "Кіші Норвегия" мектебін бітіргендер БКАТП мектептерінде оқуын жалғастырды.
Тәуелсіз Корольдік Әуе күштері оқу бөлімшелерін қабылдау
1940 жылы RAF ұшақ экипаждарын даярлау мектептерін Ұлыбританиядан Канадаға көшіре бастады. Мектептер RAF-пен, RCAF-тің BCATP операцияларынан тәуелсіз түрде жұмыс істеді. RAF Канадада жиырма алты тәуелсіз ұшақ экипаждарын даярлау мектебін, сондай-ақ No. 31 RDF (радио бағытты табу) мектебі мен No. 31 Жеке құрам қоймасын басқарды. 1942 жылдың жазында RAF-тың бұл бөлімшелері Жоспарды қайта келісу және қайта ұйымдастыру аясында BCATP-ға қосылды.
Жаңа Зеландияның рөлі
Соғыс кезінде RNZAF 2743 толық даярланған ұшқышты Еуропа, Таяу Шығыс және Алыс Шығыста RAF қатарында қызмет етуге жіберді. Жаңа Зеландияда оқуын аяқтаған тағы 1521 ұшқыш елде қалды; олар нұсқаушылар, штаб ұшқыштары немесе соғыстың соңғы жартысында құрылған жедел эскадрильяларды құрады. 1940 жылы, Британдық Достастықтың Әуе Оқу Жоспары толық дамымаған кезде, Жаңа Зеландия RAF үшін 183 бақылаушы және 395 әуе артиллерияшысын даярлады. 1943 жылдан бастап, Жаңа Зеландияда радист/әуе артиллерияшылары мен навигаторларды даярлау Тынық мұхиты операциялары үшін жалғасты. Бұған қоса, шамамен 2910 ұшқыш бастапқы деңгейде даярланып, оқуын жалғастыру үшін Канадаға жіберілді. 2700-ден астам радист/әуе артиллерияшысы, 1800 навигатор және 500 бомбалаушы Канадаға аттанғаннан бұрын Бастапқы Оқу Буынынан өтті. Британдық Достастықтың Әуе Оқу Жоспары бойынша Канадада бітірген 131 000 оқушының 5,3% Жаңа Зеландиядан болды.
Канада
Британдық Комонвеллдің әуе оқу жоспарының сәттілігі Комонвеллдің Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде саяси және әскери маңызын сақтап қалғанын көрсетті. Бұл жоспар Канаданың соғысқа жасаған маңызды үлесі болды және ұлттық жетістіктің маңызды және біріктіруші факторына айналды. Канада ірі әуе оқу орталықтарының біріне айналып, одақтастар үшін 130 000-нан астам әуе экипажын даярлады. Канада үкіметі жоспардың жалпы құны 2,25 миллиард доллардың шамамен 2 миллиард долларын төледі, соның ішінде Ұлыбританияның үлесінен 425 миллион доллар да бар еді. Жоспардың үшінші жылдығында президент Рузвельт BCATP-ның Канаданы "демократияның әуежайына" айналдырғанын қуана жеткізді, бұл оның АҚШ-ты "Демократияның арсеналы" деп атауымен сабақтастық болды. Бұл жоспар қазіргі заманғы әуе күштерінің құрылуына, соғыстан кейінгі Канада экономикасының күшті авиациялық секторына және бүкіл елде жаңа немесе жақсартылған әуежайлардың пайда болуына ықпал етті. Классикалық BCATP әуежайы үш ұшу-қону жолағынан тұратын, әрқайсысының ұзындығы шамамен 760 метр болатын және үшбұрыш тәрізді орналасқан, бұл ұшақтардың жел бағытына қарай қонуына мүмкіндік берді – бұл, әсіресе, көптеген жеңіл оқу ұшақтары (мысалы, North American Harvard) дұмбырауы бар болғандықтан, күшті көлденең желде қонуды қиын қылды. Мұндай үшбұрышты ұшу-қону жолағының контуры Claresholm өндірістік әуежайында толық сақталған, ал басқа бұрынғы BCATP әуежайларында, мысалы, Kingston/Norman Rogers әуежайы, Boundary Bay әуежайы және Brantford әуежайында соғыстан кейінгі ұшу-қону жолағының кеңейтілулерінің астында оны әлі де көруге болады. 2024 жылы көптеген BCATP әуежайлары әлі де пайдалануда. BCATP Батыс провинцияларының экономикасына серпін берді, олар әлі де Ұлы депрессияның салдарынан қалпына келіп жатқан еді. BCATP Басқару кеңесінің соңғы есебінде "RAF, RAAF, RNZAF және RAF квоталары бойынша оқыған одақтас елдердің 3750-ден астам адамы канадалық қыздарға үйленді" деп көрсетілген, олардың көпшілігі Канадада отбасыларын өсіру үшін қалды. 1959 жылы королева Елизавета II "Канада, Вест-Индия және АҚШ-тағы Комонвелл әуе күштерінде қызмет етіп немесе оқу кезінде қаза тапқан және қабірі белгісіз 800-ге жуық ер және әйел адамдарды" еске алу үшін салынған Оттава ескерткішінің ашылу салтанатына қатысты. Брандон қаласында орналасқан Комонвелл әуе оқу жоспары мұражайында әртүрлі ұшақтар, көлік және оқу құралдарын көруге болады. Бұл мұражай – Манитоба штатындағы Брэндон қаласында орналасқан коммерциялық емес ұйым, ол Британдық Комонвелл әуе оқу жоспарының тарихын сақтауға арналған еріктілер тобымен құрылып, басқарылады. Бұл ғимарат 1939-1945 жылдардағы әуе соғысында елдері үшін қаза тапқан әуешілерге арналған ерекше ескерткіш болып табылады. Бұл мақсатқа толық арналған әлемдегі жалғыз мұражай, ол оқудың көп бөлігі өткен Манитобада орналасқан. Жиынтықта 14 ұшақ бар, соның ішінде мұражайға тиесілі және ұшуға жарамды Auster, Harvard, Cornell және Stinson HW 75 ұшақтары. BCATP ұшақтары мен артефакттары Канаданың көптеген басқа мұражайларында сақталған, соның ішінде Канаданың Гарвард ұшақтар қауымдастығы, Канаданың соғыс ұшақтары мұражайы, Рейнольдс Альберта мұражайы және Канаданың Ұлттық әуе күштері мұражайы. Британдық Комонвелл әуе оқу жоспары Канададағы соғыстан кейінгі халықаралық әуе оқу бағдарламаларының алға басушысы болды, олардың көпшілігі басқа НАТО елдерінің кадрларын қамтыды. Олардың қатарында 10 елден 4600 ұшқыш пен навигаторды даярлаған НАТО әуе оқу жоспары (1950-1957 жж.) бар. Содан кейін НАТО-ның жеке мемлекеттерімен екіжақты келісімдер (1959-1983 жж.), 1964 жылдан бері дамушы елдердің әуе экипаждарын оқытып келген Әскери оқу-жаттығу жоспары және 1998 жылдан бері Канададағы НАТО ұшу оқулары (NFTC) жүзеге асырылды. Британдық Комонвелл әуе оқу жоспары 1983 жылдың 18 қарашасында Ұлттық тарихи оқиға ретінде танылды.
The British Commonwealth Air Training Plan was designated a National Historic Event on 18 November 1983.
Австралия
"Схема" Австралияға өз міндеттемелері үшін шамамен 100 000 000 фунт стерлинг тұрды. Империялық әуе оқу бағдарламасына қоса, соғыс уақытындағы қажеттіліктер отандық қажеттерге оқуды дамытуға әкелді. RAAF әуе және жердегі оқу мектептерін, әуежайларды және соғыс кезінде де, соғыстан кейін де елге жақсы қызмет еткен мамандандырылған мектептерді салды. Uranquinty-ден басқа барлық әскери ұшқыштарды даярлау мектептері таратылды. Уранкинти базасы білікті ұшқыштарға қайта оқу курстарын ұсынуын жалғастырды және тіпті 1940 жылдардың соңында қысқа мерзімге көшпенділер орталығы болды, содан кейін 1951 және 1959 жылдар аралығында No 1 негізгі ұшқыштар даярлау мектебі ретінде қайта ашылды және соңында жабылды. Баллараттағы сымсыз әуе пулеметшілері мектебі 1961 жылға дейін RAAF радио мектебі ретінде сақталды. 1999 жылдың 19 қыркүйегінде Уранкинтиде Империялық әуе оқу бағдарламасы аясында RAAF-тың 5-ші әскери ұшқыштар даярлау мектебіне ескерткіш орнатылды. EATS ұшқыштар даярлау мектептері Эванс-Хед (Жаңа Оңтүстік Уэльс), Кандердин (Батыс Австралия), Пойнт-Кук (Виктория), Эссендон (Виктория) және Лавертон (Виктория) штаттық немесе ұлттық мұра тізіміне енгізілген. Квинсленд штатының Мэриборо және Виктория штатының Балларат қалаларындағы сымсыз операторлар/әуе пулеметшілері мектептері қазіргі уақытта штаттық мұра тізіміне енгізуге ұсынылып отыр.