Кіріспе
Конденсацияланған талшықтардан жасалған мата
Жел – талшықтарды біріктіріп, тығыздап, басып жасалатын мата. Жел жүн немесе жануарлар терісі сияқты табиғи талшықтардан немесе мұнай негізіндегі акрил немесе акрилонитрил немесе ағаш целлюлозасы негізіндегі раён сияқты синтетикалық талшықтардан жасалуы мүмкін. Аралас талшықтар да жиі кездеседі. Табиғи талшықтан жасалған желдің ерекше қасиеттері бар, сондықтан оны алуан түрлі мақсаттарда қолдануға болады. Ол "өртке төзімді және өздігінен сөнетін; дірілді басады және дыбысты сіңіреді; және ылғалды сезінбей, көп мөлшерде сұйықтықты ұстай алады". Көптеген мәдениеттерде жел жасаудың пайда болуы туралы аңыздар бар. Шумерлік аңыз бойынша, жел жасау құпиясын Лагаштан шыққан Урнамман ашқан. Әйіс Қлимент пен Әйіс Христофордың әңгімесінде, қуғын-сүргіннен қашып бара жатқанда, жарақатынан сақтану үшін аяқ киімдеріне жүн салып алған. Сапардың соңында олардың қозғалысы мен тері жүннен жел шұлық жасаған. Желдің пайда болуы ең алдымен Орталық Азияда, Сібірде (Алтай тауларында) және Солтүстік Монғолияда кездесетін дәлелдерге сүйенеді, сондай-ақ Моңғолияда біздің заманымыздың бірінші ғасырына дейінгі дәлелдер де бар. Сібірдегі қабірлерде (біздің заманымызға дейінгі 7-2 ғасырлар) киім, әшекейлер, қабырға безендірулері және ат жамылғылары сияқты желдің кең қолданылуын көрсетеді. Түстерді, тігістерді және басқа да техникаларды тиянақты қолдану арқылы, бұл жел жасаушылар желді көркемдік және сәндік құрал ретінде пайдалана алды, соның арқасында абстрактілі суреттер мен реалистік көріністерді шеберлікпен бейнеледі. Уақыт өте келе, бұл шеберлер өсімдіктер, жануарлар және басқа да символдық суреттерден алынған әдемі абстрактілі үлгілерімен танымал болды. Олардың кейбіреулері дәстүрлі заттар, мысалы, классикалық киіз үй (юрты) немесе гер, ал енді бірі – әшекейленген тақ кепшік сияқты, туристер нарығына арналған. Батыс әлемінде жел тоқыма өнерінде де, заманауи өнерде де өрнек беру құралы ретінде кеңінен қолданылады.
Орталық Азияның жел өндірісі дәстүрлерінен басқа, скандинавиялық елдер де, әсіресе киім жасау үшін, жел өндірісін қолдады.
Ылғалды қаптау
Ылғалды қаптау процесінде жануарлардың түктеріне ыстық су қолданылады, ал қайта-қайта қоздыру және қысу нәтижесінде талшықтар бір-біріне ілігіп немесе тоқу арқылы бір матаға айналады. Кез келген талшық ылғалды қаптау процесінен өтуі мүмкін. Мохаир (ешкі), ангора (қоян) немесе бобёр мен суыр сияқты кеміргіштердің шашы да қолданылуы мүмкін. Бұл талшықтардың бетінде адам шашындағыға ұқсас ұсақ қабыршақтар болады. Жүндің жылуы, қозғалысы және ылғалдылығы қабыршақтардың ашылуына себеп болады, ал оларды қоздыру бір-біріне жабысып, қаптау тудырады. Бір теория бойынша, талшықтар қаптау кезінде бір-біріне оралады. Өсімдік талшықтары мен синтетикалық талшықтар ылғалды қаптауға жарамайды. Көп түсті дизайн жасау үшін қаптаушылар екі қадамдық процесті жүзеге асырады, онда олар арнайы түстердің алдын ала қаптауларын жасайды. Бұл жартылай дайын түсті қаптамаларды өткір құралмен (пышақ немесе қайшы) кесіп, мозаика жасағандай, түстерді бір-біріне жақын орналастырады. Содан кейін қаптау процесі қайта басталады және матаның жиектері бірігіп, қаптау аяқталады. Шырдак кілемдері (Түркіменстан) осы әдістің бір түрін қолданады, онда контрастты түстегі екі бөлік бір үлгімен кесіледі, содан кейін кесілген бөліктер ауыстырылып, біріне бірі бекітіледі, нәтижесінде анық және түрлі-түсті өрнек пайда болады. Мозаикалық стильдегі қаптаманың буындарын нығайту үшін қаптаушылар көбінесе басқа компоненттермен бірге қапталатын жүннің артқы қабатын қосады. Қаспақтардың бұл қосымша қабатқа қатысты бағыт-бағдары әртүрлі болуы мүмкін – кейбіреулері оны қаптау алдында дизайнның үстіне қояды, ал басқалары дизайнды нығайту қабатының үстіне қояды. Бұл машина пайдаланушыға талшықтар мен дизайнның ерекше комбинацияларын жасауға мүмкіндік береді.
Көміршік
17 ғасырдың ортасында ойлап табылған және 20 ғасырдың ортасына дейін қолданылған "көкөшіргіш" деп аталатын әдіс, ерлердің шляпаларын жасауға арналған сапалы кигені жасау үшін қолданылған. Суыр, қоян немесе заяц терісі сынаптың химиялық қосылысы – сынап нитратының сұйылтылған ерітіндісімен өңделген. Жүні конус тәрізді сүзгіге үрленіп, содан кейін оны ыстық сумен өңдеп, біріктірілген. Конус шешіліп, ылғалды роликтерден өткізіліп, жүнді кигенге айналдырылған. Бұл "каптар" боялып, қалыпқа келтіріліп шляпалар жасалған. Көкөшіргіштегі улы ерітінділер мен одан шыққан булар шляпашылардың арасында сынаптан уланудың кең таралған жағдайларына себеп болды. Сондай-ақ, ол ауа сүзгісі ретінде қолданылған тоқымасыз мата, және жылжымалы бөліктерді сақтау үшін машиналардағы төсем ретінде де пайдаланылған.
Үйдің сәндеуі
Фелтті үстелге арналған жолдар, тақта төсеніштер, астатқыштар және тіпті кілемдердің астыңғы жағы ретінде де қолдануға болады. Ол кеңістікке жылу және текстуралылық қосады.
Киім-кешек
18-19 ғасырларда мысықтан жасалған еркектердің бас киімдері танымал болды. 20 ғасырдың басында батыс әлемінде көптеген ерлер федора, трилби және хомбург сияқты матадан жасалған қалпақтар киді. Матадан жасалған қалпақтар жиі аяқ киімде, мысалы, етік астар ретінде қолданылады, орыс валенки соның бір мысалы.
Музыкалық аспаптар
Көптеген музыкалық аспаптар матадан жасалған иіскейді пайдаланады. Ол көбінесе дыбыс басу құрылғысы ретінде қолданылады. Дабылдың шеңберлеріне орнатылған тіреулерде ол шеңбердің жарылуынан сақтайды және таза дыбыс шығаруға көмектеседі. Сонымен қатар, бас дабылдың соққыштары мен литавралардың таяқшаларын орау үшін қолданылады. Мата пианиноларда кеңінен қолданылады; мысалы, пианиноның соққыштары ағаш қабыршақтың айналасына оралған жүннен жасалған матадан тұрады. Матаның тығыздығы мен серпімділігі – пианиноның дыбысын анықтайтын маңызды факторлардың бірі. Мата тозығынан және уақыт өтуімен ойылып, қатаңсып қалғанда, дыбыс сапасы төмендейді. Аккордеондағы пернелердің астына мата салынып, олардың сезімталдығы мен дыбысын реттеуге болады; сондай-ақ, паллеттерде ауа ағынын тоқтату арқылы естілмейтін ноталардың дыбысын басуға мүмкіндік береді. Мата басқа да аспаптармен, әсіресе, ішекті аспаптармен бірге дыбыстың күшін азайту немесе қажетсіз дыбыстарды жою үшін дыбыс басу құрылғысы ретінде қолданылады.
Өнер және қолөнер
Фелт суреттерді жақтау үшін қолданылады. Ол сурет шетіне тиюден зақымдануды болдырмау мақсатында, сурет пен жақтау арасына салынады. Бұл әдетте, қалпына келтірілген немесе кәсіби жақталған суреттерде алдын алу шарасы ретінде табады. Фелт холст, ағаш панель және мыс тақта сияқты әртүрлі беттерге жасалған суреттерді қорғау үшін кеңінен қолданылады. Кішкентай балаларға оқу үшін жұнмен қапталған тақтайды пайдалануға болады. Кішкентай жұннан қиылған фигуралар немесе жануарлардың, адамдардың немесе басқа да заттардың бейнелері жұн тақтайшаға жабысады, ал оқушы әңгімені айту барысында осы фигураларды тақтайда қолданып, ойнатып көрсетеді. Фелттен қуыршақтар жасауға да болады. Фелт қуыршақтардың ең танымал мысалы – Джим Хенсонның «Мұңдықтар» (Muppets). Ленци қуыршақтары сияқты, жұннан жасалған қуыршақтар XIX ғасырда және Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін өте танымал болды. 1970 жылдардан бастап, қазірге дейін жалғасып келе жатқан тоқыма және талшық өнеріне қызығушылықтың жаңаруымен бірге, фелт тарихымен қоса, үлкен қызығушылықты қайта бастан кешіп жатыр. Австралияның Жаңа Оңтүстік Уэльс штатынан шыққан талшықты суретші Полли Стирлинг, қазіргі заманғы өнерде маңызды техника болып табылатын нұно фелт жасаумен байланысты. Ағылшын суретшісі Дженни Коуэрн дәстүрлі сурет салу және бояу құралдарынан бас тартып, фелтті өзінің негізгі құралы ретінде пайдалана бастады. Қазіргі фелт жасаушылар қой және басқа да жануарлардың талшықтарына кең қол жеткізе алады және осы түрлі сорттардың ерекшеліктерін пайдаланып, фелтте әртүрлі эффектілер жасауға мүмкіндік алады. Жұнның түйіршіктері Брэдфорд немесе Микрон санағы бойынша жіктеледі, екеуі де материалдың жұқалығын немесе қалыңдығын анықтайды. Жұмсақ жүн 64-тен 80-ге дейін (Брэдфорд); орташа жүн 40–60 (Брэдфорд); ал қатаң жүн 36–60 (Брэдфорд) болады.
Жалпы әдебиеттер
Э. Дж. В. Барбер. Тарихқа дейінгі тоқымалар: Неолит және қола дәуіріндегі матаның дамуы, Эгей теңізіне ерекше назар аудара отырып. Принстон: Принстон университетінің баспасы, 1991. Лизе Бендер Йоргенсен. Солтүстік Еуропа тоқымалары – 1000 жылға дейін. Орхус: Орхус университетінің баспасы, 1992.