Кіріспе

Ервант Срмакешханлян (1870-1915), Ерұхан немесе Ерұхан деген атымен белгілі, 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басындағы әрмен жазушысы. Арменияны қырғынға ұшырату кезінде қаза тапты.

Өмір

Ерұхан 1870 жылы Константинополь қаласында (Стамбул) дүниеге келген. Балалық шағында мектеп ретінде қызмет ететін ескі және құлазыған ғимараттан білім алған. Ерұхан "Теңнің қызы" романындағы өзінің бір күлкілі кейіпкерін мектеп директоры Константин Абантарианға негіздеген. Студент кезінде Ерұханды жалқау, әлсіз оқушы деп санаған. Математикаға деген ерекше жеккөрінісі болған ол, өмірінде ең бірінші жек көрген адамдары математика мұғалімдері болған дейді. 1886 жылы Ерұханның әкесі оны медицина саласында мансап жасауға итермеледі, бірақ отбасы досы оны ұлын жаңадан ашылған Орталық колледжге (арм. Ерухан мектепке оқуға түседі, бірақ ол бірінші сынып оқушысы бола алмайды. Бір қызығы, ол тіпті армян әдебиетінде де ортақ еді. Ерухан оқу жылының қорытындысына қатысты емтихан кезінде ауырып, емтихан тапсыра алмай қалды. Оның сынақтарға қатысуға өтініші қабылданбады және ол мекемеден шықты. Кедей отбасынан шыққан Ерұхан тез арада жұмыс табуға мәжбүр болды. Ол бір апта бойы саудагермен бірге жұмыс істеді, бірақ кейін "жұмысқа жарамаған" деп, жұмыстан шығарылды. Келесі екі жыл ішінде Ерұхан әртүрлі еуропалық және армян жазушыларының көптеген романдарын оқып, француз тілін еркін меңгерді. Содан кейін ол Шығыс газетінің редакциясына аудармашы ретінде қосылды. Ақырында ол өз шығармаларын жазуға кірісті, оның талантын сол кездегі армян жазушылары Зограб пен Арпиарьон байқады. Ерұхан жазуын жалғастыруға талпындырылды және оның шығармалары Шығыс (арм. Արեւելք) және Масис (арм. Մասիս) газеттерінде үнемі жарияланып отырды. 1896 жылы Хамид қазасы кезінде Ерухан көптеген басқа армян зиялыларымен бірге елден қашып кетті. Ол Болгарияға қоныс аударды, онда ол "Шавиг" газетінде (арм. 1904 жылы Ерұхан Мысырға көшіп барып, "Жұрақ әкелуші" газетінің редакциясын қолға алды. 1905 жылы өзінің бұрынғы студенттерінің біріне үйленді.

Шығармалары

"Иеміздің қызы" (Амирайн агхиге, Армения: Ամիրային աղջիկը) - Батыс Армения әдебиетіндегі ең үздік туындылардың бірі. Автор Константинополде тұратын әрмендердің екі класының арасындағы айырмашылық туралы трагедияны суреттейді. Заңды ұл (арм. Հարազատ որդին) - әйелі өзіне әділетсіздік жасады деп ойлаған күйеу туралы рухани роман. Осы ойдан әбден қапаланып, әкесі ақырында өзін-өзі өлтіреді. Ерұхан балықшылардың, өрт сөндірушілердің және жүк тасушылардың қарапайым, бірақ қиын өмірін суреттейтін көптеген әңгімелерді жазды. Бұл еңбектер жинақталып, 1942 жылы Парижде басылып шықты. Сондай-ақ, оның көптеген мақалалары әртүрлі газеттерде жарияланды.

Жазу стилі

Ерұханды жас армян жазушыларының ұрпағынан шыққан реалист ретінде жіктеуге болады. Оған дейін Зограб және басқа да реалистік романдар жазған. Төрт ғасырға созылған еңбек жолында ол шамамен алпыс қысқа романдар мен екі роман жазды. Ерұханның әңгімелері тарихшылар үшін өте құнды, өйткені ол көптеген кейіпкерлердің күнделікті өмірін егжей-тегжейлі суреттей алды. Оның дәл сипаттамалары осы нақты адамдар мен олардың қоршаған ортасының құжатталған тарихының бір түрі болды. Ерухан сол дәуірдің мансабы, әлеуметтік нормалары, әлеуметтік иерархиясы, идеологиясы, тіпті уәде-шарттарына терең түсінік береді. Бұл автор өзінің сюжеттік желісі үшін аристократияға қарамады, керісінше қарапайымды кейіпкерлерді басты суреттеу көзі ретінде қабылдады. Оқырман оның романдарында қарапайым халықтың қуанышы мен қайғысын сезінеді. Ерұхан еңбек пен еңбекқорлық адамды шынымен жақсы адам етіп қалыптастыратынын және өмірді жақсы бағалай алатынына сенімді болды. Оның айтуынша, тамақпен айналысатын адамдар, тамақпен айналыспайтындарға қарағанда, жүректері таза. Ерұхан кедейлерге шын жүректен жанашырлық танытты, бірақ олардың батылдығы мен табандылығын мойындады. Оның әңгімелерін ешқашан алған емес адамдарға арналған құрмет ретінде қарастыруға болады. Ерұханның тілі әдетте қарапайым, бірақ кейде күрделі сөздіктер мен көптеген нюанспен салыстырулар тоқырауға түседі. Кейбір жазбаларында оның замандастарының ықпалын байқауға болады.

Өлім

Ерухан 1908 жылы Константинополға оралып, өзінің бұрынғы мектебінің директоры болды: Орталық колледж. Бес жылдан кейін ол Харбердке (Нор-Кюрин) (арм. 1915 жылдың 24 сәуірінде Арменияның геноцидінің басталғаны туралы хабарланды. Ерұхан сол күннен кейін бір діни қызметкермен бірге тұтқындалып, түрмеге жабылды. Оларды бірнеше күн бойы азаптап, содан кейін шынжырлармен бұғаулап, Харберд көшелеріне жаяу алып барды. Түрік сарбаздары оларды қала сыртына шығарып, Ерухан мен діни қызметкерді атып өлтірді. Оның әйелі мен екі баласы Дейр-эз-Зорға апаратын өлім шеруінде қаза тапты.