Salsola kali

Кіріспе

Амаранта тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер түрі Амаранта тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер түрінің қалпына келтірілген ботаникалық атауы Salsola kali . Бұл өсімдік Солтүстік Африка мен Еуропаның Атлантика жағалауында, Жерорта теңізіне дейін таралған (бірақ басқа жерлерге де енгізілген). Бұл бір жылдық өсімдік, негізінен қоңыржай климатты аймақта өседі. Kali turgidum - Salsola kali сөзінің синонимисі: тұщы құмды жағалау топырақтарында өсетін бір жылдық өсімдік, оның көбінесе тікенді тұщы шөп немесе тікенді шыны шөп деп аталады. Оның таралу аймағы Еуропада Балтық теңізі, Солтүстік теңіз және Атлант мұхиты жағалауында орналасқан. Кали тұқымдасының дұрыс атауы - Kali turgidum (Dumort.) Гутерм. (қате "turgida", Басионим: Salsola turgida Dumort., Fl. Belgica 23, 1827). Кейбір авторлар бұл түрлерді тек қана субтүрлер деңгейінде қарастырады. Онда Kali tragus бүкіл түр кешенінің жарамды атауы болады, ал Kali turgidum оның кіші түрі болады.

Көш және сода күл

Өсімдік галофит, яғни тұщы сумен өседі, ал өсімдік - шырынды, яғни тұщы суды көп ұстайды. Өсімдікті өртеп жібергенде, тұздағы натрий химиялық натрий карбонатына айналады. Натрий карбонатының бірқатар практикалық қолданыстары бар, соның ішінде айнек жасау және сабын жасау үшін ингредиент ретінде қолданылады. Орта ғасырлар мен қазіргі заманның басында Кали өсімдігі және оған ұқсас басқа да өсімдіктер тасқын батпақтары мен теңіз жағалауларынан жиналды. Жиналған өсімдіктер өртелді. Бұл кезде шаң сумен араластырылды. Натрий карбонаты суда ериді. Құрғақ шаңның ерімейтін бөліктері су контейнерінің түбіне сіңіп кетті. Содан кейін басқа ыдысқа суды салып, су буландырылып, сода карбонаты қалдырылды. Суда еритін күлдің тағы бір негізгі құрауышы - калий карбонаты. Нәтижесінде алынған өнім негізінен натрий карбонаты мен калий карбонатының қоспасынан тұрады. Бұл өнім "сода күл" деп аталды (осылай-ақ "алкалий" деп аталды). Кали-тургид/кали-трагустың күлінен алынған сода күлінде 30%-ға дейін натрий карбонаты бар. Сода күлін негізінен шыны жасау үшін (екінші кезекте тазалау құралы ретінде) қолданды. Бұл мақсатта жиналған тағы бір атақты галофильді өсімдік - Салсола сода. Тағы бір түрі - Халогетон сатив. Тарихи тұрғыдан алғанда, орта ғасырдың аяғы мен орта ғасырдан кейінгі алғашқы ғасырларда "Кали" сөзі кез келген осындай өсімдіктерге қатысты болуы мүмкін. (Алькалий және калий сөздері араб тілінде сода күлін білдіретін ал кали сөзінен шыққан, мұнда ал белгілі бір мағыналы сөз.) Бүгінде мұндай өсімдіктер тұздылығы салыстырмалы түрде жоғары болғандықтан, сортаң тұз деп аталады. Олар шыныдан жасалған кезде қолданылғандықтан, оларды шыны құймалар деп те атайды. Испанияда тұздық өсімдіктері барла деп аталды және XVIII ғасырда Испанияда ірі өнеркәсіптің негізі болды; қараңыз барла. 19 ғасырдың басында өсімдіктерден алынған суды синтетикалық натрий карбонатымен алмастырды.

The plant is a halophyte, i. e. it grows where the water is salty, and the plant is a succulent, i. e. it holds much salty water. When the plant is burned, the sodium in the salt ends up in the chemical sodium carbonate. Sodium carbonate has a number of practical uses, including especially as an ingredient in making glass, and making soap. In the medieval and early modern centuries the Kali plant and others like it were collected at tidal marshes and seashores. The collected plants were burned. The resulting ashes were mixed with water. Sodium carbonate is soluble in water. Non soluble components of the ashes sank to the bottom of the water container. The water with the sodium carbonate dissolved in it was then transferred to another container, and then the water was evaporated off, leaving behind the sodium carbonate. Another major component of the ashes that is soluble in water is potassium carbonate. The resulting product consisted mainly of a mixture of sodium carbonate and potassium carbonate. This product was called "soda ash" (was also called "alkali"). Soda ash extracted from the ashes of Kali turgidum/Kali tragus contains as much as 30% sodium carbonate. The soda ash was used primarily to make glass (secondarily used as a cleaning agent). Another notable halophilic plant that was collected for the purpose was Salsola soda. Another was Halogeton sativus. Historically in the late medieval and early post medieval centuries the word "Kali" could refer to any such plants. (The words "alkali" and "kali" come from the Arabic word for soda ash, al qali, where al is the definite article.) Today such plants are also called saltworts, referring to their relatively high salt content. Because of their use historically in making glass, they are also called glassworts. In Spain the saltwort plants were called barilla and were the basis of a large industry in Spain in the 18th century; see barilla. In the early 19th century, plant sources were supplanted by synthetic sodium carbonate produced using the Leblanc process.