Кіріспе

1929 жылғы фильм.

Un Chien Andalou (œ̃ ʃjɛ̃ ɑ̃dalu, «Андалусиялық ит») – 1929 жылғы француз-испан сюрреалистік үнсіз қысқа фильм, оны испандық режиссер Луис Бунуэль режиссерлік етіп, продюсерлікке алып, монтаждаған. Сценарийді ол испандық сюрреалист суретші Сальвадор Далимен бірлесіп жазған. Бунуэльдің алғашқы фильмі болған бұл туынды бастапқыда Париждегі Урсулиндер студиясында шектеулі көрсетілді, бірақ танымал болып, сегіз ай бойы экранда болды. «Андалусиялық иттің» дәстүрлі мағынадағы сюжеті жоқ. Оқиғалар мен кейіпкерлер өзгермейтін «бір кездері» деген бастапқыдан «сегіз жыл өткен соң» дейін тікелей секіріп, уақыт желісі үздіксіз келеді. Бұл фильм сол кездегі танымал Фрейдтің еркін қауымдастық әдісімен сипатталатын арман логикасын қолданып, аз-кем байланысты көріністер тізбегін ұсынады. «Андалусиялық ит» сюрреалистік кино жанрындағы маңызды туынды саналады. Фильм 2025 жылдың 1 қаңтарында АҚШ-тың жалпыға қолжетімді иелігіне өтеді.

Қысқаша мазмұны

Фильм "Бір кезде" деген тақырыппен басталады. Бір адам (Луис Бунюэль) балконның есігінде қырқасын қайрайды және қырқасын бас бармағына сынап көрді. Содан кейін ол есікті ашады, ал балконнан айды қаратып, шағылысып жатқан жіңішке бұлтқа қарап, шашты қолмен ұстайды. Бұл жерде жас әйелдің (Симон Мареуил) ер адаммен ұсталып тұрғаны көрініп тұр. Ол қыздың көзіне балтасын ұстап, алдымен қарайды. Айдың алдындағы бұлтқа тағы бір кесу жасалады, содан кейін қолдың жануардың көзін қырғышпен кескенінің жақын жеріне кесу (бұл көрініс өте тез болады, көрермен бұл әйелдің көзі деп сенуі мүмкін) және шынылы әзіл одан ағып шығады. Келесі картада "сегіз жылдан кейін" деп жазылған. Айналасында жолақты жіппен байланған жолақты жәшік, монах киімі бар нәзік жігіт (Пьер Батшеф) тыныш қалалық көшеде велосипедпен жүріп барады. Бірінші сахнадағы жас әйелге, ол жоғарғы қабаттағы аз жабдықталған пәтерде оқып отырған кезде, кесу пайда болады. Ол велосипедпен жақындап келе жатқан жас жігітті естиді және оқып жатқан кітабын бір жағына тастайды (Вермеердің "Сербезекші" картинасының көбейтілген нұсқасын ашады). Ол терезеге қарап, жап-жас жігіттің жолдың шетінде, велосипедінің жерде жатқанын көреді. Ол ғимараттан шығып, жас жігітті қайта тірілтуге тырысады. Кейін қыз жігіттің киімдерін жоғарғы бөлмедегі төсекке жинап, киімге көңіл бөледі. Есіктің қасында жас жігіт пайда болады. Жас жігіт пен қыз оның алақанында саңылау бар, одан құмырсқалар шығады. Жағажайда жатқан жас әйелдің қолжаз түсіне және құмды жердегі теңіз құмырасына назар аударғанда, баяу ауысу орын алады. Шашы тігілген, еркек киім киген, пәтерден төменгі көшеде тұрған андрогин жас әйелдің кесіндісі бар. Ол үлкен топтың полиция қызметкерлері ұстап тұрған кезде таяғымен кесілген адамның қолын тығады. Полиция қызметкері қолын жас жігіт алып жүретін қорапқа салып, оны жас қызға береді. Андрогин жас әйел қолына қорап ұстап, көше ортасында тұрған кезде бірдеңе туралы қуана ойланады. Кейін оны машина басып, айналасына бірнеше адам жиналады. Жас жігіт пен жас қыз бұл оқиғаларды пәтер терезесінен бақылайды. Жас жігіт андрогин жас әйелдің қауіптілігі мен соңынан өліміне садистік ләззат алатын сияқты, ол бөлмеде өзімен бірге шоққа ұшыраған жас әйелге ыммен қарап, оған қарап, оның көкіректерін сыпырады. Жас әйел оған басында қарсылық көрсетеді, бірақ кейін ол оның жалаңаш екенін алдыңғы және артқы жағынан елестетіп, оны қорлауына жол береді. Жас әйел оны сүртіп жібереді, ал ол бөлменің екінші жағына жүгіріп, қашып құтылуға тырысады. Жас жігіт өзін-өзі қорғау үшін ракетканы ұстауға тырысқанда оны бұғаулап алады, бірақ кенеттен екі арқанды алып, өлі және шіріп бара жатқан есек, Он өсиет жазылған тас тақташалар, екі құрғаққұмық және екі шатасқан діни қызметкер (жаумен ойнаған) бар екі роялды сүйретеді. Ол артынан жүре алмай қалғандықтан, жас әйел бөлмеден қашып кетеді. Жас жігіт қызды қуып жетеді, бірақ қыз оның құмырсқаға толы қолын есіктің ішіне тығады. Ол жас жігітті көрші бөлмеде, төсекте, монах киімімен табады. Келесі картада "сағат үш шамасында" деп жазылған. Жас жігіт есіктің қоңырауын естігенде (көзбен көрінетін Martini шайқағышпен қабырғадағы екі тесіктен қолмен шайқалады) тыныштандырады. Қыз есікті ашқысы келіп, қайтадан қайтпайды. Бізге арт жағынан ғана көрінетін, киімдері ашық жігіт пәтерге кіреді де, ашуланып, оған ым-ишара жасайды. Екінші жігіт біріншісін монахтық киімін лақтырып тастауға мәжбүрлейді, содан кейін оны қорлық көргендей, қабырғаға беттеп тұруға мәжбүрлейді. Келесі картада "16 жыл бұрын" деп жазылған. Біз екінші жігіттің бет-әлпетін алғаш рет көреміз (оны Пьер Батшефтің де ойнағанын білеміз), ол қабырғаға жақын үстелдегі сурет заттары мен кітаптарға таңданып, бірінші жігітті қабырғаға қарап тұрған кезде кітаптардың екеуін ұстауға мәжбүр етеді. Бірінші жігіт екінші жігітті атып өлтіреді, кітаптар кенеттен револьверге айналады. Екінші жас жігіт енді шабындықта, кенеттен ауаға айналып кеткен жалаңаш әйелдің артына қарай жылжи отырып, қаза табады. Бір топ адам келіп, оның мәйітін алып кетеді. Жас әйел пәтерге оралып, өлім бас көбелекті көреді. Бірінші жігіт қыздың артына қайтқанда, оған күліп, аузын бетінен қолмен сүртеді. Жас қыз қатты қобалжып, оған жауап ретінде помада жағады. Кейін бірінші жігіт әйелдің қоян астындағы шашын ыммен бетіндегі аузының орнына жапқызады. Жас әйел бірінші жігітке ренжігендей қарап, оған тіл тигізіп, пәтерден кетеді. Ол пәтерден ...

Даму

Фильмнің сценариі оның авторлары Луис Бунюэль мен Сальвадор Далидің екі арманынан құралған. Фильмнің идеясы Бунюэль Францияда Жан Эпштейннің режиссердің көмекшісі болып жұмыс істеген кезден басталды. Бірде Бунюэль Далиге бір мейрамханада түсінде бұлттың айды екіге бөлгенін, "көзді қырғышпен кескендей" айтып берді. Дали оның түсімде құмырсқалар шашырап жүрген қолын көргенін айтты. Ол: "Бұл фильм, сосын барып түсірейік", - деп қуана-қуана айтты. Олар психиканың не жасай алатынына таңданып, адам сезімдерінің басылып кетуіне негізделген сценарий жазуды шешті. Жан Эпштейн мен оның әріптестерінің өз жұмыстарында ешнәрсені кездейсоқ қалдырмау, әр эстетикалық шешімнің рационалды түсіндірмесі бар және тұтастай сәйкес келетін тәсілдеріне қарама-қарсы, Бунюэль өзінің жазбалары арқылы Дали мен өзі арасында сценарийді жазудың жалғыз ережесі: "Ешқандай рационалды түсіндірмеге ие болатын идея немесе сурет қабылданбайды". Ол сондай-ақ: "Фильмде ештеңе де еш нәрсені бейнелемейді. Символдарды зерттеудің жалғыз әдісі, мүмкін, психоанализ болар еді". 1939 жылы өзінің өмірбаянында Бунюэль былай деді: "Фильмде сюрреализмнің эстетикасы Фрейдтің кейбір ашылуларымен біріктірілген. Фильм мектептің негізгі қағидасына толықтай сәйкес келді, ол сюрреализмді "Психикалық автоматизм" деп анықтады, санасыз, ақыл-ойдың шынайы функцияларын қайтаруға қабілетті, ақыл-ойдың, моральдың немесе эстетиканың кез келген бақылауынан тыс ".

Түсірілім

Фильмді Бунюэльдің анасы қаржыландырып, 1928 жылдың наурыз айында 10 күн ішінде Гавр мен Парижде Билланкурт студиясында түсірді. Бұл қара-ақ, 35 мм, үнсіз фильм, оның жұмыс уақыты 17 минут, кейбір дереккөздерде 24 минут және физикалық ұзындығы 430 метр. Көптеген жылдар бойы (әлі де) жарияланбаған және жарияланбаған мәліметтер тарады, бұл Бунюэль өлі ешкінің көзін қолданған, немесе өлі қойдың, немесе өлі есектің немесе басқа жануардың көзін кесу көрінісінде. Алайда 1975 немесе 1976 жылы берген сұхбатында Бунюэль өзінің өлі бұзаудың көзін қолданғанын айтқан. Ол бұзаудың терісін ақтай отырып, оның бетін адам терісі сияқты етіп көрсетуге тырысты. Велосипедте оқып отырған әйел кітапты бір жағына лақтырып тастайды. Оның ашылған суреті - Вермеердің суреті, Дали оны қатты бағалап, өз суреттерінде жиі сөз еткен. Бунюэльдің бастапқы сценариінде соңғы кадрда еркек пен әйелдің "жапырақтары жеген" мәйіттері көрсетілуі керек еді. Алайда бұл арнайы эффект бюджет шектеулеріне байланысты өзгертілді, фильм бұрынғы жағажай сахнасында жарым-жартылай құмға көміліп, өлі болып көрінген ер адам мен әйелдің фотосуретімен аяқталды. Фильмде Федерико Гарсия Лоркаға және сол кездегі басқа да жазушыларға бірнеше тақырыптық (және жағымсыз) сілтемелер бар. Мысалы, шіріп бара жатқан есектер - бұл Буньюэль мен Дали жек көрген Хуан Рамон Хименестің Platero y yo танымал балалар романы. Антрополог Жан Рухтың айтуынша, түсірілім аяқталғаннан кейін Бунюэль мен Далидің ақшасы түсіп, Бунюэль киноны өзінің ас үйінде, Moviola немесе басқа техникалық жабдықтардың көмегінсіз өңдеуге мәжбүр болды.

Қабылдау

"Андалу иттері" фильмінің тұңғыш көрсетілімі Париждің барлық тұрғындары алдында "Урсулиндер студиясында" өтті. Премьераға қатысушылар арасында Пабло Пикассо, Ле Корбюзье, Жан Кокто, Кристиан Берар және Жорж Аурик, Андре Бретонның сюрреалистік тобының барлығы болды. Фильмнің көрермендердің оң қабылдауына таңғалған Бунюэль зорлық-зомбылық жасамағанына қуанды. Керісінше, Дали көрермендердің реакциясына көңілі қалды, өйткені ол кешті "күлкілі" етті деп ойлады. Бунюэль шоудың алдында ол қалтасына тас салып, "апат болған жағдайда көрермендерге лақтыратын" деп мәлімдеді, бірақ басқалар мұны есіне түсірмеді. Бұл фильмнің мақсаты - жастық шағындағы ақыл-ой буржуазиясын шоқтайтын және қорлайтын фильм болды. Кейін ол былай деді: "Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл фильм сол кездегі "авангард киносы" деп аталатын, тек көркемдік сезімталдыққа және көрерменнің ақыл-ойына бағытталған күшті реакцияны білдіреді". Оның үміті мен үмітіне қарамастан, фильм француз буржуазиясының арасында үлкен жетістікке қол жеткізді, бұл Бунюелді: "Мен жаңа нәрселерді жақсы көретін адамдар туралы не істей аламын, тіпті бұл олардың ең терең сенімдеріне қайшы келсе де, немесе шыншыл емес, жемқор баспасөз туралы және әдемілік пен поэзияны көрген ақымақ үйіршік туралы не істей аламын?" деп айқайлауға итермеледі. "Андалу итін" "Студия 28" студиясының иесі "бұйырса" сатып алды. Сегіз ай бойы фильмнің көрсетілуіне байланысты полицияға қырық-елу хабаршы келіп, мұндай әдепсіз және қатыгез фильмге тыйым салуды талап етті. Бұл - Буньюелді қартайған шағына дейін қорлаған қорлаулар мен қорқытулардың басталуы. Киноны көру кезінде екі әйелдің түсік тастағаны жайлы аңыз айтылған. Алайда, сынға қарамастан, фильмге ешқашан тыйым салынбады. "Андалу иттері" фильмінің арқасында Дали мен Бунюэль қозғалыстың жетекшісі Андре Бретонның сюрреалистер қатарына ресми түрде қош келдіңіздер деп қарсы алған алғашқы кинорежиссерлер болды. Бұл оқиғаны кинотарихшысы Жорж Садуль еске алды: "Бретон бір жазғы кешке шығармашылдарды әдеттегі орындарымызға [Радио кафесіне] шақырды. Далидің үлкен көздері, сұлулығы мен қорқынышы газельдікке ұқсайтын. Бізге Бунуэль үлкен, спортшыл, қара көздері сәл шығып тұрған, ол әрқашан "Андалу иттері" романында сияқты көрінді, ол ашық көзді екіге бөліп алатын қырғышпен мұқият жұмыс істейді ".

Жалғасы

Фильмді ең ынталы көрермендердің арасында бай жұп, виконт Чарльз мен Мари Лоре де Ноальльс болды. Олар Дали мен Бунюелге оның ұзындығы шамамен бірдей, дыбыс қосылған, "Андалуздық аң" деп аталатын жалғасын жасауға тапсырыс берді, осы арқылы оның "Андалуздық итпен" байланысын нығайтуды көздеді. Дали жаңа фильмнің тақырыбы алғашқы фильмнің тақырыбымен үндес болу керектігін айтты: "адамгершілік идеалдарға, патриотизмге және шындықтың өзге де кемтар механизмдеріне қарамастан, махаббатты іздеуді жалғастыратын адамның тура және таза "мінез-құлқын" көрсету". Бұл жаңа фильм ақырында 1930 жылы "Алтын ғасыр" деген атпен шықты. Жалғасы париждік жоғарғы қоғамда сәттілікке ие болмады. 1930 жылдың қараша айында алғаш рет көрсетілген фильмге өте салқын қабылдады. Келесі күні Шарль де Ноаль Париж жокей клубынан қуылғанын білді. Де Ноаль отбасы Париж полициясының префектурасы фильмге тыйым салғаннан кейін оны дереу көрсетуден алып тастады.

Саундтрек

1929 жылы Париждегі түпнұсқа көрсетілімде Бунюэль граммофонда тікелей ойнаған музыканы өзі таңдады. Фильмнің қазіргі нұсқаларында Рихард Вагнердің "Тристан мен Изольда" операсынан "Либестод" үзінділерінен және Висенте Альварес пен Карлос Отероның оркестрі орындаған екі аргентиналық танго – "Аргентина тангосы" мен "Рекуердос" жазылған саундтрек бар. Бұл үзінділер алғаш рет 1960 жылы Бунюэльдің қадағалауымен фильмге қосылды.

Ықпал

Кинотанушы Кен Дэнсигер "Андалу иті" қазіргі заманғы музыкалық бейнелердегі фильм жасау стилінің бастауы болуы мүмкін деген пікірді келтірді. Роджер Эберт оны төмен бюджетті тәуелсіз фильмдерге шабыт көзі деп атады. "Premiere" журналы аталған фильмнің ашылу сахнасын "Кино тарихындағы 25 ең таң қалдыратын сәт" тізімінде 10-шы орынға қойды. Жапондық режиссер Акира Куросава "Андалу итін" өзінің сүйікті фильмдерінің бірі деп есептеді. Бұл фильм британдық әртіс Дэвид Боуидің Isolar Tour аясындағы әр концертінен бұрын көрсетілді. Pixies тобының "Debaser" әнінің мәтіні "Андалу иті" фильміне негізделген.