Кіріспе
Зерттеушілердің өздерімен тәжірибе жүргізу әдістерін тәжірибеден өткізуі Өзін-өзі тәжірибе жүргізу - тәжірибе жүргізуші өз бетінше тәжірибе жүргізетін ғылыми тәжірибелерді білдіреді. Бұл көбінесе эксперименттің жобалаушысы, операторы, субъектісі, талдаушысы және пайдаланушысы немесе баяндамашысы бірдей дегенді білдіреді. Өзін-өзі тәжірибеден өткізудің медицинада ұзақ және жақсы құжатталған тарихы бар, ол бүгінгі күнге дейін жалғасуда. Кейбір тәжірибелер өте құнды болды және медицинаның әртүрлі салаларына жаңа, жиі күтпеген түсініктер берді. Өзін-өзі тәжірибеге тартудың көптеген себептері бар. Бұған тез нәтижеге қол жеткізу және ресми ұйымдық құрылымды қажет етпеу, еріктілер сияқты тәуекелге барудың этикалық ұстанымын қабылдау немесе адамзаттың игілігі үшін жақсылық жасау тілегі жатады. Басқа этикалық мәселелерге зерттеуші өзін-өзі тәжірибеден өткізуі керек пе, жоқ па, өйткені басқа ерікті зерттеушіге бірдей пайда әкелмейді, және еріктілердің хабардар келісімін зерттеу бағдарламасының сыртында тұрғандар шын мәнінде бере ала ма деген сұрақ жатады. Бірқатар танымал ғалымдар өздігінен тәжірибе жүргізді, соның ішінде кем дегенде бес Нобель сыйлығының лауреаттары; бірнеше жағдайда сыйлық өздігінен тәжірибе жүргізу арқылы мүмкін болған нәтижелер үшін берілді. Көптеген эксперименттер қауіпті болды; әртүрлі адамдар өздерін патогенді, уытты немесе радиоактивті материалдарға ұшыратты. Джесси Лазер және Дэниел Алкидс Каррион сияқты кейбір өзін-өзі тәжірибеден өткізушілер зерттеу барысында қайтыс болды. Өзін-өзі зерттеушілердің көрнекті мысалдары көптеген салаларда кездеседі; жұқпалы аурулар (Джесси Лазер: сары қызылша, Макс фон Петтенкофер: холера), вакцинаны зерттеу және әзірлеу (Дэниел Загури: СПИД, Тим Фриде: жылан шағылысы), қатерлі ісік (Николас Сенн, Жан Луис Марк Алиберт), қан (Карл Ландштейнер, Уильям Дж. Харрингтон) және фармакология (Альберт Хофман және басқалар). Зерттеулер аурулар мен дәрі-дәрмектерге ғана шектелмеді. Джон Степп адамның жылдамдығын төмендетудің шектерін сынады, Хамфри Дэви азот оксидін дем алды, ал Николас Сенн перфорацияны диагностикалау әдісінің тиімділігін сынау үшін асқазан-ішек трактына сутегін құйды.
Self experimentation refers to scientific experimentation in which the experimenter conducts the experiment on themself. Often this means that the designer, operator, subject, analyst, and user or reporter of the experiment are all the same. Self experimentation has a long and well documented history in medicine which continues to the present. Some of these experiments have been very valuable and shed new and often unexpected insights into different areas of medicine. There are many motivations for self experiment. These include the wish to get results quickly and avoid the need for a formal organisational structure, to take the ethical stance of taking the same risk as volunteers, or just a desire to do good for humanity. Other ethical issues include whether a researcher should self experiment because another volunteer would not get the same benefit as the researcher will get, and the question of whether informed consent of a volunteer can truly be given by those outside a research program. A number of distinguished scientists have undertaken self experimentation, including at least five Nobel laureates; in several cases, the prize was awarded for findings the self experimentation made possible. Many experiments were dangerous; various people exposed themselves to pathogenic, toxic or radioactive materials. Some self experimenters, like Jesse Lazear and Daniel Alcides Carrión, died in the course of their research. Notable examples of self researchers occur in many fields; infectious disease (Jesse Lazear: yellow fever, Max von Pettenkofer: cholera), vaccine research and development (Daniel Zagury: AIDS, Tim Friede: Snakebite), cancer (Nicholas Senn, Jean Louis Marc Alibert), blood (Karl Landsteiner, William J. Harrington), and pharmacology (Albert Hofmann, and many many others). Research has not been limited to disease and drugs. John Stapp tested the limits of human deceleration, Humphry Davy breathed nitrous oxide, and Nicholas Senn pumped hydrogen into his gastrointestinal tract to test the utility of the method for diagnosing perforations.
Анықтама
Өзін-өзі тәжірибеден өткізудің қандай түрі екендігі туралы ресми анықтама жоқ. Қатаң анықтама оны бір ғана субъект эксперимент жүргізілген және тәжірибе жүргізуші процедураны өзі орындаған жағдайларда шектеуі мүмкін. Бұл терминнің еркін анықтамасына эксперимент жүргізушілер өздерін экспериментке еріктілердің қатарына қосқан жағдайларды жатқызуға болады. Жаңа Оңтүстік Уэльс университетінің С.С. Гандевияның айтуынша, егер өзін-өзі тәжірибе жүргізетін адам кез-келген кейіннен жарияланған қағаздың авторы ретінде аталса, бұл тек өзін-өзі тәжірибе жасау. Яғни, эксперимент үшін академиялық несие алатын адам сонымен бірге оның субъектісі болуы керек. 1947 жылы Нюрнбергте өткен сот процесінде нацистік дәрігерлер құрбандарын өлтіріп, азаптап, пайдасыз эксперименттер жүргізді. Осы дәрігерлердің бірнешеуі асылып өлтірілді. Нюрнберг кодексі 5-тармағы бойынша, егер тәжірибе жүргізушілер өздері қатыспаса, олар үшін қауіпті эксперименттер жүргізілмеуі керек. Нюрнберг кодексі бүкіл әлемдегі медициналық тәжірибелік тәжірибелік кодтарға әсер етті, содан бері оған сәйкес келмеген тәжірибелердің ашылуы, мысалы, атақты Тускеги сифилис эксперименті. Бұл жағдай сары қызылдық бағдарламасына Нюрнберг кодексі жобасында сілтеме жасалмайынша солай болды.
Құны
Өзін-өзі тәжірибеден өткізудің алғашқы нәтижелерді тез алудағы құндылығы бар. Кейбір жағдайларда, мысалы Форсманның ресми рұқсаттың үстіне жасалған тәжірибелерінде, басқа жағдайда ешқашан жарыққа келмейтін нәтижелер алынуы мүмкін. Алайда, өздігінен эксперимент жүргізуде үлкен эксперименттің статистикалық жарамдылығы жоқ. Бір адаммен жасалған тәжірибеден жалпылау мүмкін емес. Мысалы, бір рет қан құюдың сәтті болғаны, Карл Ландштейнердің еңбегінен білгеніміздей, кез келген екі кездейсоқ адамның арасындағы барлық осындай қан құюлар да сәтті болатынын білдірмейді. Сол сияқты, бір рет қана сәтсіздікке ұшыраған жағдайда да, бұл процедураның ешқандай пайдасы жоқ екенін дәлелдемейді. Бір адамның өздігінен жүргізілген эксперименттерде ғылыми бақылау жасау мүмкін болмаған кезде растау тетігі мен плацебо әсері сияқты психологиялық мәселелер болмай қалмауы мүмкін. Кейіннен ол эфир мен хлороформды өз бетінше тәжірибеден өткізді, ол 1848 жылы болды, және ол ақырында хлороформды шамадан тыс пайдаланудан тәуелді болды. 1848 жылы 24 қаңтарда өзін өлтіру алдында хлороформды анестезия ретінде жұтып алды. Лидокаин, алғашқы амин амидтер типті жергілікті анестетик, алғаш рет 1943 жылы швед химигі Нильс Лёфгрен ксилокаин атауымен синтездеді. Оның әріптесі Бенгт Лундквист инъекциялық анестезиямен алғашқы тәжірибелерді өз бетінше жүргізді. Көп бұрын, 1808 жылы Жан Луис Марк Алибер сүт безі қатерлі ісігінен шыққан қанды өзіне салған. Инъекция жасалған жер қабынып, бірақ қатерлі ісік пайда болған жоқ. 2020 жылдың наурыз айында Rapid Deployment Vaccine Collaborative (RaDVaC деп те аталады) модульді, мұрынға салынатын COVID-19 вакцинасының техникалық сипаттамаларын әзірледі, шығарды және жариялады. Топтың вакцинасын әзірлеуде тікелей және жанама жұмыс істейтін көптеген ғалымдар жобаның бірнеше вакцина кандидаттарын қолдана отырып, өздігінен тәжірибе жүргізуді бастады. 2020 жылдың наурыз айында Тюбинген университетінің иммунология профессоры және CureVac-тың негізін қалаушы Ханс Георг Раммензи COVID-19 вакцинасын өз бетінше сынап көруді бастады. 2020 жылдың мамыр айында Гамалея эпидемиология және микробиология ғылыми-зерттеу институтының директоры Александр Гинцбург бірнеше вакцина мамандары Спутник V COVID 19 вакцинасымен өздігінен тәжірибе жүргізе бастағанын мәлімдеді.
ЖИТС-ке қарсы вакцина
1986 жылы Дэниел Загури өзінің ұсынған СПИД-ке қарсы вакцинасын алғаш рет сынақтан өткізді.
Бартонеллез
1885 жылы Даниэль Алькидес Каррион бір әйел науқастың қызғылт түстегі (вергуга перуана) кекірегінде болған ісікпен жұқты. Каррионның денесінде бартонеллездің жедел түрі пайда болды, ол қазір Каррион ауруы немесе Ороя қызуы деп аталады. Бұл сирек кездесетін ауру Перуде және Оңтүстік Американың басқа да кейбір аймақтарында кездеседі. Ол өзінің жағдайы туралы егжей-тегжейлі жазбалар жасап, созылмалы және жедел түрлерінің бір ауру екенін өз тәжірибесі арқылы көрсете алды. Бірнеше аптадан кейін ол аурудан қайтыс болды. Каррионға осы жұмысты атқаруға көмектескен студент ұсталып, кісі өлтіргені үшін айыпталды, бірақ кейін босатылды.
Холера
1892 жылдың қазан айында Макс фон Петтенкофер қасақана холера бактериясының үлкен дозасымен жұқтырған бульонды ішті. Петтенкофер Роберт Кохтың ауруды Вибрио холера бактериясы ғана туғызады деген теориясын жоққа шығаруға тырысты. Петтенкофер сонымен қатар Кохтың асқазан қышқылы бактерияларды өлтіреді деген мәлімдемесінің жауабын алу үшін сутегінің бикарбонатын қабылдады. Петтенкофер жеңіл симптомдармен құтылды және сәттілік деп мәлімдеді, бірақ қазіргі заманғы пікір бойынша, ол шынымен де холерамен ауырған, сәттілікке орай, жай ғана жеңіл жағдай, және мүмкін, алдыңғы эпизодтан иммунитет болған.
Campylobacter jejuni (қазақша: "Кампилобактер")
Маршаллдың зерттеуіне Дэвид А. Робинсон 1980 жылы сиыр сүтінде кездесетін Campylobacter jejuni бактериясын ішкен, бұл бактерияның C. jejuni жұқтырған сүтті ішуі гастритке әкелуі мүмкін екенін зерттеу үшін. Нәтижесінде Робинсон ауырып қалды. Робинсонға адаммен тәжірибе жүргізу қажет болды, өйткені сиырларды сынап көрудің баламасы тиімді емес еді, өйткені жұқтырған сиырлар жиі ауырмайды.
Стафилококк
Американдық микробиология қоғамының бұрынғы президенті Гейл Монро Дак (1901-1976) Стафилококкпен зақымдалған торт жеп, өзін тамақтан уландырды. Инфекция жұқтырған шаяндарды, яғни аралық қожайынды пошта арқылы жіберуге тырысқандары сәтсіз болды. Ол желтоқсан айында қатты ауырып қалғанмен, одан әрі зерттеу үшін жұмыртқаларын жоғалтпау үшін емделуден бас тартты. Ақыры оның ұрығынан 4630 жұмыртқа, ал зәрінен 200 жұмыртқа шықты. АҚШ үкіметі жұмыртқаны қолданбауды шешті, сондықтан оның өзін-өзі құрбан етуі пайдасыз болды. 1945 жылдың қарашасында ол таздықты құсуға қарсы дәрімен емделгеннен кейін барлық паразиттерді құтқарып алды.
Анемия
1926 жылы Уильям Босворт Касл әр таңертең майдаланған шикі етті жеп, бір сағаттан кейін оны қайта шығарып, анемиядан зардап шеккен науқастарына тағам ретінде берді.
Гипертиреоз
Эллиотт Катлер (1888-1947) өзіне гипертиреоз ауруын жұқтырған және оның бүйрек қызметіне әсерін зерттеуге мүмкіндік берген қалқанша безінің экстрактысын жеткілікті мөлшерде қабылдады.
Кокаин
1936 жылы Эдвин Кацки кокаиннің үлкен дозасын ішті. Ол өзінің кеңсесінің қабырғасына жазба жазуға тырысты, бірақ тәжірибе жалғасқан сайын олар оқылмайтын болып кетті. Келесі күні таңертең Кацки өлі болып табылды.
Фураны
1930 жылы Чонси Д. Лик аспириннің орнына фураны қолданған, бірақ ол оған үш күн бойы ауыр бас ауруы мен ауырсатып несеп шығаруды әкелді.
Ибупрофен
1960 жылдары ибупрофенді жасаған топтың мүшесі Стюарт Адамс бастапқыда оны маңдайы ауырып жатқанда сынап көрді.
Психоактивті дәрілер
Фридрих Сертурнер 1804 жылы морфинді опийден бөліп шығарды. Морфин - өсімдіктерден алынған алғашқы алкалоид. Сертурнер өзінің зерттеулерін әріптесіне өзі мен тағы үш досы арқылы дәлелдегісі келді. Жаков Жозеф Моро 1845 жылы "Du Hachisch et de l'aliénation mentale" атты зерттеуін жариялады. Ол өзі де қашпен тәжірибе жасап, оның басқа адамдарға әсерін байқаған. Моро психоактивті заттардың әсерінен пайда болатын сананың өзгерген күйін түсіну үшін зерттеушілер өздері тәжірибе жүргізулері керектігін айтты. Психофармаколог Артур Хефтер 1897 жылы пейот кактусынан мескалинді оқшаулап, пейот пен мескалиннің әсерін өзімен салыстыра отырып, оның әсері туралы тәжірибе жүргізді. Альберт Хофман 1943 жылы ЛСД-нің психоделикалық қасиеттерін байқады, оны кездейсоқ сіңіріп, кейін оны мақсатты түрде жұтып, әсерінің ЛСД-ден туындағанын растады. Ол сондай-ақ псилоцибинді псилоцибинді саңырауқұлақтардан оқшаулаған алғашқы адам болды және онымен псилоцибин саңырауқұлағының психоактивті әсерінің белсенді принципі екенін дәлелдеу үшін тәжірибе жүргізді. Тимоти Лири ЛСД-ны қолданған және 1960-шы жылдары оның әлеуметтік қолданылуын жақтаған. Ол өзінің зерттеу тобы үшін психоделиктерді өз бетінше тәжірибеден өткізу үшін Шулгин бағалау шкаласы деп аталатын жүйені жасады.
Сутек
1886 жылы Николас Сенн өзінің анусы арқылы 6 литр сутегін құйды. Сенн бұл әдісті бірінші болып қолданған. Ол оқпен жараланған адамның ішек-қарынға енгенін анықтаған. Иттерде жасалған оқталған жаралар бойынша эксперименттер кезінде Сэнн жарадан шығатын газдың сутегі екенін жарықпен растады. Сэнннің осы экспериментте гелийді қолданғанын, бірақ 1895 жылға дейін оқшауланбағанын және 1903 жылға дейін табылмаған экстракцияланатын қорларды пайдаланғанын хабарлайды.
Синтетикалық газдар
Хамфри Дэви өзі бірнеше түрлі газдарды, әсіресе азот оксидін тыныс алумен тәжірибе жүргізді.
Гендер
Гендік терапиямен өз бетінше тәжірибе жүргізу туралы хабарланған. Әрбір гендік терапияның зиян келтірудің ерекше тәуекелі бар, оның ішінде генді жеткізу әдісімен байланысты тәуекел (яғни, белгілі бір вирустық вектор немесе трансфекцияның түрі) және белгілі бір генетикалық модификациямен байланысты тәуекел. Кейбір гендік терапияның ықтимал қауіп-қатерлеріне тіндердің зақымдануы мен бөгде ДНК-ға иммундық жауап жатады. Оның 1990 жылы қайта қаралған мақаласында осындай 78 түр қамтылған.
Аспапқа ілу
1900 жылдардың басында Бухаресттегі сот медицинасы профессоры Николае Миновичи асылудың бірнеше эксперименттерін жүргізді. Алдымен ол мойнына арқанды жауып, оны көмекшісіне байлап қояды. Содан кейін ол мойыннан толық аспаға ауысты. Ақырында ол асығып тұру үшін, асығып тұрған түйінмен асығып тұруды қалады, бірақ ауырсыну одан әрі жалғастыруға тым күшті болды. Бір ай бойы тамақ ішуге де келмеді. Миновичи 1832 жылы екі минут бойы өзін-өзі тұншықтырып өлтірген Эрлангендегі доктор Флейхманның рекордын бұзуға бел буған еді. Алайда Миновичи бұл дерекке жақындай алмады және Флейхманға сенбеді. Миновичи мен Флейхманн тек қана өздерін-өздері құшақтаумен тәжірибе жүргізгендер емес. Нью-Йорктегі дәрігер Грейм Хаммонд 1882 жылы осы әдісті қолданды. Фрэнсис Бэкон 1623 жылы өзін-өзі тәжірибеден өткізген адам мойнынан арқанмен шатырдан түсіп, бірақ көмексіз шатырда аяғын қайта ұстай алмағанын сипаттады. Бұл 1.4 секунд ішінде жылдам тоқтауға әкелді. Ең ауыр сынақта, Стапп 20 г жылдамдыққа дейін жылдамдықты жылдамдатты және 46 г жылдамдықты бәсеңдетті (осы да рекорд), өйткені көлік тоқтады. Бұл сынақтарда Стапп көптеген жарақат алды (бұрынғы жануарлар сынақтары аяқ-қолдар ауа ағысына тартылып сынғандығын көрсетті) және бірнеше ми дірілдері болды. Соңғы сынақта оның көздері қанға толы болды, өйткені көздеріндегі қан тамырлары жарылды. Бұл сынақтар АҚШ Әуе күштері үшін, ұшқыштарға әсер ететін күштерді анықтау және жақсы ұстау белбеулерін жобалауға мүмкіндік беру үшін жүргізілді. Нәтижесінде 1614 жылы De Statica Medicina ("Медициналық өлшемдер туралы") басылымы жарық көрді.
Қара жесір жәндіктің улы заты
Аллан Блэр 1933 жылы Алабама университетінде қара жесір жәндіктің өзіне шағылуына себепші болды. Сол кезде кейбір құрбандардың ауру белгілері жәндіктің шағып алуынан немесе басқа себептерге байланысты екендігіне күмән болды. Блэрдің эксперименті мәселені шешу үшін жасалды. Блэр қатты ауырып, бірнеше күн ауруханада ауыр азап шекті, бірақ аман қалды.
Жыланның уы
Тим Фриде жылан шаққаннан қорғаныс құралын төрт мамба және төрт кобра түрінің уытынан жасады. Ол вакцинаны әзірлеу барысында анафилактикалық шоктан алты рет аман қалды. Сондай-ақ, басқалар жыланның уына қарсы иммунитет құру үшін уды инъекциялады: Билл Хаст, Гарольд Миерки, Рей Хантер, Джоэл Ла Рок, Гершель Флауэрс, Мартин Кримминс және Чарльз Таннер.
Тетрахлороэтилен және көміртек тетрахлориді
1921 жылы Морис Кроутер Холл кәкiр құртқа қарсы ем ретінде қолдану мүмкіндігін тексеру үшін оның қауіпсіздігін тексеру үшін көміртек тетрахлоридін жұтты. Холлдың айтуынша, бұл дәрі-дәрмектің жанама әсерлері өте аз. Кейін көміртек тетрахлориді бауырдың жедел жетіспеушілігін тудыратындығы анықталды. 1925 жылы Холл сол мақсатта тетрахлорэтиленді (ең көп таралған құрғақ тазалау сұйықтығы) ішкен.
Жүрекке катетерлеу
Жүрекке катетер салуды клиникалық қолдану 1930 жылдары Вернер Форсманнан басталды, ол өзінің қол жағындағы арқанға катетерді енгізді, оны оң алақанына флюороскопиялық жолмен бағыттады және оның рентген суретін түсірді. Форсманн бұл процедураны рұқсатсыз жасады. Ол емделуші әйелді сынақ тақырыбында алдап, оған көмектесуге тырысты. Ол оның қолын байлап, өзінің қолына катетер енгізді, оны өзгертуге тым кеш болғанда ғана босатты, оған оның көмегі қажет болды. Форсманн осы өзіндік эксперименттер үшін екі рет жұмыстан шығарылды, бірақ бұл жетістік үшін 1956 жылы физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын бөлісті. Қазіргі кезде жүрекке катетер салу жүрек хирургиясында әдеттегі процедура болып табылады. Алайда, бұл операцияны жасаған алғашқы хирург Эван О'Нилл Кейн 1921 жылы тәжірибелік элементпен жасаған. Кейннің операциясын жасау қажет болғанмен, оны өзі жасаудың қажеті жоқ еді, сондықтан ол өз алдына эксперименттік болды. Оның үстіне, Кейн өзінің пациенттеріне операцияны жасамас бұрын, жергілікті анестезиямен операцияны жасағысы келді. Кейн хирургтардың жалпы анестезияны қолдануын азайтуды ұсынды. 2023 жылы орыс ғалымы Майкл Радуга өз-өзіне неврохирургиялық операция жасады. Оған трепания, электродтар орнату және моторлық қабықтың электрлік стимуляциясы кірді.
Сезімдік жетіспеушілік
Джон С. Лилли алғашқы сезімдік депривация резервуарларын жасап, оларды адамның сыртқы ынталандырудан оқшаулайтын ортаны құру арқылы сананың пайда болуын және оның мимен қарым-қатынасын зерттеу мақсатында өздігінен тәжірибе жүргізді.
Температура және қысым
1920 жылы Джозеф Баркрофт алты күн бойы жоғарыда тыныс алуды зерттеу үшін жабық шыны камерада болды. Оттегілердің жартылай қысымы бастапқыда 163 мм рт.ст. болды, ал тәжірибе барысында 84 мм рт.ст. (соның мәні 18000 фут биіктікке тең) дейін төмендеді. Баркрофт Джон Скотт Холдейннің өкпелер аз қысымдағы қанға оттегі бөліп шығарады деген теориясын жоққа шығаруға тырысты. Баркрофт ауыр гипоксиядан зардап шекті. Эксперимент соңында Баркрофтың сол жағындағы радиалдық артериясының бір бөлігі зерттеу үшін алынып тасталды.
Нейрологиялық бейімделу
Нико Досенбах екі апта бойы оң қолының үстінде қызғылт түсті гипс киіп, қозғалыс қозғалысын бақылайтын ми схемаларының аурулар мен жарақаттар арқылы қалай әсер ететінін зерттеді. Ол күн сайын 30 минут бойы тынығу жағдайындағы fMRI зерттеуін жүргізді және пайдаланылмайтын анатомияны басқаратын моторлық аймақтарда fMRI сигналының импульстерінің белгісіз үлгісін анықтады.