Кіріспе

Сенегалдық режиссер (1945-1998) Джибриль Диоп Мамбети (1945 жылғы қаңтар - 1998 жылғы 23 шілде) - сенегалдық кинорежиссер, актер, оратор, композитор және ақын. Ол тек бес көркем фильм мен екі қысқаметражды деректі фильм түсірсе де, олар өзінің түпнұсқа және тәжірибелік кинематографиялық техникасы мен сызықтық емес, әдеттегіден тыс баяндау стилі үшін халықаралық танымал болды. Сенегалдың астанасы Дакар маңындағы мұсылман отбасында дүниеге келген Мамбети - улусы волфтар. Ол 1998 жылы Париждегі ауруханада өкпе қатерінен емделіп жатқанда қайтыс болды.

Өмірбаян

Джибрил Диоп Мамбети Сенегалдың астанасы Дакар қаласына жақын орналасқан Сенегалдың Колобане қаласында дүниеге келді. Мамбети мұсылман дін қызметкерінің ұлы және лебу тайпасының мүшесі болды. Мамбетидің киноға деген қызығушылығы театрдан басталды. Сенегалда актерлік мектепті бітірген Мэмбети Дакардағы Даниэль Сорано ұлттық театрында тәртіптік себептермен шығарылғанға дейін сахналық актер болып жұмыс істеді. 1969 жылы 23 жасында, ешқандай ресми кинотанымдық дайындықсыз, Мамбети өзінің алғашқы қысқаметражды фильмін, "Контрас қаласы" (Контрастар қаласы) түсіріп, түсірді. Келесі жылы Мамбети тағы бір қысқаметражды фильм түсірді, Баду Бой, ол 1970 жылы Тунистегі Карфаген кинофестивалінде күміс танит сыйлығын жеңіп алды. Мамбетидің техникалық жағынан күрделі және бай символикалық тұңғыш толық метражды фильмі "Туки Буки" (1973) Канн кинофестивалінде Халықаралық сыншылар сыйлығын алды және Мәскеу кинофестивалінде қазылар алқасының арнайы сыйлығын жеңіп алды. Бұл сенегаль режиссеріне халықаралық көңіл бөлу мен танымалдық әкелді. Фильмнің табыстылығына қарамастан, Мамбети тағы бір көркем фильм түсіргенге дейін жиырма жылдай уақыт өтті. Бұл үзіліс кезінде ол 1989 жылы бір қысқа фильм түсірді, Parlons Grandmère (Әже туралы сөйлесейік). Hyènes (1992), Мамбетидің екінші және соңғы көркем фильмі, Фридрих Дюренматтың "Кіру" пьесасының бейімделуі болды және Токи Букидің жалғасы ретінде тұжырымдалды. Өлген кезде режиссер "Кеші халық әңгімелері" атты қысқаметражды фильмдер трилогиясында жұмыс істеп жүрген болатын. Үш фильмнің алғашқысы - "Франк" (1994). Өлген кезде Мамбети сол серияның екінші фильміне, 1999 жылы өлімінен кейін премьерасы өткен La Petite Vendeuse de Soleil (Күнді сатқан кішкентай қыз) фильмін монтаждап жатқан еді. 1998 жылдың 23 шілдесінде Мамбети есімді адам 53 жасында Париждегі ауруханада өкпе қатерлі ісігінен қайтыс болды. Ол 2008 жылы "Мәңгілік Мамбети" атты деректі фильмнің тақырыбы болды.

Контрас қаласы

Джибрил Диоп Мамбетидің ең алғашқы фильмі, Contras'city (1968), сенегальдықтардың қарапайым күнделікті өміріне қарсы Дакардың барокколық сәулетіндегі космополитизм мен шексіз көрнекіліктің қарама-қайшылықтарын көрсетті. Мамбетидің гибридтік тақырыбы - колониялық Африка мен колониялық Батыс элементтерінің неоколониялық Африка жағдайында араласуы - Африканың алғашқы комедиялық фильмі болып саналатын "Контрас-қала" фильмінде көрінеді.

Баду жігіті

1970 жылы Мамбети өзінің келесі қысқаметражды "Баду Бой" атты фильмін шығарды. Бұл фильмде Сенегал астанасына тағы бір мысқылмен қараған режиссер "өзгелерге ұқсайтын азғын көше баласының" оқиғалары баяндалады. Бұл байқауда бей-конформист адам ақылға сыймайтын карикатуралық полиция қызметкеріне қарсы тұрады, ол кейіпкерді комедиялық түрде мүмкін емес сценарийлер арқылы қуып жүреді. Баду Бой қаладағы субмәдениетті дәріптеп, мемлекет туралы пародия жасайды.

Токи Боки

Көптеген адамдар оның ең батыл және маңызды фильмі деп санайды, Мамбетидің толық метражды тұңғыш фильмі, Токи Боки (Гиенаның сапары) өзінің гибридтік және жеке маргиналдылық пен оқшауланудың бұрынғы тақырыптарын толық дамытты. Өзінің оқиғасы мен сценарийі негізінде Джибрил Диоп Мамбети "Туки Букиді" Сенегал үкіметінен алынған 30 000 доллармен түсірді. Француздық жаңа толқыны әсеріне қарамастан, Токи Боки өзіндік стильді көрсетеді. Оның камералық жұмысы мен саундтрегі африкалық фильмдерге тән емес, жиі баяу жүретін, сызықтық түрде дамып келе жатқан сюжеттерімен танымал. Токи Буки секірулер, соқтығысқан монтаж, дисонанс дыбыстық сүйемелдеу және заманауи, пасторальдық және заманауи дыбыстар мен визуалды элементтердің қатарласуы арқылы Сенегалдың гибридтенуін жеткізеді және онымен күреседі. Мори мен Анта деген ғашықтар Дакардан қашып, мифтік және романтикалық Францияға баруды армандаған. Фильмде олар қашып құтылу үшін ақша табуға тырысады. Екеуі де оларды Парижге апаратын пароходқа жетеді, бірақ ол түсірілместен бұрын Мори Дакарға қайтып оралады және Батыстың азғыруына берілмейді. Токи Боки Мәскеу кинофестивалінде қазылар алқасының арнайы сыйлығын және Канн кинофестивалінде Халықаралық сыншылар сыйлығын жеңіп алды. 2010 жылы "Тұқы Буқы" "Empire" журналының "Әлемдік киноның ең үздік 100 фильмі" рейтингісінде 52-орынды иеленді.

Хиеналар

Фридрих Дюренматтың Швейцариядағы танымал пьесасы "Кіру" (The Visit, Hyènes) африкалық адаптациясы Лингвире Раматудың, өз ауылы мен Мамбетидің Кольбане деген ауылына қайта оралған қартайған, бай әйелдің оқиғасын баяндайды. Лингвер Кольбане тұрғындарына алаңдататын ұсыныс жасайды және оларды көндіру үшін оларға сән-салтанат береді. "Дүниежүзілік банк сияқты бай" бұл қыз, 16 жасында сүйіспеншілікпен айналысып, заңсыз жүкті болғаннан кейін оны тастап кеткен жергілікті дүкенші Драман Драмехті өлтіргені үшін, Колобане байлық сыйлайды. Лингвире мен Драман арасындағы махаббат пен кек туралы жақын әңгіме неоколониализм мен африкалық тұтынушылықты сынға алады. Мамбети бірде былай деген: "Біз өз жан дүниені тым арзанға сатып жібердік. Егер біз өз жандарымызды ақшаға айырбастасақ, біз аяқтадық" Оның кейіпкерлері ерекше болғанымен, Мамбети Гиендерді Токи Букидің жалғасы және оның билік пен ақылсыздық тақырыптарын одан әрі зерттеу деп санайды. Диоп Мамбетидің кіші інісі Васис Диоп фильмнің саундтрегін жасады. Фильмді Калифорниялық Newsreel Productions компаниясы таратады.

Франк

Мамбетидің аяқталмаған трилогиясының бірінші фильмі, Contes des Petites Gens (Кішкентай адамдар туралы әңгімелер), Le Franc (1994) француз үкіметінің CFA франкінің құнын төмендетуін пайдаланып, адамдардың лайықты емес, ашкөздікті сыйлайтын жүйеде өмір сүру үшін ойлап тапқан ақымақтық схемаларына түсініктеме береді. Фильмде кедей музыкант Маригоның ролі көрсетіледі, ол қарызын өтеуге мәжбүр болған конгомасын ойнағаннан кейін көңілінен шығады. Мариго лотерея ойнайды, ал жеңгенімен, сыйақыны алуға кедергілерге ұшырайды. Фильмде бір мезгілде жалаң сөз айтылып, лотереялық бақыттың символы ретінде көрінеді. Бұл лотереялық бақыт кейбір адамдарға пайда әкеледі, ал басқаларына кедергі келтіреді. Le Franc - "Picc Mi" (Кішкентай құс) және "Fary l'anesse" (Есекті ертегі) атты жобаның бөлігі. Фильмді Калифорниялық Newsreel Productions компаниясы таратады.

" Күндіздің кішкентай саудашысы "

Мамбетидің қарапайым сенегальдықтардың өмірін және үмітін дәріптейтін трилогиясының екінші бөлімі ретінде 45 минуттық фильмде Сили деген жас қайыршы қыз бейнеленген. Сили қаладағы кедергілерден қоршап, қорқытқыштардан қашып, өзі мен соқыр әжесі үшін ақша табу үшін газет сатады. Мамбети өзінің соңғы фильмін "көшедегі балалардың батылдыққа" арнаған. Оның басты кейіпкері Сили Африканың ең қысымға ұшыраған жастары, әйелдері, кедейлері мен мүгедектерінің күресі мен әлеуетін жанашырлықпен әрі оптимистік көзбен қарастырады. Фильмге Мамбетидің ағасы Васис Диоптың музыкасы қосылған. Бұл фильм 2000 жылдың ең үздік он фильмінің бірі ретінде таңдалды. "Нью-Йорк Таймс" журналының сыншысы А.О. Скотт фильмді "адамгершілікке толы шедевр" деп сипаттады.

Кино стилі мен тақырыптары

Гибридтік ұғым - бұл Джибрил Диоп Мамбети фильмдерінің көпшілігінде кездесетін тақырып. Өзінің көптеген замандастары сияқты Джибрил Диоп Мамбети де Африкадағы саяси және әлеуметтік жағдайларға қатысты киноны пайдаланды. Неоколониализмді сынға алған Мэмбетидің фильмдерін, Оусман Сембен мен Сулейман Сисен сияқты, үшінші кино аясында да түсінуге болады. Дегенмен, оның жиі дәстүрлі емес, сюрреалистік, жылдам, сызықтық емес стилі Мамбетті франкофондық африкалық киноның басқа көрнекті кинорежиссерлерінен ерекшеленді, олар дәстүрлі дидактикалық, әлеуметтік реалистік әңгімелерді қолданды. Африка зерттеулері ғалымы Шила Петти: "60-шы жылдардың соңы мен 70-ші жылдардың басында африкалық кино түсірушілердің фильмдері африкалық құндылықтардың екілік оппозициясына және мәдени жатқызылуға бағытталған, ұлттық дискурс негізінде құрылған, Мамбети шынайы өмірдің әртүрлілігін көрсетуге тырысты" деп атап өтті. Пети сияқты сыншылардың пікірінше, оның фильмдері африкалық сезімталдықтың көрінісі болды, олар тар ұлтшылдыққа немесе колониалды француз мәдениетіне кірмеді. Мамбети бірін көбірек немесе азырақ шынайы африкалық ретінде қабылдамаудың немесе жоғарылатудың орнына тәуелсіздік алғаннан кейінгі Африканың күрделіліктері мен қарама-қайшылықтарымен бетпе-бет келді және айналысты. Оның фильмдеріндегі монтаждық реті дәстүрлі және заманауи Африканың, сондай-ақ қазіргі еуропалық мәдениеттің белгілері мен дыбыстарымен толы, гибридтілікті бейнелейді. Оның үстіне, оның редакциялық және баяндау стилі - ежелгі тайпалық әңгімелеу дәстүрі мен заманауи авангардтық техниканың үйлесімділігі. Мамбети қарама-қайшылықты, аралас элементтерді африкалық мәдениетке айналдыруға қызығушылық танытты және оның сөзімен "киноны қайта ойлап табу". Француз танымдарының профессоры Влад Дима фильмдердегі "синхронды және асинхронды дыбыс" арасында Мэмбеттің ауысуын көрермендердің "көрнекі деңгейден" "аудио-танымдық" деңгейге көшуінің жолы деп сипаттады. Дима осы техниканың үлгісін Контрас-Ситидің ашылу сахнасында көрсетті, онда француз классикалық музыкасы Дакар қалалық ғимаратының француз стиліне сәйкес келеді; содан кейін оны Сенегал туы, музыканың бұзылуы және біреудің "Дакар" деген дауысы үзіп тастайды.