Кіріспе

Француз кинорежиссері Клер Денис (dəni; 1946 жылғы 21 сәуірде туған) – француз кинорежиссері және сценарийші. Оның "Beau Travail" (1999) көркем фильмі 1990-шы жылдардағы және барлық уақыттың ең ұлы фильмдерінің бірі деп есептеледі. Басқа да атақты туындылары: "Күнделікті мазасыздық" (2001), "Ромның 35 кадры" (2008), "Ақ зат" (2009), "Биік өмір" (2018) және "Жылыстың екі жағы" (2022) – соңғысы оған Берлин халықаралық кинофестивалінде "Күміс аю" жүлдесін, үздік режиссер ретінде әкелді. "Түскі күндегі жұлдыздар" (2022) фильмі үшін Денис 2022 жылғы Канн кинофестивалінде "Алтын пальма" бәйгесіне қатысты. Ол Гран-приді жеңіп алды, бұл жүлдені Лукас Дхонттың "Жақын" фильмімен бөлісті. Оның туындылары Батыс Африкадағы отаршылдық және отаршылдықтан кейінгі кезеңдердің тақырыптарын, сондай-ақ қазіргі Францияның мәселелерін қамтиды және Еуропа кинематографиясының ерекшелігіне ықпал етуде.

Ерте өмір

Денис 1946 жылғы 21 сәуірде Парижде дүниеге келді, бірақ француз колониялық Африкасында өсті, әкесі мемлекеттік қызметкер болғандықтан Буркина-Фасо, Камерун, Француз Сомалилендісі және Сенегалде өмір сүрді. Оның балалық шағы Батыс Африкада ата-анасымен және кіші әпкесімен бірге өтті, бұл оның кейбір саяси мәселелерге деген көзқарасын қалыптастырды. Әкесі оларға Франциядан тәуелсіздік алу осы колониялар үшін жақсы болады деп айтты. Оның тәрбиесі Африкадағы отаршылдық және отаршылдықтан кейінгі кезеңдерді көрсететін фильмдеріне зор әсер етті. Әкесі отбасымен екі жылда бір рет көшіп тұратын, себебі ол балалардың географияны үйренуін қалаған. Батыс Африкада өскен Денис Америка Құрама Штаттарынан келген ескі, зақымдалған соғыс фильмдерін көретін. Ол жасөспірім шағында кітап оқуды ұнататын. Мектептегі міндетті материалды оқып бітірген соң, ол анасының детективтік әңгімелерін жасырын оқитын. 12 жасында Дениске полиомиелит диагнозы қойылып, ол емделу үшін Францияға оралды. Ол Париж маңындағы Сьо қаласында жасөспірім шағының қалған бөлігін өткізді. Францияда ол өмір сүруге лайықсыз деп сезінді. Ол Африкада өмір сүру үшін тәрбиеленген және айналасындағылардан мүлдем өзгеше сезінді. 1969 жылы Денис 15 жасында танысқан фотографқа үйленді, бірақ оны көмекші ретінде жұмысқа алғаннан кейін, олардың жеке және ұстаз-оқушы қарым-қатынасының күрделілігіне байланысты көп ұзамай ажырасты.

Мансап

Денис бастапқыда экономиканы оқыды, бірақ ол былай деді: "Бұл толығымен өзіне зиянды еді. Менің барлығымды ашуландырды". IDHEC-ке өтініш білдіріп, қабылдануға дейін ол Télé Niger-де стажер болып жұмыс істеді. Ол IDHEC-ке түсуге ниетті екенін бәріне айтқан соң, олар оған: "Жоқ, оқумен уақытыңды ысырап қылма, бізбен бірге фильмдер түсіргенің дұрыс" деді. Денистің толықметражды фильмдегі тұңғыш жұмысы "Шоколад" (1988) – француз әйелінің Камерундағы балалық шағы мен отбасының африкалық қызметшісімен қарым-қатынасын еске түсіретін жартылай автобиографиялық толғаныс. Оны жасаған кезде Денис Жан Поль Фаржомен бірлесіп сценарий жазуға кірісті. Олар әлі де бірге жұмыс істейді. "Шоколад" Канн кинофестивалінде "Алтын пальма" сыйлығына ұсынылып, сыншылар мен көрермендер тарапынан керемет дебюттік фильм ретінде мақтау алды. Денистің екінші фильмі "Man No Run" (1989) – Камерун музыканттарының тобы Les Têtes Brulées Францияға гастрольдік сапарға шыққан деректі фильм. Бұл екінші таңдау ретінде ерекше саналды. Оның келесі екі көркем фильмі – "Қорқыш жоқ, өлім жоқ" (S'en fout la mort, 1990) және "Мен ұйықтамаймын" (J'ai pas sommeil, 1994). Біріншісі – заңсыз әтеш-шалақас туралы, ал екіншісі – нақты оқиғаға негізделген қарт әйелдерді өлтіретін серийлі кісі өлтіруші туралы. Оның келесі фильмі "Nénette et Boni" (1996) – бір-бірінен алыстаған ағасы мен жүкті қарындасы арасындағы қарым-қатынасты зерттейді. Денистің бесінші және ең танымал фильмі – "Beau Travail" (1999). Бұл фильм Джибутидегі француз шетелдік легионының сарбаздары туралы, Херман Мелвиллдің "Билли Бадд" (1888) романының сюжетіне негізделген. "Beau Travail" ерлік және құштарлық тақырыптарын зерттейді. Оның келесі фильмі "Күнделікті қиындық" (Trouble Every Day, 2001) – Париждегі жаңа үйленген жұп туралы қорқынышты фильм, күйеуі жыныстық құштарлықпен туындаған каннибализмге беріледі. Денистің келесі алты фильмінің бесеуі бұрыннан бар мәтіндер мен фильмдерден алынған. "Жұма күні кеште" (Vendredi soir, 2002) – екі бейтаныс адамның әйелді қазіргі жарына көшіп баруға тиіс түнді бірге өткізуі туралы. Ол Эммануэль Бернхаймның сол аттас романынан бейімделген. "Бөгет" (L'Intrus, 2004) – Жан-Люк Нэнсидің жүрек трансплантациясын алып, ұлымен қайта байланысқан адам туралы қысқаша естеліктеріне негізделген. "35 шолудан шарап" (35 rhums, 2008) – Денистің ең жоғары бағаланған фильмдерінің бірі, ол әке мен қызының қарым-қатынасының өзгеруі туралы. Ол Ясуджиро Одзудың "Кешіккен көктем" (1949) фильмінен шабыттанды. Оның "Жамандықтар" (Les Salauds, 2013) фильмі Акира Куросаваның "Жақсы ұйықтамайды" (Warui yatsu hodo yoku nemuru, 1960) фильмінен шабыт алды. "Күн сәулесі кірсін" (Un beau soleil intérieur, 2017) – Роланд Барттың "Махаббат туралы әңгіме: Үзінділер" (1977) романынан шабыттанған романтикалық комедия. Олардың ішінде бұрыннан бар мәтінге негізделмеген жалғыз фильм – "Ақ материал" (2009), ол Мари Н'Диаемен бірлесіп жазылған. Бұл постколониалдық Африкадағы азаматтық қақтығыс кезінде қалатын ақ француз әйелінің оқиғасы. "Күнделікті қиындық" және "Жұма күні кеште" фильмдері арқылы Денис "француз киносының лирикасын қазіргі Францияның көбінесе қатал жағын бейнелеуге ұмтылысымен үйлестіре алған" режиссер ретінде танылды. Оның жұмысында ынтымақтастықтың маңыздылығын көруге болады. Ол көбінесе бірнеше фильмдерде актерлерді қайтадан шақырады, ең бастысы – 1990 жылдан 2017 жылға дейін Дениспен 11 рет жұмыс істеген Алекс Дескас және 1988 жылдан 2009 жылға дейін оның үш фильмінде ойнаған Исаак де Банколе. Винсент Галло, Беатрис Далле, Николас Дювошель, Джульетта Бинош және Грегоар Колин да Денистің бірнеше фильмдерінде ойнаған. Ол көбінесе сценарийші Жан Поль Фаржо, Tindersticks тобының композиторы Стюарт Степлес және 1970-ші жылдары Institut des hautes études cinématographiques институтында танысқан оператор Аньес Годармен жұмыс істейді. Ол сондай-ақ Уим Вендерспен "Париж, Техас" (1984) және "Жұмсақтың қанаттары" (1987) фильмдерінде, Джим Джармушпен "Заң бойынша төмен" (1986) фильмінде режиссердің ассистенті болып жұмыс істеді. 2005 жылы Денис 27-ші Мәскеу халықаралық кинофестивалінің қазылар алқасының мүшесі болды. 2011 жылы ол Деувилл американдық кинофестивалінің қазылар алқасының мүшесі болды. 2006 жылы Денис Sonic Youth тобының Rather Ripped альбомындағы "Incinerate" әніне бейнеклип түсірді. "Жамандықтар" 2013 жылғы Канн кинофестивалінде Un Certain Regard бөлімінде көрсетілді. Сол жылы Дениске Стокгольм кинофестивалінде Стокгольмнің өмір бойына жетістіктері үшін сыйлығы табысталды. Денис 2015 жылы өзінің ағылшын тіліндегі дебюттік фильмі "Жоғары өмір" үшін Зэди Смитпен серіктестік жасағанын жариялады. Смит ақырында жобадан шығып, түсірілімді кейінге қалдырды. Денис "Күн сәулесі кірсін" фильмінде жұмыс істеді, ол Джульет...

Өнер

Денистің туындыларының көп бөлігі студиялық емес, натурный жұмыспен жасалады. Ол кейде актерлерін суретте түсірілгендей орналастырады. Ол тұрақты камерамен ұзақ түсірілімдер жасайды және кадрларды кеңінен түсіреді, нәтижесінде жақын кадрлар аз болады. Бірақ Денистің кинематографиялық және тақырыптық назары әрдайым кейіпкерлерінің бет-әлпеті мен денелеріне шоғырланады. Субъектінің кеңістіктегі денесі, ландшафттың ерекшелігі, ауа райы және түсі оның фильмдерінің кейіпкерлеріне қалай әсер ететіні және олармен қалай өзара әрекеттесетіні басты орында тұрады. Тим Палмер Денистің жұмысын өзін формалист және керемет кино стилисі деп жариялаған, ал Денис өзінің сұхбаттарында дыбыстар, текстуралар, түстер мен композициялардың, тақырыптық мәселелер мен әлеуметтік міндеттемелерден гөрі маңыздырақ екенін көп рет айтқан. Австралиялық Джеймс Филлипстің айтуынша, Денис Голливуд киносының коммерциялық конвенцияларын қабылдамайды және өзінің фильмдерінің көрермендерін клишелерден босатады. Денис тарихты жеке тарихпен үйлестіреді, бұл оның фильмдеріне автобиографиялық сипат береді. Жеке және тарихи элементтердің үйлесуі оның фильмдерін авторлық кино деп сипаттауға мүмкіндік береді. Ол қорқыныштан (Trouble Every Day) романтика мен драмаға (Friday Night) дейін түрлі жанрларда жұмыс істеді. Критиктер оның фильмдеріндегі қайталанатын тақырыптарды атап өтті, бірақ Денис өзінің мансабының "бағыты" туралы тұтас көзқарасы жоқ екенін айтады. Денис кино теориясына қызығушылық танытпайтынын мәлімдеді: "Мен кино туралы теорияларға мүлдем қызығушылық танытпаймын. Мен тек суреттерге, адамдарға және дыбысқа ғана қызығамын. Кино теориясы – жай ғана мазасыздық". Ол фильмнің орналасқан жеріне қарамастан, "адамдық" оқиғаларға баса назар аударады. Денис әлеуметтік өзгерістерге қол жеткізуді немесе көрерменді жақсы сезінуді мақсат етпейтінін айтты: "Мен фильмдердің адамдардың ауыртпалығын жеңілдету үшін жасалуы керек екеніне сенімді емеспін. Мен әлеуметтік жұмыскер болғым келмейді. Мен бір көрініс немесе сезім туралы бөліскім келеді". Оның фильмдерінің басты назары кейіпкерлерге, көбінесе зорлық-зомбылық пен эмоциялық күшті сәттерге аударылады. "Ашу – менің әлеммен қарым-қатынасымның бір бөлігі", – дейді ол. "Мен ашуға, өкінішке, керемет естеліктерге, сондай-ақ поэтикалық естеліктерге толымын". Денис өзінің туындыларында дене "орталық" екенін айтады және кейіпкерлердің сезімдерін бейнелеу үшін, олардың арасындағы қарым-қатынасты көрсету үшін тері, қан және басқа да дене сұйықтықтарын жиі қолданады. "Шоколад" фильмінде қараңғы терілі Протедің мәжбүрлі түрде ашық ауада жууының құлдық және қорлаушылық сипаты мен ақшыл Люктің ұятсыз сенімділігі арасындағы айырмашылықты көрсету үшін тері ерекше суретке түсірілген. "Trouble Every Day" және "High Life" фильмдерінде дене сұйықтықтары оқиғаның маңызды бөлігі болып табылады, сезімтал және алаңдататын бейнелерді жасайды және фильмдердің "сексуалдылығын" ерекшелендіреді. Денис 30 жылдық мансабында барлық танымал жанрларды қамтитын көптеген фильмдерге режиссерлік жасады, бірақ жанрдың ережелерін бұзғанымен белгілі, көбінесе қорқыныш, ғылыми фантастика және фантастика сияқты қалыптасқан жанрлар үшін дәстүрлі темп немесе операторлық ережелерін сақтамай, кейіпкерлерге, олардың психологиясына, эмоцияларына және қарым-қатынастарына назар аударады. Ол қорқыныш фильмдерін, романтикалық комедияларды және драмаларды түсіргенімен, Денис ең қорқынышты, күлкілі немесе ең қайғылы фильмдерді түсірумен айналыспады; ол тек адам оқиғасын айтумен қызығушылық танытады. Денис фильмдерінің атауларын мұқият таңдайды. Ноэль Руксель Кубберли фильмнің атаулары көрерменді фильмнің бейнелерін қайта қарауға мәжбүрлеу үшін жасалғанын, ал Денис оларды фильмдерінің шынайылығын сипаттау үшін қолданатынын айтады. Мысалы, "Шоколад" атауы фильм кезеңінде қолданылған нәсілшіл терминге, Африкадан Еуропаға құл жүйесі арқылы какао экспорттауға және 1950 жылдардағы француз тілінде "être chocolat" сөзінің "алдану" деген мағынасын білдіреді. Денис "тез түсіріп, баяу монтаждайтын" режиссер ретінде де танымал. Жалпы, ол бірнеше дубль түсіреді және уақытының көп бөлігін монтаждау бөлмесінде өткізеді, фильмді сонда жасайды. Бұл пост-өндірістік процесс көбінесе сценарийдегі ретке сәйкес емес көріністерді қайта құруды қамтиды. Мысалы, ол "Beau Travail" фильміндегі биді фильмнің соңына қойды, бірақ ол сценарийдің соңында болмаған. Осы процесс туралы Денис: "Мен фильм түсіріп жатқанда әрдайым күмәнданамын. Өзімнен күмәнданамын, бірақ актерлерден сирек".

Саяси көзқарастар

2023 жылдың желтоқсанында 50-ге жуық кинорежиссермен бірге Денис "Либерация" газетінде жарияланған ашық хатқа қол қойып, 2023 жылы Израильдің Газа секторына басып кіруі кезінде бейбіт тұрғындарды өлтіруді тоқтатуға және Газаға гуманитарлық көмек жеткізу үшін, сондай-ақ кешірілгендерді босату үшін гуманитарлық дәліз құруға шақырды.

Екінші бөлім директоры немесе директордың орынбасары

Жыл Атауы Рөл Ескертулер1987 Қалау қанаты режиссердің бірінші көмекшісі1986 Заңнан тыс режиссердің көмекшісі1984 Париж, Техас Патшаны ұстауға режиссердің бірінші көмекшісі Телефильм1983 Ханна К. Ле Батард 1982 Жолшы1981 Біз періште емеспіз, олар да емес режиссердің көмекшісі1980 Тиесілі не жоқ Жиілердің іздері1979 Зоо зэро режиссердің бірінші көмекшісі Сүйіктіге оралу Mais où et donc Ornicar режиссердің бірінші көмекшісі1976 Нағыз жылжымайтын мүлік1975 Ескі мылтық режиссердің екінші көмекшісі Алтын жаратылыс 1974 Құпия тәтті фильм

Марапаттар мен ұсыныстар

Жыл Фестиваль Сыйлығы Фильм Нәтижесі Ескертпелер1988 Канн кинофестивалі Алтын пальма Шоколад 1989 Сезар сыйлығы Ең үздік алғашқы көркем фильм 1990 Венеция кинофестивалі Алтын арыстан Қорықпа, өлме 1994 Торино Жас киноның халықаралық фестивалі FIPRESCI сыйлығы – Арнайы атау Tous les garçons et les filles de leur âge 1994 Канн кинофестивалі Un Certain Regard Жай Па Sommeil 1996 Локарно халықаралық кинофестивалі Алтын барс Nenette and Boni Экуменик жюри сыйлығы – Арнайы атау Намур халықаралық француз тіліндегі кинофестивалі Алтын барс – Ең үздік көркем үлесі 1998 Independent Spirit Awards Ең үздік шетелдік фильм 2000 Берлин халықаралық кинофестивалі "Berliner Zeitung" оқырмандарының сыйлығы – Арнайы атау Beau Travail 2001 Чикаго киносыншыларының қауымдастығы Ең үздік шетел тіліндегі фильм Ротердам халықаралық кинофестивалі KNF сыйлығы – Арнайы атау Намур халықаралық француз тіліндегі кинофестивалі Алтын барс – Ең үздік фильм Trouble Every Day Sitges – Каталония халықаралық кинофестивалі Ең үздік фильм Гент халықаралық кинофестивалі Grand Prix The Intruder 2004 Венеция кинофестивалі Алтын арыстан 2005 Трибека кинофестивалі Ең үздік толық метражды деректі фильм Vers Mathilde 2009 Венеция кинофестивалі Алтын арыстан White Material 2011 Ұлттық киносыншылар қауымдастығы Ең үздік шетел тіліндегі фильм – 3-орын 2013 Аделаида кинофестивалі Ең үздік фильм Bastards Канн кинофестивалі Un Certain Regard Village Voice Film Poll Ең үздік режиссер 2014 Цюрих кинофестивалі Өмір бойы жетістіктері үшін сыйлық 2015 La Cabina – Валенсия халықаралық орташа метражды кинофестивалі La Cabina сыйлығы Voilà l'enchaînement 2017 Канн кинофестивалі SACD сыйлығы Let the Sunshine In Film by the Sea – Халықаралық кинофестивалі TV5Monde сыйлығы Мюнхен кинофестивалі Ең үздік халықаралық фильм 2018 International Online Cinema Awards (INOCA) Ең үздік шетел тіліндегі фильм 2019 Дублин киносыншыларының шеңбері Ең үздік режиссер High Life 2019 International Online Cinema Awards (INOCA) Ең үздік режиссер Иерусалим кинофестивалі Ең үздік халықаралық фильм Women Film Critics Circle Ең үздік әйел режиссер 2020 Сан-Себастьян халықаралық кинофестивалі Ең үздік фильм үшін Алтын қабық FIPRESCI сыйлығы 2021 Prix Jean Vigo Құрметті Jean Vigo сыйлығы Herself 2022 Берлин халықаралық кинофестивалі Ең үздік фильм үшін Алтын аю Both Sides of the Blade Күміс аю – Ең үздік режиссер Канн кинофестивалі Grand Prix Stars at Noon