Жан Руш: Африкалық антрополог және кинорежиссер

Кіріспе

Француз режиссері және антропологы Жан Руш (31 мамыр 1917 – 18 ақпан 2004) – француз режиссері және антропологы. Ол Францияда «синема верите» (cinéma vérité) бағытының негізін қалаушылардың бірі саналады. Руш Африкада 60 жылдан астам уақыт бойы кино жасаумен айналысып, оның жұмысы ортақ антропология идеясымен ерекшеленді. Жастығында сюрреализмді танығаннан кейін, оның көптеген фильмдері көркем және деректі фильмдер арасындағы шекараны жойып, жаңа стиль – этнофикцияны (ethnofiction) құрады. Француз жаңа толқынының режиссерлері Рушты өздерінің бірі деп есептеді. Годар Париждегі «Адам музейі» (Musée de l'Homme) зерттеушісі қызметін атқарған Руш туралы: «Режиссерге одан артық қандай анықтама беріледі?» – деген пікір білдірді.

Өмірбаян

Рух Нигер азаматтарымен ұзақ қарым-қатынасын 1941 жылы Ниамейге Нигердегі құрылыс жобасын бақылау үшін француз колониялық гидрология инженері ретінде келгеннен кейін бастады. Сол жерде ол Нигер өзенінің жанындағы Айороу қаласының маңында соңғай дәстүрлі емшісі мен балықшының ұлы Дамуре Зикамен танысты. Рух бақылауындағы құрылыс алаңында он жұмысшыны шаңқай соққаннан кейін, Зиканың әжесі, белгілі иеленуші және рухани кеңесші, ерлерге арналған рәсімге төрағалық етті, бұл кейін Рухтың этнографиялық фильм түсіруге деген құштарлығын оятты деп мәлімдеді. Ол зарма және соңғай этнологиясына қызығушылық танытып, соңғай рәсімдерін және мерекелерін түсірді. Рух өз жұмысын ұстазы Марсель Гриаулге жіберді, ол оны осы салада жұмысын жалғастыруға ынталандырды. Біраз уақыттан соң Рух Францияға оралып, қарсылық қозғалысына қатысты. Соғыстан кейін ол Африкаға оралғанға дейін Agence France Presse агенттігінде журналист болып қысқа уақыт жұмыс істеді, онда ол ықпалды антрополог және кейде дау тудыратын кинорежиссер атанды. Зика мен Рух дос болды. 1950 жылы Рух Зиканы өзінің фильмдерінің басты кейіпкері ретінде пайдалана бастады, Нигер өзені аңғарындағы халықтың дәстүрлерін, мәдениетін және экологиясын тіркеді. Зиканың алғашқы пайда болған фильмі – «Үлкен өзендегі шайқас» (1950–52), онда сорко балықшыларының өмірі, рәсімдері және аң ауы суреттелген. Рух төрт ай бойы сорко балықшыларымен бірге дәстүрлі пирогуада саяхаттады. Оның алғашқы фильмдері, мысалы, «Гиппопотамды аулау» (Chasse à l'Hippopotame, 1946), «Қыраттағы зират» (Cimetière dans la Falaise, 1951) және «Жаңбыр жасайтындар» (Les Hommes qui Font la Pluie, 1951) – дәстүрлі, баяндама түріндегі фильмдер болды, бірақ ол бірте-бірте инновациялыққа ұмтылды. Рух өзінің алғашқы фильмдерін Нигерде түсірді: «Қара жыншылар елінде» (Au pays des mages noirs, 1947), «Иеленгендер биіне кіріспе» (Initiation à la danse des possédés, 1948) және «Ванзарбе баяндарлары» (Les magicians de Wanzarbé, 1949) – олардың барлығы соңғай рухтарының иелену рәсімдерін және Нигер өзенінің бойында тұратын зарма және сорко халықтарын көрсетеді. Ол Нигер киносының әкесі деп есептеледі. 1941 жылы колониялық ресми тұлға ретінде келгеніне қарамастан, Рух тәуелсіздік алғаннан кейін Нигерде қалды және Нигер кинорежиссерлері мен актерлерінің, соның ішінде Зиканың бірнеше буынын тәрбиеледі. 1950 жылдары Рух ұзақ этнографиялық фильмдер түсіре бастады. 1954 жылы ол Зиканы «Жағуар» фильміне түсіріп, Алтын жағалауға жұмыс істеу үшін сапар шеге жатқан жас соңғай жігіті рөлінде ойнатты. Үш адам фильмдегі өздерінің нақты өмірдегі рөлдерін сомдады және Нигер киносының алғашқы үш актері атанды. Зика фильмді қайта өңдеуге көмектесті, бастапқыда ол үнсіз этнографиялық туынды болған, деректі фильм мен көркем фильмнің (докуфикация) арасындағы ұзақметражды фильмге айналдырды және 1969 жылы шыққан нұсқасына диалог пен түсініктемелер қосты. 1957 жылы Рух «Мен, қара» (Moi, un noir) фильмін Кот-д’Ивуарда режиссерлік етті, онда жас Нигер кинорежиссері Омару Ганда түсті, ол Франциядан Индоқытайдағы әскери қызметтен оралғаннан кейін. Ганда Нигердің алғашқы ірі режиссері және актері атанды. 1970 жылдардың басында Рух Нигердегі әріптестерінің актерлік құрамымен, топтарымен және сценарийлерін бірлесіп жазып, «Ақырында ақырында» (Petit à petit, 1971) және «Кукареку мырза Тауық» (fr, "Cocka doodle doo Mr. Chicken", 1974) сияқты толық метражды драмалық фильмдер түсірді. Көптеген африкалық кинорежиссерлер Рухтың және басқалардың отаршылдық дәуірде түсірілген этнографиялық фильмдерін шындықты бұрмалағандықтан қабылдамады. Рух «Жаңа толқын» және визуалды антропологияның негізін қалаушы және этнофикшн әкесі деп есептеледі. Оның фильмдері көбінесе «синема верите» (cinéma vérité) деп аталады, бұл термин Эдгар Морин 1960 жылы France Observateur мақаласында Дзига Вертовтың «Кино-правда» жаңалықтарына сілтеме жасай отырып қолданған. Рухтың ең танымал фильмі, «Жаңа толқынның» орталық туындыларының бірі – «Жаз хроникасы» (Chronique d'un été, 1961), ол социолог Эдгар Моринмен бірге түсірілді және қазіргі Францияның әлеуметтік өмірін көрсетеді. Өмірі бойы Африкадағы өмір туралы баяндады. Бес онжылдық ішінде ол шамамен 120 фильм түсірді. Рух және Жан Мишель Арнольд 1978 жылы Париждегі Помпиду орталығында халықаралық деректі фильмдер фестивалін – «Cinéma du Réel» фестивалін құрды. 1996 жылы Нельсон Мандела сайланғаннан кейін Рух Филипп Жозеф Салазардың шақыруымен Кейптаун университетінің Риторика зерттеу орталығына барды. Ол өзінің жұмысы туралы екі лекция оқыды және өзінің көмекшісі Рита Шерманмен бірге қара қалашықтарында бірнеше кадрлар түсірді. Рух 2004 жылдың ақпанында Нигердің Бирни Нконни қаласынан 16 шақырым жерде болған көлік апатында қайтыс болды. 2017 жылы «Өнер әлемі мен өнер мектептері жыныстық зорлық-зомбылыққа қалай дайын» атты эссесінде заманауи суретші Коко Фуско Рухпен алғашқы кездесуін былай баяндады: «Мен танымал этнографиялық кинорежиссер Жан Рухтан жыныстық шабуылға ұшырадым, ол африкалықтарға қараудың жаңа әдісін ойлап тапқан деп есептеледі».

Rouch began his long association with Nigerien subjects in 1941, when he arrived in Niamey as a French colonial hydrology engineer to supervise a construction project in Niger. There he met Damouré Zika, the son of a Songhai traditional healer and fisherman, near the town of Ayorou, on the Niger River. After ten Sorko workers were killed by lightning at a construction depot Rouch supervised, Zika's grandmother, a famous possession medium and spiritual advisor, presided over a ritual for men, which Rouch later claimed sparked his desire to make ethnographic film. He became interested in Zarma and Songhai ethnology, filming Songhai rituals and ceremonies. Rouch sent his work to his teacher Marcel Griaule, who encouraged him to continue it. Shortly afterward, Rouch returned to France to participate in the Resistance. After the war, he did a brief stint as a journalist with Agence France Presse before returning to Africa, where he became an influential anthropologist and sometimes controversial filmmaker. Zika and Rouch became friends. In 1950, Rouch started to use Zika as the central character of his films, registering the traditions, culture, and ecology of the people of the Niger River valley. The first film in which Zika appeared was Bataille sur le grand fleuve (1950–52), portraying the life, ceremonies and hunting of Sorko fishermen. Rouch spent four months travelling with Sorko fishermen in a traditional pirogue. His early films, such as Hippopotamus Hunt (Chasse à l'Hippopotame, 1946), Cliff Cemetery (Cimetière dans la Falaise, 1951), and The Rain Makers (Les Hommes qui Font la Pluie, 1951), were traditional, narrated reports, but he gradually became more innovative. Rouch made his first films in Niger: Au pays des mages noirs (1947), Initiation à la danse des possédés (1948) and Les magicians de Wanzarbé (1949), all of which documented Songhai spirit possession rituals and the Zarma and Sorko peoples living along the Niger River. He is generally considered the father of Nigerien cinema. Despite arriving as a colonialist in 1941, Rouch remained in Niger after independence and mentored a generation of Nigerien filmmakers and actors, including Zika. During the 1950s, Rouch began to produce longer ethnographic films. In 1954 he cast Zika in Jaguar as a young Songhai man traveling for work to the Gold Coast. Three men dramatized their real life roles in the film, and became the first three actors of Nigerien cinema. Zika helped reedit the film, originally a silent ethnographic piece, into a feature length movie somewhere between documentary and fiction (docufiction), and provided dialogue and commentary for a 1969 release. In 1957 Rouch directed Moi, un noir in Côte d'Ivoire with the young Nigerien filmmaker Oumarou Ganda, who had recently returned from French military service in Indochina. Ganda became the first great Nigerien film director and actor. By the early 1970s, Rouch, with cast, crew, and co writing from his Nigerien collaborators, was producing full length dramatic films in Niger, such as Petit à petit (Little by Little : 1971) and fr ("Cocka doodle doo Mr. Chicken": 1974). Many African filmmakers rejected Rouch's and others' ethnographic films produced in the colonial era for distorting reality. Rouch is considered a pioneer of Nouvelle Vague and visual anthropology, and the father of ethnofiction. His films are mostly cinéma vérité, a term Edgar Morin used in a 1960 France Observateur article referring to the Kino Pravda newsreels of Dziga Vertov. Rouch's best known film, one of the central works of the Nouvelle Vague, is Chronique d'un été (1961), which he filmed with sociologist Edgar Morin and portrays the social life of contemporary France. Throughout his career, he reported on life in Africa. Over the course of five decades, he made almost 120 films. Rouch and Jean Michel Arnold founded an international documentary film festival, the Cinéma du Réel, at the Pompidou Centre in Paris in 1978. In 1996, following the election of Nelson Mandela, Rouch visited the Centre for Rhetoric Studies at the University of Cape Town at Philippe Joseph Salazar's invitation. He gave two lectures on his work and shot some footage in the Black townships with his assistant Rita Sherman. Rouch died in a car accident in February 2004, 16 kilometres from Birni N'Konni, Niger. In her 2017 essay "How the Art World, and Art Schools, Are Ripe for Sexual Abuse", contemporary artist Coco Fusco details an early encounter with Rouch: "I was sexually accosted by the renowned ethnographic filmmaker Jean Rouch, who is credited with having invented a better way to look at Africans."