Кіріспе
Қайыңның түрі Speciesbox. image = WoodTurtle. Jpg. image caption = Ересекті үлгі. image alt = Тасты топырақта тұрған ағаш қуысының басы көтеріліп тұр. status = EN status ref = status system = IUCN3.1 status2 = CITES A2 status2 system = CITES status2 ref = genus = Glyptemys species = insculpta authority = (Le Conte, 1830) синонимдер = Emys pulchella Sweigger, 1814 Emys scabra Say, 1825 Testudo insculpta LeConte, 1830 Terrapene scabra: Bonaparte, 1830 Emys speciosa Gray, 1831 Emys inscripta Gray, 1831 (ex error) Emys speciosa var. levigata Gray, 1831 Clemmys (Clemmys) insculpta Fitzinger, 1835 Emys insculpta Harlan, 1835 Geoclemys pulchella Gray, 1855 Glyptemys insculpta Agassiz, 1857 Glyptemys pulchella Gray, 1869 Chelopus insculptus Cope, 1875 Calemys insculpta Feldman & Parham, 2002 синонимдер ref= Бүгінде ағаш тасбақаның бірнеше танымал жалпы атаулары бар, соның ішінде мүсінді тасбақа, қызыл аяқты тасбақа және қызыл аяқты.
Speciesbox
| image = WoodTurtle. jpg
| image caption = Adult specimen
| image alt = A wood turtle lifting its head slightly while on rocky soil. | status = EN
| status ref =
| status system = IUCN3.1
| status2 = CITES A2
| status2 system = CITES
| status2 ref =
| genus = Glyptemys
| species = insculpta
| authority = (Le Conte, 1830)
| synonyms =
Emys pulchella Sweigger, 1814
Emys scabra Say, 1825
Testudo insculpta LeConte, 1830
Terrapene scabra: Bonaparte, 1830
Emys speciosa Gray, 1831
Emys inscripta Gray, 1831 (ex errore)
Emys speciosa var. levigata Gray, 1831
Clemmys (Clemmys) insculpta Fitzinger, 1835
Emys insculpta Harlan, 1835
Geoclemys pulchella Gray, 1855
Glyptemys insculpta Agassiz, 1857
Glyptemys pulchella Gray, 1869
Chelopus insculptus Cope, 1875
Calemys insculpta Feldman & Parham, 2002
| synonyms ref= Today, there are several prominent common names for the wood turtle, including sculptured tortoise, red legged tortoise, and redleg.
Сипаттама
Ағаш қуысының кариотипі 50 хромосомадан тұрады. Әйелдер мен жасөспірімдердің пластроны жалпақ, ал еркектерде жасы ұлғая келе қуыс болады.
Эволюциялық тарих
Бұрын ағашқа ұқсайтын қиялылардың саны мұздықтардың кеңейуімен оңтүстікке қарай ығысты. Ранчолабрей кезеңінен (300 000 - 11 000 жыл бұрын) қалған қалдықтар Джорджия және Теннесси сияқты штаттарда табылды, екеуі де қазіргі ауқымынан оңтүстікке қарай орналасқан. (Нью-Брансуик пен Нова-Шотия сияқты аймақтар).
Ұя салу тәртібі
Бұл түр жұмыртқа түзуші, яғни бұл торғайлар тек жұмыртқа салғанда ғана ұрпақ береді және ұя салудан тыс ата-анасының қамқорлығын қамтамасыз етпейді. Осылайша ұя салу орындарының орналасуы мен сапасы ұрпақтың тіршілік етуін және дене шынықтыруын анықтайды, сондықтан әйелдер ұя жасау орнын таңдауға және салуға едәуір уақыт пен күш жұмсайды. Аналық құстар ұя орнын топырақ температурасына байланысты таңдайды (соның ішінде ұя орнының температурасы жоғары), бірақ топырақтың құрамы бойынша емес. Ұяның орташа көлемі - ені - 10 см, тереңдігі - 10 см. Сондай-ақ, әйелдер су тасқыны мен жыртқыш аңдардан аулақ болу үшін ұяларды биік жерлерде салады. Жұмыртқа салғаннан кейін аналық орманды торғайлар жапырақтары мен топырақтарымен ұясын жауып, құрғақ жұмыртқаларын жыртқыш аңдардан жасырады. Ұя салу орындарын бір аналық бірнеше жыл бойы пайдалана алады. Ұя жасау өзендер бойында жүргізілетіндіктен, әйелдер аталық торналарға қарағанда өзендер бойында көбірек уақыт өткізеді.
Экология және мінез-құлық
Көктемде орманды қуыртқа күндіз белсенді (әдетте таңғы сағат 7:00-ден кешкі 7:00-ге дейін). Ағаш тасбақасы күндіз ыстықтай болғаннан кейін дене температурасының ең жоғары деңгейіне 37 °C (99 °F) дейін жетеді. Ауыр ыстық кезінде ол жазғы демалысқа шығады. Бірнеше мәліметке сәйкес, адамдар өсімдіктер арасында, құлаған қалдықтар мен терең емес саздықтарда тынығып жатыр. Жазғы уақытта орманды торғай негізінен құрлықтағы жануар болып саналады. Түнде оның дене температурасы орташа температурадан төмендейді. Аталықтардың агрессивті екені белгілі, ал үлкен және қарт торғайлар басым. Үлкен аталар көбінесе ағашқа арналған қиялы колониялар арқылы құрылған әлеуметтік иерархияда жоғары орында болады. Табиғи жағдайда мойынсұнатын қиялды қашуға мәжбүрлейді немесе денеге зиян келтіреді, мысалы, тістеп, итеріп, ұрып-соғып. Үлкен және басым аталық кейде әйелмен жұптасып жатқанда, бағынышты аталықтарды алып тастауға тырысады. Егер қорғаушы өз орнын сақтап қалу үшін күресіп үлгермесе, аналық ұрғашыдан үлкен ұрғашыға ұшырайды. Сондықтан еркектер арасында жыныстық қатынас мүмкіндігі мен әлеуметтік дәреже арасында тікелей байланыс бар. Аң аулаған кезде, орманды қуыртқа басымен өлі және шіріп бара жатқан бұталарды, бұталардың түбін және басқа да өсімдіктерді аралайды. Суда ол өзеннің жағасындағы балдырларды іздеп, солардың орнын толтырады.
Males are known to be aggressive, with larger and older turtles being more dominant. Larger males rank higher on the social hierarchy often created by wood turtle colonies. In the wild, the submissive turtle is either forced to flee, or is bombarded with physical abuses, which include biting, shoving, and ramming. Larger and more dominant males will sometimes try to remove a subordinate male while he is mating with a female. The defender will, if he does not successfully fight for his position, lose the female to the larger male. Therefore, among males, there is a direct relationship between copulation opportunities and social rank. When hunting, the wood turtle pokes its head into such areas as dead and decaying logs, the bottoms of bushes, and in other vegetation. In the water, it exhibits similar behavior, searching algae beds and cavities along the sides of the stream or river.
Қозғалыс
Ағаш тасбақасы салыстырмалы түрде жылдам жүріп жүре алады (одан жоғары); ол белсенді болған айларда ұзақ қашықтыққа жүреді. Бір жағдайда, тоғыз торналар зерттелді, орташа қашықтық 24 сағат ішінде , таза ығысумен ағаш торна, ақылды жануар, үйге келу мүмкіндігі бар. Оның бағытты қозғалу қабілеті, лабиринттен тамақ іздеген адамға қатысты эксперимент аяқталғаннан кейін анықталды. Нәтижесінде бұл торғайлардың табылу қабілеті тышқанның қабілетіне ұқсас екенін дәлелдеді. Бұл басқа, бөлек тәжірибеде дәлелденді. Бір ата орманды қуыс ауланғаннан кейін басқа жерге көшірілді, ал бес апта ішінде ол бастапқы орнына қайта оралды. Ағашқа тірелген торғайдың үйге жету қабілеті жынысы, жасы немесе бағыты бойынша әртүрлі емес.
The wood turtle, an intelligent animal, has homing capabilities. Its mental capacity for directional movement was discovered after the completion of an experiment that involved an individual finding food in a maze. The results proved that these turtles have locating abilities similar to that of a rat. This was also proved by another, separate experiment. One male wood turtle was displaced after being captured, and within five weeks, it returned to the original location. The homing ability of the wood turtle does not vary among sexes, age groups, or directions of travel.
Өмірлік цикл
Ағаш тасбақасы жыныстық жетілуіне ұзақ уақыт кетеді, оның тұқым қуалау қабілеті төмен, бірақ ересектерде тіршілік ету деңгейі жоғары. Алайда, тіршілік етудің жоғары деңгейі жас немесе жаңа шыққан жануарларға қатысты емес. Ер адамдар иерархиялық топқа кірсе де, олар аймақтық емес. Бір рет бір аналық орман қимылдағышы еркек Бландинг қимылдағышымен будандасқан. Ұя жасау мамырдан шілдеге дейін жүргізіледі. Ұя салатын жерлер күн сәулесінің мол түсуіне, топырағының жұмсақ болуына, су тасқынынан сақталуына, сондай-ақ, жартастар мен үлкен өсімдіктердің болмауына мүмкіндік береді. Әйелдер жылына бір рет ұялайды және ұя салу үшін қолайлы аймақтарға жиналады. Ағашқа ұқсас торғайлар - бір жынысты жыныстық қатынасқа түсетін жалғыз түрі. Бір жынысты жүріс-тұрысы бір түрден артық түрлерде белгілі. Ағашқа тән қыранның жынысын анықтау генетикалық сипатта болады, бұл температураға тәуелді қыранның жынысын анықтаумен қарама-қарсы.
Жұптастыру жүйесі
Аталмыш жұптау күз айларында жиірек болады және әдетте түстен кейін сағат 11: 00-13: 00 аралығында, көптеген қиялы мекендейтін адамдар тамақтанатын кезде болады. Жұптау еркек бәсекелестік иерархиясына негізделеді, онда жоғары тұрған еркектер популяцияның көпшілігімен жұптасады. Еркек орман қиялы әйелдерімен күресуге мүмкіндік алады. Бұл ұрыстарда еркектер бірін-бірі тістеп, қуып жүру сияқты агрессивті мінез-құлықтарды көрсетеді, ал еркектер өздерін қорғауға, қатты қабықшаларына бастарын тығып алады. Иерархиялық жүйеде жоғары тұрған жеңімпаз еркектер төмен тұрған еркектерге қарағанда көп ұрпақ алады, бұл басым еркектің дене шынықтыру қабілетін арттырады. Әйел орман қиялы бірнеше аталықпен жұптасады және бірнеше жұптың жыныс мүшелерін сақтай алады.
Қорғау
Көптеген байқауларға және кең таралған және әртүрлі болып көрінетініне қарамастан, орманды торғайлардың саны азайып келеді. Адамдар келтірген көптеген өлім-жітім: мекеннің жойылуы, ауыл шаруашылығындағы апаттар және жол қозғалысы. Сондай-ақ, ол әдетте халықаралық жануарлар саудасына заңсыз жиналады. Осы қауіп-қатерлердің біріне қосылған көптеген аймақтарда олар өмір сүретін жерлерді қорғау үшін заңдар қабылданды. Ағаш тасбақасын дұрыс қорғау үшін оның тіршілік ортасын терең зерттеу қажет. Канададағы құрып бара жатқан жабайы жануарлар мәртебесі жөніндегі комитет (COSEWIC) ұлттық деңгейде қауіп төндірген деп санағанмен, ағаш қыран Nova Scotia провинциясында Қауіпке ұшыраған түрлер туралы заң бойынша зардап шеккен түр ретінде саналады. Бұл түрдің адам жер пайдалануына әсері өте жоғары, орманды, өзенді және егіндік жерлерді басқарудың ерекше әдістері, сондай-ақ автокөлік құралдарын пайдалану шектеулері және ұя салу және қыстауға арналған мекен-жайға көшу сияқты маңызды кезеңдерде кедергілерден қорғану қатаң бақыланады. 2012 жылдан бері "Таза Анаполис өзені" жобасы (CARP) осы түрді зерттеу мен басқаруды қамтамасыз етті, соның ішінде маңызды тіршілік орындарын анықтау, таралу мен қозғалысты бағалау және аудит.
While considered nationally as threatened by the Committee on the Status of Endangered Wildlife in Canada (COSEWIC), the wood turtle is listed as vulnerable within the province of Nova Scotia under the Species at Risk Act. The species is highly susceptible to human land use activities, and special management practices for woodlands, rivers and farmland areas as well as motor vehicle use restrictions and general disruption protection during critical times such as nesting and movement to overwintering habitat is closely monitored. Since 2012, the Clean Annapolis River Project (CARP) has provided research and stewardship for this species including the identification of crucial habitats, distribution and movement estimation, and outreach.