Кіріспе
Гастон Лерудің 1909 жылғы романы «Операның шайытаны» – француз жазушысы Гастон Лерудің романы. Ол алғаш рет 1909 жылдың 23 қыркүйегінен 1910 жылдың 8 қаңтарына дейін «Le Gaulois» журналында бөлім-бөлім жарияланды және 1910 жылдың наурыз айының соңында Пьер Лафитт баспасынан кітап түрінде шықты. Романның бір бөлігі XIX ғасырдағы Париж операсындағы тарихи оқиғаларға және Карл Мария фон Вебердің 1841 жылғы «Der Freischütz» операсында бұрынғы балет оқушысының қаңқасы қолданылғаны туралы аңызға негізделген. Роман түрлі сахналық және кино нұсқаларында сәтті бейімделді, олардың ең танымалдары – 1925 жылғы Лон Чейни түскен фильм және Эндрю Ллойд Веббердің 1986 жылғы мюзиклы.
the novel
The Phantom of the Opera is a novel by French author Gaston Leroux. It was first published as a serial in Le Gaulois from 23 September 1909 to 8 January 1910, and was released in volume form in late March 1910 by Pierre Lafitte. The novel is partly inspired by historical events at the Paris Opera during the nineteenth century, and by an apocryphal tale concerning the use of a former ballet pupil's skeleton in Carl Maria von Weber's 1841 production of Der Freischütz. It has been successfully adapted into various stage and film adaptations, most notable of which are the 1925 film depiction featuring Lon Chaney, and Andrew Lloyd Webber's 1986 musical.
Романның тарихы
Леру бастапқыда заңгер болуды жоспарлаған, бірақ мұрасын құмар ойнап кеткен соң "L'Écho de Paris" газетіне тілші болып орналасты. Газетте ол драмалар туралы жазып, сынға алды, сонымен қатар сотта да жұмыс істеді. Жұмысының арқасында ол жиі саяхаттады, бірақ кейін Парижге оралып, жазушы болды. Эдгар Аллан По мен сэр Артур Конан Дойлға деген құмарлығының ықпалымен 1907 жылы "Сары бөлменің құпиясы" атты детективтік романын жазды, ал төрт жылдан кейін "Опера арбауы" романын шығарды. Роман алдымен газеттерде жарияланып, содан кейін кітап болып басылды. "Опера арбауы" романының оқиғасы нағыз Париж опера театры – "Палас Гарнье" театрында өтеді. Леру опера театрының құрылысы аяқталған кезде тараған әңгімелерді естіген, және осы әңгімелер романмен тығыз байланысты болды: Хелле операсының бірінші әрекеті аяқталысымен, опера театрының шатырындағы өрт шамшырақтың салмағын ұстап тұрған сымды ерітіп, бірнеше адамды жарақаттап, біреуін қаза таптырды. Осы оқиғамен және сол опера театрындағы арба туралы әңгімелермен Леру "Le Fantôme de l'Opéra" романын жазып, 1910 жылы жариялады, кейіннен ол ағылшын тілінде "The Phantom of the Opera" деген атпен шықты. Ол суреттеген жер асты "көлі" шындығында үлкен цистерна болып табылады, ол опера театрының астында орналасқан және бүгінге дейін өрт сөндірушілерді қараңғыда жүзуге үйрету үшін пайдаланылады. Романдық нұсқасында жоқ, бірақ мазмұнының көп бөлігі басқа тарауларда қамтылған "L'enveloppe magique" атты толық бір тарау сериалдық нұсқада бар, және ол 2014 жылға дейін ағылшын тілінде қайта басылмады.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
1880 жылдары Парижде, Палас Гарнье опера театрында "Операның арбауы" немесе жай ғана "Операның арбауы" деп аталатын тұлға бар деп есептеледі. Сахна шебері Жозеф Буке асылған күйінде табылғаннан кейін, оның мойнындағы бұғау жоқ. Опера үйінің менеджерлерінің зейнеткерлікке шығуына арналған гала-спектакльде жас, аз танымал швед сопраносы Кристин Даэ операның ауру сопраносы Карлоттаның орнына ән айтуға шақырылады. Кристиннің қойылымы сәтті өтеді. Тыңдаушылар арасында Виконт Рауль де Шагни бар, ол оны балалық шақтағы ойын досы ретінде таниды және оған деген махаббатын еске алады. Ол сахна артында оған барып, киім киетін бөлмеден оған мақтау айтқан адамды естиді. Ол Кристин кеткеннен кейін бөлмені тек бос екенін көреді. Перрос-Гиректе Кристин Раульмен кездеседі, ол оған бөлмесінде естіген дауысы туралы айтады. Кристиннің айтуынша, оған "Музыка періштесі" үйретеді, ол туралы оның әкесі Рауль екеуіне айтып беретін. Рауль оны біреудің қалжыңына ұшыраған шығар деп ойлағанда, ол қатты ашуланып кетеді. Бір күні кешке Кристин әкесі қабірінде болып, онда құпия тұлға пайда болып, оған скрипка ойнайды. Рауль фигурамен бетпе-бет келуге тырысады, бірақ соққыға ұшырап, нокаутқа ұшырады. Palais Garnier-ге оралғанда жаңа менеджерлер Фантомнан хат алады. Ол Кристинге "Фауст" роліне қатысуға рұқсат беруді және 5-ші қорапты оның пайдалануы үшін бос қалдыруды талап етеді, әйтпесе олар үйде орындайды. оған қарғыс. Менеджерлер оның талаптары әзіл деп санайды және оларды елемеді. Көп ұзамай Карлотта жабайы бақадай ырғалап, көрермендердің арасына шамшырақ құлап, көрерменді өлтіреді. Кристайнды киім кию бөлмесінен ұрлаған Фантом өзін Эрик есімді мүкіс адам ретінде көрсетеді. Эрик оны бірнеше күн бойы өзінің орнында тұтқында ұстауға ниетті. Бірақ ол оның бетін алып, екі жағын да қорқынышқа бөлеп, оның бас сүйегінен тұратын бетін көреді. Ол қыздың өзін тастап кететінін ойлап, оны үнемі ұстап тұруға шешім қабылдайды. Алайда Кристин екі аптадан кейін босатуды сұрағанда, ол оның жүзігін киіп, өзіне адал болу шартымен келіседі. Опера үйінің төбесінде Кристина Раульге өзінің ұрланғанын айтып, Раульге оны Ерик таба алмайтын жерге алып кетуге уәде береді, тіпті ол қарсылық көрсе де. Рауль өзінің уәдесін келесі күні орындайтынын айтады. Кристин мен Рауль білместен, Эрик оларды бақылап, әңгімелерін тыңдап отыр. Келесі күні кеште ашулы және қызғаныш Эрик Кристинді "Фауст" қойылымы кезінде ұрлап, оған үйленуге мәжбүрлейді. Раульді опера үйінің құпия қонағы "Персиялық" ғимараттың ішкі бөлмесіне, Эриктің жасырын орнына алып кіреді. Дегенмен, олар айналы бөлмеде Эриктің тұтқындалуына ұшырайды, ол Кристин өзіне үйленуге келіспесе, оларды және Опера үйіндегі барлық адамды жарылғыш заттармен өлтіреді деп қорқытады. Мәжбүрлеуге ұшырап, Кристина Эрикке үйленуге келіседі. Эрик бастапқыда Рауль мен парсыны суға батырып, жарылғыш заттарды сөндіру үшін пайдаланылатын суды пайдалануға тырысады. Алайда Кристин оған өзінің қалыңдығы болғаннан кейін өзін өлтірмеуге уәде етіп, жалбарынады. Эрик Рауль мен "персиялық" адамды азаптау камерасынан босатып жібереді. Эрик Кристинмен жалғыз қалғанда, ол маскасын алып, оның маңдайынан сүйеді, содан кейін ол да сүйеді. Эрик ешқашан ешкімді, оның ішінде өз анасын да өппегенін айтады, егер ол оны өппек болса, қашады. Көшпенділер бір-бірімен бірге жылайды. Ол сондай-ақ оның қолын ұстап, "Байқау, бақытсыз Эрик" дейді, бұл оны "оның үшін өлуге дайын ит" деп түсіреді. Ол "персиялық" пен Раульге қашып кетуіне мүмкіндік береді, бірақ Кристинге ол өлген күні онымен кездесіп, берген сақинасын қайтарып беруге уәде береді. Сондай-ақ, ол "парсы" газетке барып, өзінің өлімін жариялайтынын, өйткені ол жақын арада "мұны сүйгендіктен" өлетінін уәде етеді. Кейінірек Кристин Эриктің орнына оралады, оның өтініші бойынша сақинаны қайтарып, оны "бұл ешқашан табылмайтын жерге" көміп қояды. Содан кейін жергілікті газетте: "Эрик қайтыс болды" деген жазба шығады. Кристин мен Рауль бірге қашып кетеді, олар ешқашан қайтып оралмайды.
Эпилог
Эпилог Эриктің кемдікпен туғанын және құрылыс бизнесінің иесінің ұлы екенін ашады. Ол туған жері Нормандиядан қашып, жәрмеңкелер мен керуендерде жұмыс істеп, Еуропа мен Азияны аралап цирк өнерін үйренді, соңында Парсы және Түркияда әртүрлі құрылыстар салды. Францияға қайтқаннан кейін, ол өз құрылыс бизнесін ашты. Пале Гарнье іргесін салуға шартты жұмыс істегеннен кейін, Эрик құпия лабиринтесін сақтықпен тұрғызды, онда жасырын жолдар мен түрлі хитролықтар арқылы басшыларды тыңдауға болатын.
Кейіпкерлер
Эрик: Опера арбауы, деформацияланған сахналық әуескер, оперге құмар, құрсақ сөйлеуші, сонымен қатар "Музыка періштесі" және "Опера әруағы" деп аталады. Ол Кристин Даэге дауыс сабақтарын береді және ақырында оған еңсемдейтін махаббат сезімі ұялайды. Кристин Даэ: Париж опера театрындағы жас швед сопраносы, Фантом оған құмар. Виконт Рауль де Шагни: Кристиннің балалық шақтағы досы, ол оның жастық шақтағы махаббатын жаңартады. "Персиялық": Эриктің өмірінен өткен құпия адам. Граф Филипп де Шагни: Раульдің үлкен ағасы. Арман Моншармен мен Фирмен Ришар: опера театрының жаңа директорлары. Мадам Жири: Операның ложа күзетшісі (Мег Жиридің анасы). Мег Жири: көбінесе "Кішкентай Мег" деп аталады, Мадам Жиридің қызы, балерина. Мырза Дебиен мен Полиньи: Опера театрының бұрынғы директорлары. Карлотта: Көңілі тоймас примадонна; Париж опера театрының жетекші сопраносы. Мадам Валериус: Кристин Даэдің қарт қамқоршысы.
Музыка
Леру «Операның күйреуі» романында музыканы оқиғаның алдын айту құралы ретінде пайдалану үшін опералық ортаны қолданады.
Құпиялық
Роман құпия роман стилінде жазылған, өйткені оның негізгі оқиғасы түрлі тергеулер арқылы ақпарат жинаған детективтің баяндауымен жүзеге асырылады. Тергеуге алынған құпия – опера театрында жасырын қозғалып, көз жеткізуге қиын жерлерде сиқырлы түрде пайда болатын "Фантомның" кім екені және оның ниеті. Бірақ, құпия романның сюжеттік құрылысы готикалық роман жанрының сыртқы көрінісі ғана болып шығады.
Готикалық қорқыныш
Фицпатрик өзінің мақаласында Фантомды готикалық қорқыныш романдарының басқа да монстрларымен – Франкенштейннің монстры, доктор Джекилл, Дориан Грей және граф Дракула сияқты тұлғалармен салыстырады. Фантомда адамдарды ұрлап, өлтіретін азаптау камерасы бар, ал зираттағы шіркеудің қабырғалары адам сүйектерімен қапталған. Фантом, шын мәнінде, деформацияланған адам болғанымен, оның әуестік сипаттары бар, себебі оны ешкім таба алмайды немесе оның жасырын орнын анықтай алмайды, және ол монстр ретінде көрінеді. Адамдар оның деформациясы мен жасаған зорлық-зомбылықтарынан қорқады. Бұрынғы зерттеушілер «Операның жұлдызы» бұл бұрынғы романдардай үлкен жетістікке жете алмады, әсіресе алғаш жарияланған Францияда танымал болмады деп мәлімдеген. Алайда, романның алғашқы қабылдануы мен сатылымы туралы жаңа зерттеулер оның керісінше екенін көрсетті. New York Times газетінің бір рецензиясы Фантом бейнесіне көңіл толмағанын білдірді, себебі Фантомның жай ғана адам екені белгілі болғаннан кейін, күдік пен қорқыныш сезімі жоғалады. Романның бастапқыда танымал болуының көп бөлігі француз, американдық және ағылшын газеттерінде бөлім-бөлім жарияланғандығына байланысты болды. Осы сериалдық нұсқа 1925 жылы Universal Pictures компаниясы оны оқып, фильмге бейімдеу үшін іздеген кезде маңызды рөл атқарды.
Бейімделулер
Леру романының негізінде көптеген әдеби және басқа да драмалық туындылар жасалды, олар сахналық мюзиклдерден бастап фильмдерге дейін, балалар кітаптарына дейін жетеді. Романның белгілі сахналық және экрандық бейімдемелері – 1925 жылғы фильм және Эндрю Ллойд Вебердің мюзиклі. Леру романы екі нұсқалы фильмге (үнсіз фильмге) айналды. Алғашқы фильм нұсқасы, неміс бейімдемесі «Das Gespenst im Opernhaus» деп аталады, қазіргі таңда жоғалған фильм. Ол 1916 жылы түсірілді және режиссері Эрнест Матрей болды. Алайда, қойылым даму кезеңінде, оның Гастон Леру романынан «шабыттанған» ба, әлде «негізделген» ба деген мәселеде келіспеушіліктер туды. Сол кезде Нью-Йорктегі кино продюсерлерінің көмекшісі болған Билл О’Коннелл, қойылымды «шабыттанған» емес, «негізделген» деп көрсетуге ұмтылды, себебі ол соңғысын Гастон Лерудің оқиғаға жасаған бастапқы үлесін азайту деп есептеді. Продюсер Камерон Маккинтош пен Вебердің «Really Useful Theatre Company» компаниясының адвокаттары, «М. Лерудың еңбегіне лайықты құрмет көрсетпеу ниеті болмағанын» айтып жауап берді. Дегенмен, олар «негізделген» деген сөз тіркесін қолданбады, оның орнына қойылымның Playbill-інде «шабыттанған» деген сөзді пайдаланды, бұл О’Коннеллді қатты ашуландырды. Ұлыбритания мен АҚШ-тың ең беделді театр сыйлықтарын жеңіп алған бұл музыкалық бейімдеме алғаш рет 1986 жылы Лондонда, ал 1988 жылы Бродвейде көрсетілді. «Фантом» Бродвейдегі ең ұзақ сахналанған мюзиклге айналды (2023 жылы жабылуға дейін 35 жыл бойы сахналанды) және Лондонда әлі де көрсетілуде (Лес Мизерабельден кейінгі екінші ең ұзақ сахналанған Вест-Энд мюзиклі). Шоу сонымен қатар көптеген халықаралық қойылымдар мен аудармаларға ие болды, бірақ Францияда ешқашан кәсіби деңгейде қойылған емес.