Кіріспе

Камиль Сен-Сен және Фердинанд Лемейрдің "Самсон мен Далила" операсы, Op. 47 – Камиль Сен-Сеннің Фердинанд Лемердің француз либреттосына арналған үш актілі, төрт сахналық грандиоз операсы. Ол алғаш рет 1877 жылдың 2 желтоқсанында Веймардағы Ұлы Герцог театрында (қазіргі Штаткапель Веймар) неміс тілінде қойылды. Опера Ескі өсиеттегі Билер кітабының 16-тарауындағы Самсон мен Далила туралы Киелі жазбаға негізделген. Бұл Сен-Сеннің тұрақты түрде орындалатын жалғыз операсы. Далиланың шатырындағы екінші актінің махаббат көрінісі – француз операсын анықтайтын қойылымдардың бірі. Далиланың екі ариясы ерекше танымал: "Printemps qui commence" ("Көктем басталады") және "Mon cœur s'ouvre à ta voix" ("Жүрегім сенің дауысыңа ашылады", сондай-ақ "Жүрегімді жұмсақ ояту" деп те аталады), соңғысы меццо-сопрано/контральто репертуарындағы ең танымал рециталдық туындылардың бірі.

Құрастыру тарихы

XIX ғасырдың ортасында Францияда хор музыкасына деген қызығушылық қайта жанданды. Гендель мен Мендельсонның ораторияларын бағалаған Сент-Сенс, Вольтердің Рамоға арналған "Самсон" либреттосынан шабыттандырылып, Самсон мен Далила тақырыбында оратория жазуды жоспарлады. Композитор бұл тақырыпта 1867 жылы, өзінің алғашқы (сол кезде әлі қойылмаған) операсы "Le timbre d'argent" аяқталғаннан кейін екі жыл өткен соң жұмыс істей бастады. Сент-Сенс әйелінің туысы Фердинанд Лемардан ораторияға либретто жазуды сұрады, бірақ Лемар композиторды оқиға опера үшін көбірек қолайлы екеніне көндірді. Кейінірек Сент-Сенс былай деп жазды: "Менің жас туысым өлеңдер жазатын сүйкімді жігітке үйленді. Мен оның дарынды екенін және шын мәнінде талантты екенін түсіндім. Мен одан Киелі кітаптағы тақырыпта ораторияны дайындауға көмектесуін өтіндім. 'Оратория!' деді ол, 'жоқ, опера жасайық!' және ол Киелі кітапты зерттей бастады, ал мен жұмыстың жоспарын, тіпті көріністерді жасадым, оған тек өлеңдерді жазуды қалдырдым. Бір себептен музыканы екінші актіден бастадым және оны үйде, ештеңе түсінбеген таңдаулы көрермендерге ойнадым. Көптеген мысалдарға қарамастан, француз жұртшылығы Сент-Сенстің Киелі кітаптағы тақырыпты сахнаға қою ниетіне теріс реакция білдірді. Халықтың алаңдауы оны келесі екі жыл бойы операда жұмыс істеуден бас тартуға мәжбүр етті. 1875 жылы Францияға оралғаннан кейін Сент-Сенс бірінші актіні Париждегі Шатле театрында 1870 жылы екінші актінің қойылған нұсқасына ұқсас форматта ұсынды. Бұл шығарманы музыка сыншылары қатал сынады және ол көпшіліктің қызығушылығын тудырмады. Сол жылы танымал меццо-сопрано Паулин Виардо, оның рөлі үшін Сент-Сенс Далиланың партиясын жазған, композитордың фортепианода екінші актісін ұйымдастырды және оны Кроссидегі досының үйінде жеке орындады. Виардо бұл шығарманы өте бағалады және бұл жеке орындау Париждегі Опера директоры Халанзиерді толық қойылымға шақырады деп үміттенді. Сент-Сенс 1876 жылы музыканы аяқтағанмен, Францияда ешбір опера театры "Самсон мен Далила" операсын қоюға ниет білдірмеді. Алайда, Листтің тұрақты қолдауы 1877 жылы Веймарда қойылым жасауға мүмкіндік берді. "Самсон мен Далила" 1890 жылдары Франциядан тыс жерлерде де үлкен танымалдылыққа ие болды. Опера Монакода 15 наурызда Монте-Карло операсында сәтті дебют жасады. Одан кейін операның АҚШ-тағы премьерасы 1892 жылы 24 наурызда Карнеги залында Уолтер Дамроштың жетекшілігімен Нью-Йорк ораториялық қоғамымен концерттік нұсқада өтті. Операның АҚШ-тағы алғашқы сахналық қойылымы 1893 жылы 4 қаңтарда Нью-Орлеандағы француз опера театрында болды. Нью-Йорктегі Метрополитен опера театрында көптеген қойылымдардың алғашқысы 1895 жылы 2 ақпанда Евгения Мантеллидің Далила, Франческо Таманьоның Самсон және Пол Плансонның Абимелек пен Ежелгі еврей рөлінде болды. Меттің қойылымы үшін декорациялар олардың басқа операларынан алынған екендігіне кейбір дәлелдер бар, ал сол маусымдағы екінші қойылымда шығарма концертте орындалды, балеттік сахналар алынып тасталды; осы түрде шығарма Бостонға сапар шекті, ол жерде ол 1895 жылы 3 наурызда орындалды. Метрополитен операсы операны 1915/1916 жылдардағы маусымда Маргарет Матзенауэр Делила, Энрико Карузо Самсон және Паскуале Амато рөлінде қайта жаңғыртты. Содан бері компания он жылда бір рет операны сахнаға шығарып, 200-ден астам қойылым жасады. Пласидо Доминго 1981 жылы Ширли Верретпен бірге Сан-Франциско операсының Джулиус Рудель жетекшілігімен және 1998 жылы Метрополитен операсының Ольга Бородинамен бірге Самсон рөлін сомдады. Метрополитен операсының соңғы қойылымдары 2006 жылы Марина Домашенко мен Ольга Бородина Делила ролін алмастыра отырып, 2018 жылы Элина Гаранча мен Роберто Алаганамен болды. Чикагоның Лирикалық операсы операны алғаш рет 1962 жылы қарашада Рита Горрмен Делила және Н.Л. Самсон рөлінде орындады. Компания сол уақыттан бері жұмысты көптеген рет қайта жаңғыртты, соңғы рет 2003/2004 жылғы маусымда Ольга Бородина Далила және Хосе Кура Самсон рөлінде болды. Сол сияқты, Сан-Франциско операсы операны өз тарихында 10 рет сахналады. Алғашқы қойылымы 1925 жылы, Маргарита д'Альварес пен Фернан Ансо басты рөлдерде, ал ең соңғы қойылымы 2008 жылы Бородина мен Клифтон Форбиспен болды. "Самсон мен Далила" Еуропаның опера театрларында тұрақты орын алды. 1920 жылы Париж опера театры ғана бес жүзден астам опера қойылымын өткізді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі онжылдықтарда оны еуропалық көрермендер жиі ести алмады, бірақ 1980-жылдардан бастап ол бұрынғы құлшынысын қайта қалпына келтірді. Соңғы еуропалық қойылымдардың арасында 2002 жылы Ла Скала, Милан (Доминго және Бородина); 2004 жылы Корольдік опера театры, Ковент-Гарден (Деннис Грейвс және Хосе Кура) және 2022 жылы; 2008 жылы Корольдік швед операсы (Анна Ларссон және Ларс Клевеман) қойылымдары болды. Тарихы бойы "Самсон мен Далила" көптеген әншілер үшін өте маңызды шығарма болды. Делила рөлі меццо-сопрано үшін ең ұлы опералық рөлдердің бірі саналады.

Либретто

Самсон мен Далиланың либреттосы Билер кітабының 16-тарауынан алынған болса да, операда Самсонның еврейлер арасында атақ-даңқ пен көшбасшылыққа ие болған ерлік істері туралы мәліметтер қамтылмайды. Оның арыстанды өлтіргені және тек есектің жауырын ғана қолдана отырып, мың палестиналықты жеңгені туралы оқиғалар жазбаларда айтылмаған. Сент-Сенс және оның либретто авторы осы шешімді, оқиғаның назарды Далилаға шоғырландыруы үшін қабылдады. Сондықтан, операда Самсон Киелі кітаптағы құдайға жақын батыр емес, еңбегімен көзге түскен басшы ретінде бейнеленген. Сюжеттің негізгі мәні – оның осал, сезімтал жүрегі және адал емес әйелдің махаббат әуезіне бой ұсынуға бейімділігі. Далила – жеке кек алуға құмар, ашкөз, алдағыш әйел ретінде көрсетілген. Самсонның Киелі кітаптағы күшін жасыруға жасаған көптеген әрекеттері операда тек Далиланың бас жұбымен (бас діни қызметкермен) дуэтінде айтылады, ал оның күші шашында екені сахнадан тыс ашылады. Операда Киелі кітапта кездеспейтін материалдар да бар, мысалы, бірінші актідегі Әбумәліктің өлімі.

Жазбалар

ЖылКөшіруші: Самсон, Далила, Дагонның бас жұбысы, Абимелек) Дирижер, опера театры және оркестрЛейбл1936 Рене Мейсон, Гертруд Полсон Веттергрен, Эцио Пинза, Джон Гурни Морис Абраванель, Метрополитен Операсының оркестрі және хоры ((1936 жылдың 26 желтоқсанында радио үшін тікелей жазылған, кейіннен CD-де жарық көрді.) CD: GuildCat: 22731941 Рене Мейсон, Рисе Стивенс, Леонард Уоррен, Норман Кордон Уилфрид Пеллетье, Метрополитен Операсының оркестрі мен хоры ((1941 жылдың 13 желтоқсанында радио үшін жазылған, кейіннен CD-де жарық көрді.) CD: Omega Opera Archive1946 Жозе Люксони, Хелен Бувье, Пол Кабанель, Шарль Камбон Луи Фурестье, Париж Операсының оркестрі мен хоры ((Бұл операның алғашқы студиялық жазбасы және коммерциялық түрде жарық көрген алғашқы жазба.) CD: NaxosCat: 8.110063 641948 Жозе Люксони, Сюзанн Лефор, Пьер Нугаро, Эрнест Местралле Эжен Биго, Женеваның Ұлы театрының оркестрі мен хоры CD: Malibran MusicCat: MR5021948 Лоренц Фехенбергер, Рес Фишер, Фред Десталь, Макс Эйбель Ханс Альтман, Бавария радиосының оркестрі мен хоры CD: WalhallCat: WLCD 00401949 Рамон Винай, Рисе Стивенс, Роберт Меррилл, Оси Хокинс Эмиль Купер, Метрополитен Операсының оркестрі мен хоры ((1949 жылдың 26 қарашасында радио үшін тікелей жазылған, кейіннен CD-де жарық көрді.) CD: Omega Opera Archive1953 Рамон Винай, Рисе Стивенс, Сигурд Бьёрлинг, Норман Скотт Фаусто Клева, Метрополитен Операсының оркестрі мен хоры ((1953 жылдың 14 наурызында радио үшін жазылған, кейіннен CD-де жарық көрді.) CD: Omega Opera Archive1954 Ян Пирс, Рисе Стивенс, Роберт Меррилл Роберт Шоу, NBC Симфониялық оркестрі және Роберт Шоу хоры CD: RCA VictorCat: LM 18481955 Рамон Винай, Эбе Стигнани, Антонио Манка Серра, Джованни Амодео Фриц Ригер, Сан-Карло театрының оркестрі мен хоры CD: BongiovanniCat: HOCO 311956 Сет Сванхольм, Бланш Тебом, Сигурд Бьёрлинг Герберт Сандберг, Швеция Корольдік операсының оркестрі мен хоры CD: CapriceCat: CAP 220541962 Жон Викерс, Рита Горр, Эрнест Блан, Антон Диаков Жорж Претр, Париж Ұлттық опера театрының оркестрі CD: EMI classics1964 Жон Викерс, Оралия Домингес, Эрнест Блан, Хенк Дриссен Жан Фурне, Нидерланды радиосының симфониялық оркестрі CD: Opera D'oro1970 Ричард Кассили, Ширли Верретт, Роберт Массар, Джованни Фоиани Жорж Претр, Ла Скала театрының оркестрі CD: Opera D'oro1973 Джеймс Кинг, Криста Людвиг, Бернд Вайкл, Александр Мальта Джузеппе Патане, Мюнхен радиосының оркестрі CD: BMGCat: 779 2 RG1978 Пласидо Доминго, Елена Образцова, Ренато Брусон, Пьер Тоу Даниель Баренбойм, Париж оркестрі мен хоры CD: Deutsche GrammophonCat: 413 297 2 1981 Пласидо Доминго, Ширли Верретт, Вольфганг Брендель, Арнольд Вокетайтис Юлиус Рудель, Сан-Франциско операсының оркестрі мен хоры DVD: Kultur VideoCat: 032031 00109 1 1982 Жон Викерс, Ширли Верретт, Джонатан Саммерс, Джон Томлинсон Сэр Колин Дэвис, Корольдік опера театрының оркестрі мен хоры DVD: Kultur VideoCat: 032031 00109 1 1989 Жозе Каррерас, Агнес Бальтса, Джонатан Саммерс, Саймон Эстес Сэр Колин Дэвис, Бавария радиосының симфониялық оркестрі мен хоры CD: Philips 1991 Пласидо Доминго, Вальтрауд Майер, Ален Фондари, Жан-Филипп Куртис Мюнг Вун Чунг, Бастилия операсының оркестрі мен хоры CD: EMI ClassicsCat: 54470 2 1998 Пласидо Доминго, Ольга Бородина, Сергей Лейферкус, Ричард Пол Финк Джеймс Левайн, Метрополитен Операсының оркестрі мен хоры DVD: Deutsche GrammophonCat: 00440 073 0599 1998 Жозе Кура, Ольга Бородина, Жан-Филипп Лафонт, Эгилс Силиньш Сэр Колин Дэвис, Лондон симфониялық оркестрі мен хоры CD: Elektra Records 2007 Клифтон Форбис, Деннис Грейвс, Гримссли, Филипп Скиннер Карен Келтнер, Сан-Диего симфониялық оркестрі және Сан-Диего операсының хоры CD: Premiere Opera LtdCat: CDNO 2793 2