Кіріспе

Италиялық теолог және социниандық ілімнің негізін қалаушылардың бірі (1525–1562)
[[Файл:Lelio Sozzini.jpg|thumb|right|230px|Лелио Соццини (латынша: Laelius Socinus; 1525–1562), Италиялық теолог, социниандық ілімнің атымен аталады. Ол, племянницасы Фаусто Соццинимен бірге, Троицаға қарсы христиандық сенім жүйесі – социниандық ілімді құрды. Оның ілімі 16-17 ғасырларда Польша реформаланған шіркеуінің поляк бауырластары арасында дамыды және сол кезеңде Трансильвания унитарий шіркеуімен қабылданып алынды.

Өмір

Лелио Соццини Сиена Республикасының астанасы Сиена қаласында туып өсті. Осы кезеңде Соццинидің ұстанымы – христиан дінінің евангелистік реформасы болды; ол ынталы құлшыныстың ерекше үйлесімін және терең теологиялық ойларды көрсетеді. 1547 жылы Чиавеннада ол Сицилиялық Паоло Риччи, "Камилло Ренато" әсеріне түсті, ол мейірімді христиан мистигі болды, оның үйретіктері көп жағдайда ерте квакерлердің іліміне ұқсас еді. Жаңа заманғы Еуропа бойынша діни саяхаттарын жалғастырған ол, әулеттік аты мен жеке сүйкімділігінің арқасында Ескі Швейцария Конфедерациясында, Франция және Англия корольдіктерінде, сондай-ақ Нидерланд Республикасында құрметпен қабылданды.

15481554

1548 жылдың соңында Швейцарияға қайтып келгенде, Виттенбергтен Италияға елшілікпен барған Николас Майердің Швейцария протестант шіркеулеріне жолданған мақтау қағаздарымен, оны 1549–1550 жылдар аралығында Женевада, Базельде (Себастьян Мюнстермен бірге) және Цюрихте (Конрад Пеликанның үйінде) кездестіреміз. Одан кейін ол Виттенбергте (1550 жылдың шілдесі – 1551 жылдың маусымы) болды, алдымен Меланхтонның қонағы ретінде, сосын профессор Йохан Форстермен бірге еврей тілін үйренуін жетілдірді. Виттенбергтен ол Цюрихке оралды (1551 жылдың соңында), Киелі Рим империясының Венасын, содан кейін Польша-Литва одағының құрамындағы Прага мен Краковты аралады. Саяси жағдайлар оны 1552 жылдың маусымында Италияға қайта шақырды, екі рет Сиена қаласына барды. Сиена республикасында Сиена қаласының қоршауы (1552–1559) мен испандық үстемдіктен азат болудың нәтижесінде сөз бостандығы уақытша мүмкін болды. Осының арқасында ол жас туысы Фаустомен танысты. Лелио Михаил Серветтің өлім алған күні (1553 жылдың 27 қазаны) Падуада болды (жиі айтылатындай, Женевада емес). Содан кейін ол Базельге (1554 жылдың қаңтары), Женеваға (сәуір) және Цюрихке (мамыр) барып, сонда тұрақтап қалды. Джон Кальвин, Меланхтон сияқты, Соцциниді құшақ жайып қарсы алды. Меланхтон (оның бір хатындағы сөз тіркесіне қатысты ерекше түсіндірме берілсе де) оны теологиялық күдікпен қараған емес. Кальвиннің өткір көзі Соццинидің тым көп ойға берілу бейімі мен оның діни табиғатының шынайылығын бірдей байқады. Кальвиннің бір хатында (1552 жылдың 1 қаңтары) жиі келтірілетін (контекстен тыс) бір сөйлем, достық қарым-қатынастың қуанышы ретінде қарастырылған; бірақ Кальвиннің санасында бірнеше рет алаңдаушылық туындағанымен, хат алмасу немесе мейірімділік бұзылмады. Барлық протестант реформаторларының ішінде Генрих Буллингер Соццинидің ең жақын досы, ең жылы және ең дана кеңесшісі болды. Соццинидің теологиялық қиындықтары дененің қайта тірілуі, тағдыр, құтқарылудың негізі (осы мәселелер бойынша ол Кальвинмен хат алмасты), түпнұсқалық жақсы хабардың доктриналық негізі (Буллингерге қойған сұрақтары), тәубе табиғаты (Рудольф Гвальтерге) және қасиетті рәсімдер (Жохан Вольфке) төңірегінде болды. Испандық теолог Микаэль Серветтің тағдыры оның назарын Үштік туралы ілімге аударды. Женевада (1554 жылдың сәуірі) ол ортақ ілім туралы ойсыз пікірлер айтты, бұл туралы кейін итальяндық пастор Мартиненгоға жазған хатында баса айтты. Буллингер, хат алмасушылардың (оның ішінде Кальвиннің) өтініші бойынша, Соцциниден сенімі туралы сұрап, одан ашық түрде православиелік мойындауды алды (1555 жылдың 15 шілдесінде жазбаша түрінде бекітілді), сонымен қатар одан әрі зерттеу құқығын сақтап қалды. Осыған бір ай бұрын Соццини Мартино Мюралтомен бірге Базельге жіберілді, Цюрихтегі итальян шіркеуінің пасторы болып тағайындалуы үшін Очиноны қамтамасыз ету үшін; және олардың кейінгі қарым-қатынаста Соццини мен Очиноның (Камилло сияқты ойшыл, бірақ одан шебер диалектик) ойлары теологиялық мәселелерді радикалды түрде талқылауда бір-біріне күшті әсер еткені анық болды.

15551562

1555 жылы Лелио 30 жасқа толды. 1556 жылдан бастап, оған өсиет бойынша ештеңе қалдырмаған әкесі қайтыс болғаннан кейін, Соццини қаржылық қиындықтарға тап болды. Әсерлі таныстырылымдардың (Кальвиннен бірі) арқасында 1558 жылы ол Флоренциядағы биліктегі герцогқа өзінің және отбасы мүліктерін алу үшін қолдау сұрап Вена мен Краков соттарына сапарлады. Қызығы, Меланхтонның Соцциниді Максимилиан II-ге таныстырған хатында император Константиннің Афанасийді Мысырдан Трирге қашқанда қонақжайлықпен қарсы алғаны тарихи мысал ретінде айтылған. Италиядан тыс жерде жақсы қабылданып, Соццини өз елінде ештеңе істей алмады және, көрінетін болса, Венециядан әрі жылжуға да мүмкіндік болмады. Инквизиция отбасына қадағалап отырды; оның ағасы Корнелио Соццини Римде түрмеге қамалған; оның ағалары Селсо Соццини мен Камилло және оның жүрегі туысы Фаусто "лютерандыққа күдікті" деп есептелді, ал Камилло Соццини Сиенадан қашып кетті. 1559 жылдың тамызында Соццини Цюрихке қайтып келді, онда оның өмірі 1562 жылдың 4 мамырында жібек тоқушы Ханс Висс үйінде қайтысымен аяқталды.