Кіріспе

Гүлді өсімдіктің түрі Nuphar lutea, сары су көлі, бренди бөтелкесі немесе шпаддердок - бұл Nymphaeaceae туысына жататын су өсімдігі, Солтүстік қоңыраулы және Еуропаның кейбір субтропиктік аймақтарында, Солтүстік-батыс Африкада және Батыс Азияда өседі. Бұл түрді тағам көзі ретінде және дәрілік тәжірибеде тарих алдындағы кезден бастап зерттеулер мен медициналық қолданулар үшін қолданған.

Сипаттама

Ф. Г. Хейннің 1813 жылы жарық көрген "Дәрігерлік өсімдіктердің адал бейнесі мен сипаттамасы" деген еңбегінде "табиғи мөлшерінде" нупар латеаның су бетінен жоғары тұрған сабақта орналасқан үлкен тақта жапырағына, өсімдіктің тамыр жүйесінен (ризома) шығатын бірнеше жапырақшаларға және су бетінен жоғары орналасқан сабақта орналасқан сары түсті гүлге сурет салынған. Бұл ерте ботаникалық трактаттың мыс пластинасында келесідей мәліметтер бар: 3 және 4-суреттерде еркек ұрықтандыру органы (стамен) антерлер бар тозаңмен қапталған талшықтардан тұрады; 5 және 6-суреттерде гүлдің әйел репродуктивтік бөлігі (пистиль), оның үстінде тозаң қабылдайтын ұшы (стигма) бар, ұзындығы бойынша кесілген жұмыртқаша тәрізді тостаған бар; 7 және 8-суреттерде сыртқы жапырақшалар мен сепальдермен қорғалған піскен жидек (овул), бүтін және кесінді; және 9 - 12 суреттерде піскен жидек тұқымын ұстайтын, табиғи өлшемі мен ұлғайтылған, содан кейін екі білікте кесінді. Бұл жерде суреттелген тозаң түйіршігі - "Нуфар тұқымдасының [Нимфаридің] және Нимфаея тұқымдасының [лилиялар тұқымдасының] бастапқы филогенетикалық орнын" көрсететін жақсы дамыған тікендері бар тікенді (эхинатты) әшекейлі 30,70 мкм (микрометр) сары сфера. Гүл сабақтары мен жапырақтары су астында және су бетінде үнемі тамыр тамырларының өсіп келе жатқан желісінде пайда болады. "Спадердок" деген жалпы атау жемісі жарылған кезде шашылған тұқымнан, "бранди бөтелкесі" деген жалпы атау гүлдерінен шығатын хош иістің ескірген спиртке ұқсас болуынан шыққан. Бірақ қазіргі кезде бұл тұқым сегіз түрге бөлінеді (толық мәлімет үшін Nuphar қараңыз).

Этимология

Латын тіліндегі luteus - сары дегенді білдіреді.

Тіршілік ету ортасы

Nuphar lutea үшін мекендеу кеңінен "құрғақ көлдер, тоғандар, батпақтар, өзендер мен өзендердің шеттері, арналар, арықтар және тұщы су ағыстарының тасқын ағыстары" суларының қозғалыссыз суларына дейін; сілтілік және қышқыл суларға дейін; теңіз деңгейі мен таулық көлдерге дейін 10,000 фут биіктікте. Ол әдетте ақсулы лилияға қарағанда жағалауда, көбінесе бобёр тоғандарында кездеседі. Су басқан топырақта оттегі жетіспейтіндіктен, жапырақтағы аэренхима мен тамыршалар атмосферадан тамыршалар түбірлеріне оттегі тасымалдайды. Көбінесе жас жапырақтардан тамыршаға көп мөлшерде су ағып, ескі жапырақтар арқылы сыртқа шығады. Бұл "желдету механизмі" айналадағы экожүйеге пайдалы, өйткені көлдегі шөгінділерден метан газын "ағызады".

Өсімдіктілер

Бұл өсімдіктерде, өз кезегінде, оның жапырақтарын жейтін, сабақтарын кеміретін және тамырларын жейтін организмдер, соның ішінде, қиялар, құстар, бұғылар, қаздар, шошқалар және басқалар кездеседі. Көбінесе тамыршықтар мыскылдамықпен желеді. Нюпар лютеясы, Nymphaeales отрядының басқа түрлерімен бірге балықтарға және судағы омыртқасыздардың, жәндіктердің, шаяндардың, құстардың, торналардың, раковиналардың, қашардың, бұғылардың, мускус секілділердің, шошқаның және бобрдың кең ауқымын көл, тоған және өзен жиегі бойындағы терең емес суларда көптеген континенттерде қамтамасыз етеді.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Нупар лютеясы Еуропадан Сібірге, Синьцзянға, Қытайға және Солтүстік Алжирге дейінгі аймақта өседі. Ол Италияның Сицилия жерінде жойылып кеткен. Ол Бангладеш, Жаңа Зеландия және Ресейдің Приморье аймағына жеткізілген.

Символизм

Фризияның символы ретінде сары су лилиясының стильді қызыл жапырақтары қолданылады. Голландияның Фрисландия провинциясының туы жеті помпебледенді бейнелейді. Тас қалаушылар Бристоль соборы мен Вестминстер аббатшылығының төбесіндегі гүлдердің пішіндерін оюлап шығарды, бұл бойдақ болуға шақырады деп есептеледі.