Рене Антуан Фершоль де Реомюр: Француз ғалымы және жазушысы

Кіріспе

Француз энтомологы және жазушысы Рене Антуан Фершо де Реамур (René Antoine Ferchault de Réaumur; 28 ақпан 1683, Ла-Рошель – 17 қазан 1757, Сент-Жулиен-ду-Терру) – француз энтомологы және жазушысы. Ол көптеген салаларға, әсіресе жәндіктерді зерттеуге үлкен үлес қосты. Реамур температуралық шкаласын ойлап тапты.

Өмір

Реамур Ла-Рошельдегі белгілі бір отбасында дүниеге келіп, Парижде білім алған. Ол Пуатьедегі иезуиттер колледжінде философияны оқыды, ал 1699 жылы Ла-Сент-Шапель каноны болған туысының қамқорлығымен азаматтық құқық пен математиканы оқу үшін Буржға барды. 1703 жылы ол Парижге барып, математика мен физиканы оқуын жалғастырды. 1708 жылы 24 жасында Пьер Вариньон (оған математика үйреткен) оны ұсынды және Ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. Осы уақыттан бастап жарты ғасырға жуық уақыт бойы Академия естеліктерінде Реамурдың кем дегенде бір мақаласы жарияланбаған жыл болған жоқ. Алғашқыда оның назары математикалық зерттеулерге, әсіресе геометрияға аударды. 1710 жылы ол өнер мен кәсіптердің сипаттамаларының бас редакторы болып тағайындалды, бұл Франция үшін жаңа өндірістер құруға және ұмытылған салаларды қайта жандандыруға әкелген маңызды мемлекеттік жоба болды. Темір мен болатқа қатысты жаңалықтары үшін оған 12 000 ливр зейнетақы тағайындалды. Жеке табысына қанағаттанған ол ақшаны өнеркәсіптік процестерді жақсарту бойынша тәжірибелерді жүргізу үшін Ғылым академиясына беруді сұрады. 1731 жылы ол метеорологияға қызығушылық танытып, оның атымен аталатын термометр шкаласын ойлап тапты: Реамур шкаласы. 1735 жылы отбасылық себептермен ол Корольдік және әскери Сент-Луи орденінің қолбасшысы және интенданты лауазымын қабылдады. Ол өз міндеттерін ұқыптылықпен орындады, бірақ жалақы алудан бас тартты. Ол табиғат тарихын жүйелі түрде зерттеуден үлкен ләззат алды. Достары оны "18 ғасырдың Плинийі" деп атады. Ол уединениеді жақсы көріп, өзінің елдік резиденцияларында, соның ішінде La Bermondière шатосында, Saint Julien du Terroux, Maine жерінде тұрды, онда ол жылқыдан құлап, қайтыс болды. Ол 138 портфельге толы қолжазбаларын және табиғат тарихы коллекцияларын Ғылым академиясына қалдырды. Реамурдың ғылыми еңбектері ғылымның көптеген салаларын қамтиды. Оның алғашқы еңбегі 1708 жылы геометриядағы жалпы мәселе туралы болды. Соңғысы 1756 жылы құстардың ұяларының пішініне арналды. Ол тәжірибе арқылы арқанның беріктігі оның жеке жіптерінің беріктігінің қосындысынан артық екенін дәлелдеді. Ол Франциядағы алтын бар өзендерді, түркіз тауларын, орманды және қазба орындарын зерттеп, есеп берді. Ол темірді қалау әдісін ойлап тапты, ол әлі де қолданылуда, темір мен болат арасындағы айырмашылықтарды зерттеді, көміртегінің мөлшері құйма темірде ең көп, болатта аз және ұнтақ темірде ең аз екенін дұрыс көрсетті. Бұл тақырыптағы кітабы (1722 ж.) ағылшын және неміс тілдеріне аударылды. Ол судың тоңазу температурасын 0° деп белгілеп, түтікті осы нүктеге дейін шам мен түтіктің көлемінің мыңнан бір бөлігіне тең дәрежелерге бөлген термометрімен танымал болды. Судың қайнау температурасы 108° болатын себебі қолданылған спирттың ерекшелігіне байланысты болды. Судың тоңазу және қайнау температуралары арасындағы 80 тең бөлікке бөлінген сынап термометрлері Реамур термометрлері деп аталады, бірақ олар оның дизайны мен мақсатынан өзгеше. Реамур табиғат тарихы туралы көп жазды. Өмірінің басында ол терілі жұлдыздардың (Echinodermata) қозғалыс жүйесін сипаттап, олардың жоғалған мүшелерін алмастыру қабілетінің шындық екенін көрсетті. Ол этологияның негізін қалаушылардың бірі саналады. 1710 жылы ол жібек өндіру үшін жәндіктерді пайдалану мүмкіндігі туралы мақала жазды, ол сол кезде өте танымал болды, сондықтан Қытайдың Канси императоры оны қытай тіліне аударуға бұйрық берді. Оның ағаш талшықтарынан қағаз жасайтын құйрық құйрықтарды байқауы кейбіреулерді қағаз жасау техникасының өзгеруіне себепші деп есептеді. Ағаш массасы қағаз жасауда өнеркәсіптік масштабта бір ғасырдан астам уақыттан кейін ғана қолданыла бастады. Ол жәндіктердің өсуі мен температура арасындағы байланысты зерттеді. Сондай-ақ, ол жәндіктер популяциясының өсу қарқынын есептеп, геометриялық прогрессия бойынша қол жеткізілетін теориялық популяция саны нақты популяцияны бақылау нәтижелерімен сәйкес келмегендіктен, табиғи тежелімдер болуы керек екенін атап өтті. Ол 1738 жылдың қараша айында Париж Ғылым академиясының естеліктерінде жарияланған бірнеше қызықты диссертациялар, әсіресе француз тілінде жазылған «Темірді болатқа айналдыру өнері» және «Құйма темірді жұмсарту өнері» атты өте пайдалы кітабы және үш томдық «Жәндіктер тарихына қатысты естеліктер» арқылы танылғандықтан Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды. 1748 жылы Швед Корольдік Ғылым академиясының шетелдік мүшесі болып сайланды. Оның құрметіне Париждегі Реaмур көшесі және Реaмур – Севастополь метро стансасы, сондай-ақ Лe-Авр қаласындағы Реaмур алаңы сияқты көптеген жерлерге ат қойылған.

Réaumur was born in a prominent La Rochelle family and educated in Paris. He learned philosophy in the Jesuits' college at Poitiers, and in 1699 went to Bourges to study civil law and mathematics under the charge of an uncle, canon of La Sainte Chapelle. In 1703 he went to Paris, where he continued the study of mathematics and physics. In 1708, at the age of 24, he was nominated by Pierre Varignon (who taught him mathematics) and elected a member of the Académie des Sciences. From this time onwards for nearly half a century hardly a year passed in which the Mémoires de l'Académie did not contain at least one paper by Réaumur. At first, his attention was occupied by mathematical studies, especially in geometry. In 1710, he was named the chief editor of the Descriptions of the Arts and Trades, a major government project which resulted in the establishment of manufactures new to France and the revival of neglected industries. For discoveries regarding iron and steel he was awarded a pension of 12,000 livres. Content with his ample private income, he requested that the money should go to the Académie des Sciences for the furtherance of experiments on improved industrial processes. In 1731 he became interested in meteorology, and invented the thermometer scale which bears his name: the Réaumur. In 1735, for family reasons, he accepted the post of commander and intendant of the royal and military Order of Saint Louis. He discharged his duties with scrupulous attention, but refused the pay. He took great delight in the systematic study of natural history. His friends often called him "the Pliny of the 18th century". He loved retirement and lived at his country residences, including his chateau La Bermondière, Saint Julien du Terroux, Maine, where he had a serious fall from a horse, which led to his death. He bequeathed his manuscripts, which filled 138 portfolios, and his natural history collections to the Académie des Sciences. Réaumur's scientific papers deal with many branches of science. His first, in 1708, was on a general problem in geometry. His last, in 1756, on the forms of birds' nests. He proved experimentally the fact that the strength of a rope is more than the sum of the strengths of its separate strands. He examined and reported on the auriferous (gold bearing) rivers, the turquoise mines, the forests and the fossil beds of France. He devised the method of tinning iron that is still employed, and investigated the differences between iron and steel, correctly showing that the amount of carbon is greatest in cast iron, less in steel, and least in wrought iron. His book on this subject (1722) was translated into English and German. He was noted for a thermometer he constructed on the principle of taking the freezing point of water as 0°, and graduating the tube into degrees each of which was one thousandth of the volume contained by the bulb and tube up to the zero mark. It was an accident dependent on the particular alcohol employed which made the boiling point of water 108°; mercurial thermometers graduated into 80 equal parts between the freezing and boiling points of water are named Réaumur thermometers but diverge from his design and intention. Réaumur wrote much on natural history. Early in life he described the locomotor system of the Echinodermata, and showed that the supposed ability of replacing their lost limbs was actually true. He has been considered as a founder of ethology. In 1710 he wrote a paper on the possibility of spiders being used to produce silk, which was so celebrated at the time that the Kangxi Emperor of China had it translated into Chinese. His observations of wasps making paper from wood fibres have led some to credit him with this change in paper making techniques. It was over a century before wood pulp was used on any industrial scale in paper making. He studied the relationship between the growth of insects and temperature. He also computed the rate of growth of insect populations and noted that there must be natural checks since the theoretical population numbers achieveable by geometric progression were not matched by observations of actual populations. He was elected a Fellow of the Royal Society in November 1738 by virtue of the fact that:His Name hath been known for many years among the Learned by Several Curious disertations published in the Memoirs of the Royal Academy of Sciences at Paris & in particular by a very Learned and usefull book wrote in French entitled 'The Art of Converting Forged Iron into Steel' and 'the Art of Soft'ning Cast Iron' printed at Paris 1722 4to and lately by his 'Curious Memoires relating to the History of Insects' at Paris in 4to three Volumes of which work have been Laid before the Royal Society. He was elected a foreign member of the Royal Swedish Academy of Sciences in 1748. He is commemorated in numerous place names including the rue Réaumur and the Réaumur Sébastopol metro station in Paris and the Place Réaumur, Le Havre.

Таңдалған шығармалар

Реамур, Р. А. Ф. де. 1722 жыл. Темірді болатқа айналдыру өнері, құйылған темірді жұмсарту және құйылған темірден жасалған бұйымдарды соққы темірдей әрі жақсы өңдеу өнері. Париж, Франция. Реамур, Р. А. Ф. де. 1734–1742 жылдар. Құрттар тарихына арналған естеліктер. Алты томдық. Корольдік ғылым академиясы, Париж, Франция. Реамур, Р. А. Ф. де. 1749 жыл. Әртүрлі үй құстарын кез келген маусымда өсіру және көбейту өнері. Екі томдық. Imprimerie royale, Париж, Франция. Реамур, Р. А. Ф. де. 1750 жыл. Үй құстарын өсіру және көбейту өнері. Лондон, Ұлыбритания. Реамур, Р. А. Ф. де. 1800 жыл. Бал араларының тарихы I. Бал араларының табиғи тарихы. Vernor and Hood баспасы, J. Cundee, Лондон, Ұлыбритания үшін басылған. Реамур, Р. А. Ф. де. 1926 жыл. Құмырсқалардың табиғи тарихы, жарияланбаған қолжазбадан. В. М. Уилер, редактор және аудармашы. [Француз тіліндегі мәтін қоса берілген.] Knopf, Нью-Йорк, АҚШ. 1977 жылы қайта басылған. Arno Press, Нью-Йорк, АҚШ. Реамур, Р. А. Ф. де. 1939 жыл. Таңдаулы шығармалар. Жан Торле, редактор. Gallimard, Париж, Франция. Реамур, Р. А. Ф. де. 1955 жыл. Скарабейлер тарихы. М. Коулери, кіріспе авторы. Энтомологиялық энциклопедияның 11-томы. Пол Лешевалье, Париж, Франция. Реамур, Р. А. Ф. де. 1956 жыл. Болат және темір туралы естеліктер. А. Г. Сиско, аудармашы. С. Смит, кіріспе және түсіндірмелер авторы. Чикаго университетінің баспасы, Чикаго, Иллинойс, АҚШ.