Кіріспе

Ирландияда туған француз саяхатшысы, географ, этнолог, тіл білімі маманы және астроном Антуан Томсон д'Аббади д'Арраст (3 қаңтар 1810 – 19 наурыз 1897) 19 ғасырдың бірінші жартысында өмір сүрді. Ол Арно Мишель д'Аббадидің үлкен ағасы болды, олар бірге саяхаттаған.

Өмірбаян

Д'Аббади Ирландияның Дублин қаласында, Францияның Суле провинциясынан шыққан, ішінара баск ақсүйек отбасында дүниеге келді. Оның анасы, ханым Томпсон ирланд, ал әкесі Мишель д'Аббади Арас-Ларребьеуде туған. Ол Маулеон кантонындағы Арас коммунасынан шыққан ежелгі діни басшылар отбасынан тегін шығарды. Бұл діни басшылар крест жорықтарынан кейін Шарль Великиймен шекараны сарациндерден қорғау үшін тағайындалды. Діни басшылар Баск еліндегі аббаттарда найзаларын ұстап тұрып, өмір сүрді. Оларға садақа жинау құқығы берілді және епископтың таңдауымен дін қызметкерлерін тағайындауға қатысты. D'Abbadie деген ат бастапқыда тегі емес, олардың лауазымын білдірген (аббатия, аббадия). 1818 жылы отбасы Францияға көшті, онда ағайындылар мұқият ғылыми білім алды. 1829 жылдан бастап ол Парижде білім алып, заңды оқыды. және Франция Ғылым академиясының президенті болды. Ол 1897 жылы қайтыс болды және жылдық кірісі 40 000 франк болатын Хендайдағы Аббадия иелігі мен сарайын Ғылым академиясына, елу жыл ішінде жарты миллион жұлдыздың каталогын жасау шартымен мұра етті.

Ғылым және зерттеулер

1835 жылы француз академиясы Антуанды Бразилияға ғылыми миссияға жіберді, ал нәтижелері кейінірек (1873) жарияланды. Антуан д’Аббади Тюильриде кездесуді жоспарлағанын еске салғанда, ханзада: «Элизе Тюильриден алыс емес», – деп жауап берді. Француз академиясы тапсырған міндетті сәтті орындағаннан кейін, Антуан д’Аббади 1837 жылы кіші інісімен кездесу үшін Каирге асықты. 26 және 21 жастағы екі жас саяхатшы Эфиопияда шамамен 12 жыл бойы болды. Екі бауыр 1838 жылдың ақпан айында Массаваға келді. Олар Эфиопияны аралап, кейде бірге, кейде жеке Каффа патшалығына дейін сапар шекті. Ғылымдағы зерттеулерімен қатар, ол Франция мен католик миссионерлерінің мүддесіне қызмет ететін саяси тартысқа да қатысты. Арно күшті лауазымдарда болды – генерал, судья және дипломат. Ол шайқастарға қатысып, осы елде құрметті «Рас» атағын алды. Ал Антуан ғылыми жолмен жүріп, білімді маманға айналды. «Шетелде, танымал есімді болмағанда, жергілікті әдет-ғұрыптарға сай келетін қызметті таңдаған жөн, әйтпесе саяси тыңшы деп айыпталу қаупі бар, бұл кез келген елде қауіпті жағдай», – дейді ол. «Мен соғысқа, егіншілікке немесе саудаға араласа алмағандықтан, христиан Эфиопиясында «мамхир», яғни мұғалім және ғалым ретінде танылдым және мемлекеттік, міндетті емес мектептерде білім алдым». Ұзақ уақыт бойы екі бауыр аймақтың салтына бейімделіп, еуропалық киімдерін тастап, эфиопиялықтардың тюрбаны мен тогасын киді. Олар сол кезде тек мәйіптер мен еврейлер ғана киетін аяқ киімді кимей, жалаң аяқ жүрді. Олар барған жерде жылы күтіп алынды. Д’Аббади бауырлары Эфиопияны кеңінен аралап, адам географиясы, физикалық география, дін, заңдық мәтіндер, этнография, филология, лингвистика, нумизматика және тарих сияқты көптеген тақырыптар бойынша өздерінің байқауларын жазды. Сонымен қатар, Антуан 250 көне қолжазбадан тұратын жинақ жасады және эфиопиялық Дебтера Тевельде Медхиннің көмегімен 15 000 сөзден тұратын француз-амхар сөздігін құрды. 1848 жылдың соңында екі бауыр өздеріне қойған мақсаттарды сәтті орындап, Эфиопиядан кетіп қалды. Антуан географиялық нәтижелері мен саяси интригаларына байланысты көптеген дауларға қатысты. Ол әсіресе Чарльз Тилстон Бекенің өзінің шыншылдығына күмән келтіруіне наразылық білдірді, әсіресе Қанаға жасаған саяхатына қатысты. Бірақ уақыт өте келе және келешектегі зерттеушілердің зерттеулері Аббадидің фактілерге қатысты сенімді екенін көрсетті, бірақ Көк Нілдің негізгі арнасы екені туралы оның Бекенің қарсылығына қарамастан, қате екенін дәлелдеді. Оның зерттеулерінің топографиялық нәтижелері 1860 және 1873 жылдар аралығында Парижде жарияланды. Ол сонымен қатар «Dictionnaire de la langue amariñña» (Париж, 1881) сияқты әртүрлі сөздіктерді құрастырды және 1860 жылы латын нұсқасымен бірге Гермас шопанының басылымын дайындады. Ол Эфиопияның географиясы, эфиопиялық монеталар және ежелгі жазулар туралы көптеген мақалалар жариялады. 1890 жылы «Магниттік бақылаулар» деген тақырыпта магниттік бақылаулар туралы есеп жариялады.

Аббадия қамалы

Аббади өзінің қамалына Аббадия деген атау берді, бұл атау әлі күнге дейін баск тілінде қолданылады. Алайда, француз тілінде ол көбінесе Chateau d'Abbadie немесе Domaine d'Abbadia деп аталады, ал жергілікті тұрғындар оны le Chateau d'Antoine d'Abbadie деп атауы да жиі кездеседі. Шато 1864 және 1879 жылдар аралығында Атлант мұхитының үстіндегі жартасқа салынды және оның жобасын Эжен Виолет ле Дюк нео-готика стилінде жасады. Ол француз готикалық архитектурасының қайта жаңғыруының ең маңызды мысалдарының бірі саналады. Шато үш бөліктен тұрады: обсерватория және кітапхана, капелла және тұрғын жайлар. Шатоның кіреберіс есігінің үстіне оның ирландтық тегін құрметтеп, ирланд гаэль тілінде "Céd míle fáilte" ("жүз мың сәлем") деген жазу қашалған. Шато 1895 жылы Ғылым академиясына мұра ретінде берілді, бірақ академия елу жыл ішінде жарты миллион жұлдыздың каталогын жасау шартын орындауы тиіс болды, ал бұл жұмыс діни ордендердің мүшелерімен жүзеге асырылуға тиіс еді. 1984 жылы шато Францияда қорғалатын тарихи ескерткіш ретінде тіркелді. Шатоның көп бөлігі қазір Жағалауды қорғау агенттігіне тиесілі және оны Хендай қаласы басқарады.

Жарияланымдар

Жыл Зерттеу саласы Атауы Аударма Ескертулер 1836 Баск тілі Études grammaticales sur la langue euskarienne Баск тілінің грамматикалық зерттеулері Gallica-да 1854 Баск тілі Le Dictionnaire de Chaho Шахо сөздігі 1854 Баск тілі Lettres sur l'orthographe basque Баск тіліндегі орфография туралы хаттар 1859 Баск тілі Travaux récents sur la langue basque Баск тіліндегі соңғы зерттеулер Gallica-да 1859 Эфиопия Catalogue raisonné de manuscrits éthiopiens Эфиопия қолжазбаларының тізімі Париж Gallica-да 1859 Эфиопия, Географиясы Résumé Géodésique des positions déterminées en Éthiopie Эфиопияда анықталған геодезиялық позициялардың шолуы Париж 1860–1873 Эфиопия, Географиясы Géodésie d'Éthiopie ou triangulation d'une partie de la Haute Éthiopie Эфиопияның геодезиясы немесе Жоғарғы Эфиопияның бір бөлігінің триангуляциясы 4 том. Париж: Gauthier Villars 1862–1869 Эфиопия, Географиясы Éthiopie Эфиопия 10 бөлімнен тұратын карта 1864 Зубероатикако гутун бат Gallica-да 1867 Зерттеу Instructions pour les voyages d'exploration Саяхаттарды зерттеуге арналған нұсқаулар Gallica-да қолжетімді 1868 Баск тілі Sur la carte de la langue basque Баск тілінің картасы 1868 Эфиопия, Тарихы L'Abyssinie et le roi Théodoros Абиссиния және король Теодорос Gallica-да 1868 Эфиопия Monnaie d'Éthiopie Эфиопия валютасы 1872 Тіл Notice sur les langues de Kamw Камв тілдері туралы анықтама 1873 Баск тілі, Тарихы Le basque et le berbère Баск және бербер тілдері 1873 География Observations relatives à la physique du globe, faites au Brésil et en Éthiopie Бразилия мен Эфиопияда жасалған Жер физикасы бойынша байқаулар Париж: Gauthier Villars 1880 Зерттеу Préparation des voyageurs aux observations astronomiques et géodésiques Астрономиялық байқауларға және геодезиялық зерттеулерге саяхатшыларды дайындау 1881 Ғылым Recherches sur la verticale Вертикалды зерттеу 1881 Тіл Dictionnaire de la langue Amarrinna Амхар тілінің сөздігі 1884 Зерттеу Credo d'un vieux voyageur Ескі саяхатшының сенімі 1890 География Reconnaissances magnétiques Магниттік барлау Париж 1890 Эфиопия, Географиясы Géographie de l'Éthiopie, ce que j'ai entendu, faisant suite à ce que j'ai көріп Éthiopия географиясы, мен көргендерге келе жатқан нәрселер 1895 Баск тілі Lettre sur la préservation de la langue basque Баск тілін сақтау туралы хат 1896 Құлдықтан құтылу Sur l'abolition de l'esclavage en Afrique Африкада құлдықтан құтылу туралы Gallica-да 1898 Эфиопия, Тарихы Des conquêtes faites en Abyssinie au XVIe siècle par l'imam Muhammad Ahmad dit Grâgne; version française de la chronique arabe du Chahâb ad Dîn Ahmad 16 ғасырда Имам Мұхаммед Ахмет (Грагне) жасаған Абиссиниядағы жаулаулар туралы араб жылнамасының француз тіліне аудармасы. Филипп Паулицке аяқтады және өлімнен кейін жарияланды. Gallica-да

Сыйлықтар мен мүшелік

Антуан 1850 жылдың 27 қыркүйегінде француздық Құрмет легионымен, шавальер немесе рыцарь орденімен марапатталды. Ол Ұзындықтар бюросының және Франция Ғылым академиясының мүшесі болды. Екі бауыр да 1850 жылы Париж географиялық қоғамының үлкен медалін алды.