Ораc Бенедикт де Соссюр: Альпінизм мен метеорологияның негізін қалаушы

Кіріспе

Женевалық ғалым және альпинист (1740–1799)

Хорас Бенедикт де Соссюр (ɔʁas benedikt də sosyʁ; 17 ақпан 1740 – 22 қаңтар 1799) – Женевалық геолог, метеоролог, физик, альпинист және Альп тауларын зерттеуші, көбінесе альпинизм мен қазіргі заманғы метеорологияның негізін қалаушы деп есептеледі және күн пешін табысты жасаған алғашқы адам саналады.

Өмір және жұмыс

Хорас Бенедикт де Соссюр 1740 жылдың 17 ақпанында Женеваның жанындағы Конш қаласында (қазір Швейцарияда, бірақ сол кезде тәуелсіз республика) дүниеге келді және 1799 жылдың 22 қаңтарында Женевада қайтыс болды. Соссюр отбасы Женеваның ақсүйектерінен еді. Оның әкесі, Никола де Соссюр, шаруа және жазушы болған. Анасының денсаулығы нашар болғандықтан, Соссюрді анасының қарындасы мен оның күйеуі, Женева табиғаттанушысы Шарль Бонне тәрбиеледі. Шарль Бонне жас Соссюрдің ботаникаға ерте қызығушылығын оятуға ықпал етті. 1760 жылы Соссюр Монблан шыңына бірінші болып жеткен адамға сыйлық ұсынды. Көкесі Шарль Боннеден шабыттанған жас Соссюр өсімдіктер физиологиясын зерттеумен айналысып, 1762 жылы «Жапырақтар мен гүлдер қабығы туралы байқаулар» атты еңбегін жариялады. Сол жылы, 22 жасында, ол Женева академиясының философия профессоры болып сайланды. Бір жыл физикадан, келесі жыл логика мен метафизикадан дәріс берді. Ол 1786 жылға дейін онда сабақ берді, кейде география, геология, химия және тіпті астрономиядан да дәріс оқыды. Соссюрдің ботаникалық зерттеулерге және мұздықтарға деген қызығушылығы оны Альп таулары арқылы басқа саяхаттарға итермеледі. 1767 жылы ол Монбланның алғашқы айналымын аяқтады, бұл Савой Альпінің қарлы бөліктерінің топографиясын анықтауға үлкен үлес қосты. Ол сондай-ақ жылу мен суық, атмосфераның салмағы, электр және магнетизм бойынша тәжірибелер жүргізді. Ол осы мақсатта алғашқы электрометрді ойлап тапты. Басқа сапарлар оны Италияға жеткізді, онда ол Везувий және басқа жанартауларды (1772–73 жж.), сондай-ақ Франциядағы Оверньдегі сөнген жанартауларды зерттеді. Ақсүйек болғанымен, Соссюр либералды көзқарастарға ие болды, бұл оны 1774 жылы Женева колледжінде барлық азаматтарға ашық болатын ғылыми білім беруді дамыту жоспарын ұсынуға итермеледі, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Ол Лондон өнерін жақсарту қоғамынан шабыттанған «Өнер қоғамы» (1776 ж.) құруды қолдауда сәтті болды. 1774 жылдан бастап Соссюр Курмайор альпинистік гиді Жан Лоран Жорданимен бірге Миаж мұздығында және Мон Краммонда Монбланның Балуан жағынан (қазіргі Италия) Монблан шыңына жетуге тырысты. 1776 жылы ол Буэтке (3096 м) көтерілді. Ол 1774 жылы Краммонтқа және 1778 жылы тағы да шықты, сол жылы Ұлы Сен-Бернардың жанында Вальсорей мұздықтарын да зерттеді. 1780 жылы ол Мон-Сени асуынан жоғары орналасқан Рош-Мишельге көтерілді. 1785 жылы ол Монбланға Агиль дю Гутер жолымен өрлеп баруға тырысты. Шамониден екі адам, Мишель Паккард пен Жак Балмат, 1786 жылы Грандс Мулеттер арқылы шыңға шықты, ал 1787 жылы Соссюр өзі таудың үшінші сатысына шықты. Оның жетістіктері туристерді Шамони сияқты жерлерге тартуға үлкен үлес қосты. Метеорологиялық құбылыстарды өлшеумен әуес болған Соссюр көптеген аппараттарды ойлап тапты және жетілдірді, соның ішінде магнитометр, аспанның көк түсін бағалауға арналған цианометр, атмосфераның тазалығын бағалауға арналған диафанометр, анемометр және тау эудиометрі. Әсіресе, ол атмосфералық ылғалдылық, булану, бұлттар, тұман және жаңбыр туралы бірқатар зерттеулер үшін ойлап тапқан және қолданған шашты гигрометр (Essais sur l'Hygrométrie, 1783) ерекше маңызды болды. 1788 жылы Соссюр 17 күн бойы Гигант жолында метеорологиялық байқаулар мен физикалық өлшеулер жүргізді (3371 м). 1789 жылы Соссюр Макугнаға жақын жердегі Пиццо-Бьянкоға Monte Rosa-ның шығыс қабырғасын байқау үшін көтерілді және Теодульпастан (3322 м) Зерматқа өтті, ол алғаш рет келген саяхатшы болды. Бұл жолы ол Клейн Маттерхорнға (3883 м) көтерілді, ал 1792 жылы үш күн бойы сол асуда Зерматқа түспей, бақылау жасады, содан кейін Теодульхорнға (3472 м) барды. Соссюрдің жеті Альпілік саяхаттағы барлық байқаулары мен тәжірибелері төрт томдық томда, Voyages dans les Alpes (1779–1796) деген жалпы атаумен жарияланды. Жұмыстың ғылыми емес бөліктері алғаш рет 1834 жылы және одан кейін жиі Partie pittoresque des ouvrages de M. de Saussure деп жарияланды.

Horace Bénédict de Saussure was born 17 February 1740, in Conches, near Geneva (today in Switzerland but then an independent republic), and died in Geneva 22 January 1799. Saussure's family were Genevan patricians. His father, Nicolas de Saussure, was an agriculturist and author. Because his mother was sickly, Saussure was brought up by his mother's sister and her husband the Genevan naturalist Charles Bonnet who sparked Horace Bénédict's early interest in botany. In 1760, Saussure offered a reward to the first man to reach the summit of Mont Blanc. Inspired by his uncle, Charles Bonnet, the young Saussure also did research on the physiology of plants and published Observations sur l'écorce des feuilles et des pétales (1762). The same year, at 22, he was elected professor of philosophy at the Academy of Geneva, where he lectured on physics one year, and on logic and metaphysics the next. He taught there until 1786, occasionally also lecturing on geography, geology, chemistry, and even astronomy. Saussure's early interest in botanical studies and glaciers soon led him to undertake other journeys across the Alps. In 1767, he completed his first tour of Mont Blanc, a trip that did much to reveal the topography of the snowy portions of the Alps of Savoy. He also carried out experiments on heat and cold, on the weight of the atmosphere and on electricity and magnetism. For this, he devised what became one of the first electrometers. Other trips led him to Italy, where he studied Mt. Etna and other volcanoes (1772–73), and to the extinct volcanoes of the Auvergne, in France. Although a patrician, Saussure held liberal views that induced him to present in 1774 a plan for the development of scientific education in the Geneva College, which would be open to all citizens, but this attempt failed. He was more successful in advocating the creation of the "Société des Arts" (1776), inspired by the London Society for the Improvement of Arts. Beginning in 1774, Saussure sought to reach the summit of Mont Blanc on the side of Val Veny (now Italy) accompanied by the Courmayeur alpine guide Jean Laurent Jordaney on the Miage glacier and on Mont Crammont. In 1776 he ascended the Buet (3,096 m). He climbed the Crammont in 1774 and again in 1778, in which year he also explored the Valsorey glacier, near the Great St Bernard. In 1780 he climbed the Roche Michel, above the Mont Cenis Pass. In 1785, he made an unsuccessful attempt on Mont Blanc by the Aiguille du Goûter route. Two Chamonix men, Michel Paccard and Jacques Balmat, attained the summit in 1786, by way of the Grands Mulets, and in 1787 Saussure himself made the third ascent of the mountain. His achievements did much to attract tourists to places such as Chamonix. Obsessed by the measurement of meteorological phenomena, Saussure invented and improved many kinds of apparatus, including the magnetometer, the cyanometer for estimating the blueness of the sky, the diaphanometer for judging the clarity of the atmosphere, the anemometer and the mountain eudiometer. Of particular importance was a hair hygrometer that he devised and used for a series of investigations on atmospheric humidity, evaporation, clouds, fogs and rain (Essais sur l'Hygrométrie, 1783). In 1788, Saussure spent 17 days making meteorological observations and physical measurements on the Col du Géant (3,371 m). In 1789, Saussure climbed the Pizzo Bianco near Macugnaga, to observe the east wall of Monte Rosa, and crossed the Theodulpass (3,322 m) to Zermatt, which he was the first traveler to visit. On that occasion he climbed from the pass up the Klein Matterhorn (3,883 m), while in 1792 he spent three days making observations on the same pass without descending to Zermatt and then visited the Theodulhorn (3,472 m). All of Saussure's observations and experiments from seven Alpine journeys were summed up and published in four quarto volumes, under the general title of Voyages dans les Alpes (1779 – 1796) (There was an octavo issue in eight volumes, issued from 1780 to 1796). The non scientific portions of the work were first published in 1834, and often since, as Partie pittoresque des ouvrages de M. de Saussure.

Тану

Сауссура тұқымдасы, кейбір түрлері қатал биік таулық климатқа бейімделген өсімдіктер, оның және оның өсімдік физиологы Николя Теодор де Соссюрдың құрметіне аталған. Аоста алқабындағы Курмаер қаласындағы Монт-Фрети павильонында орналасқан Альпілік ботаникалық бақ "Сауссуреа", Skyway Monte Bianco канат жолының бірінші аялдамасы, оның атымен аталады. Оның минералог ретіндегі еңбегі де мойндалды. Саусурит оның құрметіне аталған. Ай кратері Сауссер де оның атымен аталған. Сауссюр Швейцария Ұлттық банкінің алтыншы сериясындағы 20 швейцариялық франк банкнотасында бейнеленген (1979 жылдан 1995 жылға дейін, кейін сегізінші сериямен алмастырылды; банкноттар 2000 жылы жиналды және 2020 жылдың 1 мамырында қолданыстан шығарылды). Сауссюрдың ұлы Николя Теодор де Соссюр өсімдік химиясы саласындағы белгілі маман және фотосинтезді зерттеудің алғашқы пионері болды. Оның қызы Альбертина Некер де Соссюр әйелдерді білім берудегі пионер болды. Оның шөбересі Фердинанд де Соссюр маңызды тіл білімі маманы және семиотик болды.

Қызықты деректер

Артур Шопенгауэр өзінің "Жеткілікті себептің төрт тамыры туралы" еңбегінде ақыл-ойдың қашықтыққа қатысты қабылдауына қалай әсер ететінін талқылағанда, Соссюрдың "Мон Бланк тауында осыншалық үлкен ай көтерілгенін көргенін, оны танымай, қорқыныштан есінен айырылғанын" айтатын әңгіме келтіреді.