Кіріспе
Женевалық ботаник (1720–1793)
Шарль Бонне (bɔnɛ; 13 наурыз 1720 – 20 мамыр 1793) – Женевалық табиғатты зерттеуші және философиялық жазушы. Ол өсімдіктердегі жапырақтардың орналасуын сипаттау үшін «филлотаксис» терминін енгізген. Ол алғашқылардың бірі болып апидтердегі партеногенездік көбеюді байқап, жәндіктердің спиракулалары арқылы тыныс алатынын анықтады. Сондай-ақ, ол биологиялық контексте «эволюция» терминін алғаш қолданған. Кішкентай кезінен естімейтін және көзі нашарлаған ол, зерттеулеріне көмектесу үшін өмірінің соңғы жылдары көмекшілердің көмегіне жүгінуге мәжбүр болды.
Өмір және жұмыс
Бонне Женевада Пьер Бонне мен Анн Мари Луллин де Шатовиудың ұлы ретінде дүниеге келді. Олар Франциядан шыққан болса да, 16 ғасырда протестанттарға қарсы діни қуғын-сүргіннен қашып Женеваға көшіп келген. Жеті жасында ол есту қабілетін жоғалтты, бұл оны табиғатты зерттеуге итермеледі. Мектептегі достары оның есту қабілетінің нашарлығына байланысты мазалап, оны жеке оқытуға алды. Бонне Женева аймағынан ешқашан шықпаған сияқты, және 1752 мен 1768 жылдар аралығында республика кеңесінің мүшесі болғаннан басқа, қоғамдық істерге қатыспаған. Өмірінің соңғы жиырма бес жылын ол Женеваның жанындағы Гентодта өткізді, онда 1793 жылдың 20 мамырында ұзақ және ауыр аурудан кейін қайтыс болды. Оның әйелі де ла Рив әулетінен шыққан әйел болды. Олардың балалары болмады, бірақ Мадам Бонненің жүрек туысы, атақты Хорас Бенедикт де Соссур, олардың ұлы ретінде тәрбиеленді. Бонне заңгерлік мамандығын таңдады, бірақ оның ең сүйікті әуесқойлығы – жаратылыстану ғылымын зерттеу болды. Он алты жасында оқыған Ноэль Антуан Плюштің «Табиғат көрінісі» атты еңбегіндегі құмырсқа-арыстан туралы айтылған әңгіме оның назарын жәндіктерге аударды. Ол RAF де Реамурдың жәндіктер туралы жұмысын сатып алып, тірі мысалдардың көмегімен Реамур мен Плюштің байқауларына көптеген жаңалықтар қосты. 1740 жылы Бонне ғылым академиясына құрттар немесе ағаш құсындағы партеногенез деп аталатын қазіргі кездегі құбылысты анықтаған эксперименттер жинағынан тұратын мақала ұсынды. Сол жылы ол өзінің ағасы Абрахам Тремблимен хат алмасып жүрді, ол жақында гидраны ашқан болатын. Бұл кішкентай тіршілік иесі философтар мен ғалымдар оның таңғажайсып жаңару қабілетін көргеннен кейін Еуропаның барлық салондарының сүйіктісіне айналды. 1741 жылы Бонне синтез арқылы көбеюді және тұщы судағы гидра мен басқа жануарлардың жоғалған бөліктерінің қалпына келуін зерттеуді бастады. Келесі жылы ол құрттар мен көбелектердің тыныс алуы тесіктер арқылы жүзеге асатынын анықтады, содан бері оларға спиракулалар деп аталады. 1743 жылы ол Корольдік қоғамның мүшесі болып қабылданды және сол жылы заң докторы атанды – бұл оның ешқашан ұнамаған мамандығына қатысты соңғы қадамы. 1753 жылы ол Швеция Корольдік Ғылым академиясының шетелдік мүшесі болып сайланды, ал 1769 жылдың 15 желтоқсанында Дания Корольдік Ғылым және Әдебиет академиясының шетелдік мүшесі болды. Оның алғашқы жарияланған еңбегі 1745 жылы «Insectologie туралы трактат» деген атпен жарық көрді, онда оның жәндіктерге қатысты барлық ашылулары жинақталды, сонымен қатар микробтардың дамуы және ұйымдасқан тіршілік иелерінің ауқымы туралы кіріспе берілді. Ботаника, әсіресе өсімдіктердің жапырақтары, оның назарын аударды. Бірнеше жыл бойы тыңғылықты зерттеулер жүргізгеннен кейін, көру қабілетінің нашарлауымен қиындықтарға тап болды, ол 1754 жылы өзінің ең түпнұсқа және қызықты еңбектерінің бірін жариялады: «Өсімдіктердегі жапырақтардың қолданысы туралы зерттеулер». Бұл кітапта ол суға батырылған өсімдіктердің жапырақтарында газ көпіршіктері пайда болатынын байқады, бұл газ алмасуын көрсетеді, және басқа да көптеген ойларды алға жылжытады, бұл өсімдіктердің сезім және таным қабілетімен жаратылғандығын көрсетеді (кейін Франсис Дарвин жасағандай). Бірақ Бонненің көру қабілетінің нашарлау қаупі оны философияға бет бұруға мәжбүр етті. 1754 жылы оның «Психология туралы эссесі» Лондонда жасырын түрде басылып шықты. Одан кейін «Жанның қабілеттері туралы талдамалық эссе» (Копенгаген, 1760) басылып шықты, онда ол ақыл-ой қызметінің физиологиялық жағдайларына қатысты өз көзқарасын дамытады. Ол физикалық ғылымға, бірақ оның болжамды жағына, «Ұйымдасқан денелер туралы ойлар» (Амстердам, 1762) еңбегіндегі қарастыруларында эпигенез теориясын жоққа шығаруға және алдын ала бар микробтар туралы ілімді түсіндіруге және қорғауға арналды. Оның ең танымал және керемет еңбектерінің бірі «Табиғат туралы ойлар» (Амстердам, 1764-1765 жж., итальян, неміс, ағылшын және голланд тілдеріне аударылған) еңбегінде ол табиғаттағы барлық тіршілік иелері оның үздіксіздігінен үзіліссіз төменгі деңгейден жоғары деңгейге көтерілетін кезеңді шкала құрайтынын дәлелдейді. Оның соңғы маңызды еңбегі «Философиялық ошақ» (Женева, 1769-1770) болды; онда ол тірі жандардың өткені мен болашағы туралы айтады және барлық жануарлардың тіршілік ету идеясын және олардың болашақ күйдегі қабілеттерін жетілдіреді. Бонненің толық шығармалары 1779 - 1783 жылдары Невшательде жарық көрді, ол өз тарапынан ішінара қайта қаралды. ...