Кіріспе
1576 жылы Моғол Раджпут соғыстарының шайқасы Халдихати шайқасы 1576 жылы 18 маусымда Махарана Пратап бастаған Мевар әскерлері мен Ман Сингх I Амбер бастаған Моғол әскерлері арасында болды. Моғолдар Мевар әскерлеріне елеулі зардап шеккеннен кейін, Пратапты тұтқындауға үлгермегенмен, оны қарсылық білдіріп, басқа қолбасшыларының көндіруімен кері шегінді. 1568 жылы Читторгардты қоршау кезінде Моголдар Мевардың құнарлы шығыс белдеуін жоғалтты. Алайда орманды және төбелі патшалықтың қалған бөлігі әлі де Сизодияның бақылауында болды. Ақбар Мевар арқылы Гуджаратқа тұрақты жолды қамтамасыз етуге ниетті болды; 1572 жылы Пратап Сингх патша (Рана) болып тағайындалғанда, Акбар бірнеше елшілерін жіберіп, Рананы аймақтағы басқа да көптеген раджпут басшылары сияқты вассал болуға шақырды. Алайда, Пратап келісімге келмей, соғыс басталды. Бұл шайқас Раджастхандағы Гогундаға жақын Халдихати деген жерде болған. Бұл екі әскердің күш-қуаты туралы деректер әртүрлі, бірақ, мүмкін, моғолдар Мевар әскерінен төрт есе көп болған. Меварилердің алғашқы табыстарына қарамастан, ағым оларға қарсы айналды, ал Пратап өзін жарақаттанып, күнді жоғалтты. Жала Ман Сингхтың қол астындағы бірнеше адам оның шегінуін арткы бөлімге қаптап алды. Мевар әскерлерін Мән Сингх кері қайтқанда қуып жібермеді, ол үшін Ақбар оны бірнеше уақытқа моғол сотынан қуып жіберді. Халдихатидегі кері жағдайға қарамастан, Пратап партизандық соғыс арқылы моғолдарға қарсы тұруын жалғастырды және ол қайтыс болған кезде ата-бабаларының патшалығының көп бөлігін қайтарып алды.
The battle of Haldighati was fought on 18 June 1576 between the Mewar forces led by Maharana Pratap, and the Mughal forces led by Man Singh I of Amber. The Mughals carried the day after inflicting significant casualties on Mewar forces, although they failed to capture Pratap, who reluctantly retreated persuaded by his fellow commanders. The siege of Chittorgarh in 1568 had led to the loss of the fertile eastern belt of Mewar to the Mughals. However, the rest of the wooded and hilly kingdom was still under the control of the Sisodias. Akbar was intent on securing a stable route to Gujarat through Mewar; when Pratap Singh was crowned king (Rana) in 1572, Akbar sent a number of envoys entreating the Rana to become a vassal like many other Rajput leaders in the region. However, Pratap refused to enter into a treaty, which led to the battle. The site of the battle was a narrow mountain pass at Haldighati near Gogunda in Rajasthan. Sources differ on the strength of the respective armies but probably the Mughals outnumbered the Mewar forces by a factor of four to one. Despite initial successes by the Mewaris, the tide slowly turned against them and Pratap found himself wounded and the day lost. A few of his men under Jhala Man Singh covered his retreat in a rearguard action. The Mewar troops were not chased in their retreat by Man Singh for which he was banished from the Mughal court for some time by Akbar. Despite the reverse at Haldighati, Pratap continued his resistance against the Mughals through guerrilla warfare, and by the time of his death had regained much of his ancestral kingdom.
Өмірбаян
Таққа отырғаннан кейін, Акбар Раджастханның жетекші мемлекеті ретінде танылған Меварды қоспағанда, Раджпут мемлекеттерінің көпшілігімен қарым-қатынасын тұрақты түрде жөндеп отырды. Мевардың Ранасы, сондай-ақ Сисодия тайпасының басшысы, моғолдарға бағынбаудан бас тартты. Бұл 1568 жылы Удай Сингх II билігі кезінде Читторгархты қоршауға алып келді, бұл Мевардың шығыс жартысындағы құнарлы аумақтың үлкен бөлігін жойып, моғолдарға әкелді. Рана Пратап Мевар тағына әкесімен бірге отырған кезде, Акбар оған бірнеше дипломатиялық елшілікті жіберіп, Раджпут патшасынан өзінің вассалы болуды өтінді. Осы ұзақ уақытқа созылған мәселені шешуден басқа, Акбар Гуджаратпен байланыс желілерін қамтамасыз ету үшін Мевардың орманды және төбелі жерін өзінің бақылауында қалдыруды қалаған. Бірінші елші - Жалал хан Құршы, Ақбардың сүйікті қызметшісі, бірақ ол өз ісінде сәтсіз болды. Кейіннен Акбар Амбердің (кейіннен Джайпур) Ман Сингхін жіберді. Бірақ ол да Пратапты сендіре алмады. Раджа Бхагуант Дас - Акбардың үшінші таңдауы, ол да Пратапты келісімге шақыра алмады. Әбу Фазл нұсқасына сәйкес, Пратап Ақбар ұсынған шапанды киіп, жас ұлы Амар Сингхті Моғол сотына жіберуге жеткілікті ықыласты болды. Алайда, Әбу Фазалдың бұл есебі тым көп, өйткені оны қазіргі заманғы парсы жылнамалары растамайды, бұл есепті Абдул Қадыр Бадаюни мен Низамуддин Ахмад өз еңбектерінде атаған жоқ. Сонымен қатар, "Тузк е Джахангири" кітабында Джахангир Мевар патшасының үлкен ұлы 1615 жылы жасалған келісімге дейін моғол сотына ешқашан бармағанын айтқан. Соңғы елші Тодар Мал Меварға жіберілді, бірақ оның нәтижесі жақсы болмады. Дипломатияның сәтсіздігімен соғыс болмай қалмады.
Кіріспе
Құмбалғардағы қорғанышта отырған Рана Пратап өз базасын Удайпурдың маңындағы Гогунда қаласында орнатты. Акбар Качхуа Ман Сингхты өзінің кланының тұқым қуалайтын қарсыластары Мевардың Синодиаларымен шайқасуға тағайындады. Ман Сингх Мандалгархта өз базасын құрып, әскерін жинап, Гогундаға аттанды. Гогундадан солтүстікке қарай шамамен 14 миль (23 км) жерде Хамонр ауылы орналасқан. Оны Гогундадан Аравалли жотасының "Халдихати" деп аталатын тау жиегімен бөліп, оның жартастанған кезде қызанақ ұнтағына (халди) ұқсайтын ашық сары құм шығарады. Ман Сингхтің қозғалысы туралы білген Рана Халдихати асуының кіреберісінде Ман Сингх пен оның күштерін күтіп тұрды.
Әскердің күші
Сатиш Чандраның бағалауы бойынша, Ман Сингх әскерінің құрамында 5000 - 10000 адам болды, бұл көрсеткіш моғолдар мен раджпуттарды қамтиды. Ал Бадайунидің айтуынша, Рананың әскері Панарваның раджпут әміршісі Рана Пунжа бастаған 3000 атты және 400-ге жуық бһил садақшыны құраған. Жаяу әскер туралы айтылмаған. Ман Сингхтің күштерінің саны шамамен 10 000 адам. Олардың 4000-ы оның өз тайпасының мүшелері, Джайпурдің Качхалары, 1000-ы басқа да индустар резерві, ал 5000-ы Моғол императорлық әскерінің мұсылмандары болды.
Әскер құрастыру
Рана Пратаптың 800-ге жуық күшті көлігін Хаким Хан Сур өз әскерімен, Додияның Бхим Сингх және Читторды қорғаған Рамадас Ратор (Джаймалдың ұлы) басқарды. Оң жақ қанаты шамамен 500 адамнан тұратын, оған Гвалиордың бұрынғы патшасы Рамша Томар және оның үш ұлы, министр Бхама Шах пен оның ағасы Тараханд еріп жүрді. Сол жақ қанаты 400 жауынгерді, соның ішінде Бида Жала мен оның Жала кланынан шыққан адамдарын салған. Атқа мінген Пратап ортаға 1300 - ге жуық сарбазды алып келді. Бардтар, діни қызметкерлер және басқа да бейбіт тұрғындар да құрамаға кірді және шайқасқа қатысты. Бһил садақшылары артқы қақпаны ашты. Моғолдар 85 сарбазды құрайтын контингентті Бараханың Сайид Хашим бастаған майданға орналастырды. Олардан кейін Джаганнатх бастаған Каххва раджпуттары мен Бахши Али Асаф хан бастаған Орталық Азия моғолдарынан тұратын авангард болды. Мадхо Сингх Каххва бастаған үлкен резерв келесі орынға шықты, содан кейін Ман Сингх өзі ортаға шықты. Мұғұлдар сол жақ қанатына Бадахшанның Мулла Қази Хан (кейін Гази Хан деп аталды) мен Самбардың Рау Лонкарн басшылық етті. Императорлық күштердің ең күшті компоненті оң жақ қанатта орналасты, ол Барханың сайидтерін құраған. Ақырында, Михтар ханның арткы жасағы негізгі әскердің қасында тұрды.
Шайқас
Рананың шабуылынан моғол армиясының қанаты мен ортасы құлдырап кетті. Әбуль Фазлдің айтуынша, моғол армиясы шайқастың бастапқы кезеңінде кері шегінуге мәжбүр болды, бірақ олар көп ұзамай Рати Талай (кейіннен Ракт Талай деп аталатын) деп аталатын жерге жақындады. Бұл Моғол әскерінің моральдық күйін көтеріп, шайқасты өздеріне жақтырып, Рана әскерінің шаршаған сарбаздарын жігерлендірді. Мевариялық сарбаздар күштердің келгенін білгеннен кейін үлкен көлемде қашып кетуді бастады, ал Мевар ақсүйектері күнді жоғалтып алғаннан кейін жарақат алған Рананы майданнан кетуге мәжбүр етті. Жаланың Ман Сингх деген басшысы Рананың орнын басып, оның кейбір патшалық эмблемаларын киді, бұл мұғұлдар оны Рана деп қате қабылдады. Ман Сингх Джала ақырында қаза тапты, бірақ оның ерлігі Ранаға қауіпсіз түрде шегінуге жеткілікті уақыт берді.
Шығындар
Ұрыста қаза тапқандар туралы әр түрлі деректер бар. Әбуль Фазл мен Низамуддин Ахмедтің айтуынша, 150 моғолдың ақыры болды, тағы 350 жарақат алды, ал Мевар әскері 500 адамын жоғалтты. Екі жақта да раджпут әскерлері болды. Бір кезде Бадайуни Асаф ханнан достық пен жаулықты ажырата білу туралы сұраған. Асаф хан: "Кімге ұнаса, соны атып өлтіріңдер, қай жақта өлтірілсе де, бұл Ислам үшін пайда болады", - деп жауап берді. К. С. Лал бұл мысалды келтіріп, ортағасырлық Үндістанда мұсылман иелері үшін индус сарбаздарының көптеп қаза тапқанын бағалады.
Салдары
Майдан жеңісінің арқасында Ман Сингх патша әскеріне Мевар әскері мен Пратапты қуып жетуге жол бермеді. Тарихшы Рима Худжаның айтуынша, Ман Сингх мұны Пратапқа деген жеке құрметінен жасады. Алайда, Ман Сингхті Ақбар Пратапты ұстамағаны үшін сөгіп, біршама уақытқа Моғол сотынан шеттетеді. Пратап сәтті шегінуге мүмкіндік алса, моғол әскерлері оның уақытша астанасы Гогунданы қысқа уақытқа болса да басып алды. Кейіннен Акбар Ранаға қарсы тұрақты науқанға басшылық етті және көп ұзамай Мевардың көпшілігі оның бақылауында болды. Моғолдар Рананың одақтастары мен басқа да раджпут басшыларына қысым жасады, ал ол біртіндеп географиялық және саяси жағынан оқшауланды. 1585 жылдан кейін моғолдардың назары империяның басқа бөліктеріне ауысты, бұл Пратапқа өз ата-бабаларының патшалығының көп бөлігін қалпына келтіруге мүмкіндік берді. Бұл туралы қазіргі эпиграфикалық дәлелдер дәлелдейді.
Қазіргі заманғы
Бұл шайқастың кавиялық баяндауында Амрит Райдың Ман Сингхтың өмірбаянында Рана Пратаптың жеңілгені туралы айтылады.
Қазіргі заманғы
Сатиш Чандраның айтуынша, Халдихати шайқасы, ең жақсы жағдайда, "жергілікті тәуелсіздік қағидасын бекіту" болды. Әрине, бұл шараға ханның абыройы да қатысты, бірақ ол ханның абыройы емес, не ханзаданың, не индустың абыройы. Колониалды кезеңнен кейінгі Үндістандағы индуистік ұлтшылдар Рана Пратаптың мұрасын өздерінің үнді мәдениетінің, өмір салтының көрінісін насихаттау және теріс оқылымдарды насихаттау үшін қолданған деп айыпталады. Көптеген тарихшылар, соның ішінде Д.Н. Джа, Танужа Котиял және Рима Худжа, бұл әрекеттерді тарихи емес деп қабылдамайды.