Жаухар: Үнді Раджпут әйелдерінің соғыс кезіндегі өзін-өзі өртеу дәстүрі

Кіріспе

Жаухар, кейде Джоухар немесе Джухар деп те жазылады, – бұл Индия субконтинентіндегі индуист раджпут әйелдерінің, ересектер мен балалардың, жаугерлік жағдайда өзін-өзі өртеу салты. Түркі-парсы ислам басқыншыларынан жеңіліске ұшырағанда тұтқындалу, құлдыққа түсіру және зорлаудан сақтану үшін осы шара қолданылған. Кейбір деректерде әйелдер балаларымен бірге өртке түскені айтылады. Бұл практика тарихи түрде Үндістанның солтүстік-батыс аймақтарында кең таралған, ал тарихқа енген ең әйгілі жаухарлар Раджастхандағы индуист раджпут патшалықтары мен түркі-парсы мұсылман әскерлері арасындағы соғыстар кезінде болды. Жаухар тек соғыс уақытында, жеңіске үміт болмағанда ғана жасалған. «Жаухар» термині көбінесе өзін-өзі өртеуді білдіреді. Жаухар индуист раджпут әйелдерінің балаларымен және бағалы заттарымен бірге үлкен өртке түсіп, қашып құтылмас әскери жеңіліс жағдайында тұтқындалудан және зорлаудан сақтану үшін жасаған қаһарлы әрекетті қамтиды. Жаухардың ең көп айтылатын мысалы – 1303 жылы Дели сұлтандығының Халджи әулетінің әскерлеріне қарсы тұрған Раджастхандағы Читторгарх бекінісіндегі әйелдердің жаппай өзін-өзі өлтіруі. Бұл құбылыс Үндістанның басқа да аймақтарында, мысалы, 1327 жылы Дели сұлтандығының әскерлеріне бағынған солтүстік Карнатаканың Кампили патшалығында да байқалды.

Сомалидегі қала аты көрсетілмеген.

Этимология

Джаухар сөзі санскрит тіліндегі жатугриха сөзімен байланысты, яғни "лак және басқа да жанғыш материалдармен жабылып, адамдарды тірі күйдіруге арналған үй" деген мағынаны білдіреді. Сондай-ақ, бұл сөз парсы тіліндегі "гохар" сөзінен шыққан деп қате түсіндірілді, ол "бағалы тас, құндылық, қасиет" дегенді білдіреді. Бұл шатасу, автор Джон Страттон Хоулидің сөзінше, живхар және джаухар сөздерінің v және u әріптерін білдіретін бірдей әріппен жазылуынан туындады. Осылайша, живхар да джаухардың мағынасымен қате байланыстырылды.

Практика

Жоһар дәстүрі Сатимен мәдени байланысты деп есептеледі, екеуі де әйелдердің өзін-өзі өртеу арқылы суицид жасауының бір түрі. Дегенмен, екеуінің де сыртқы ұқсастығы ғана бар, ал олардың түпкі себептері мүлдем бөлек. Сати – күйеуінің кремация өртінің үстінде отырып, өзін-өзі өлтіретін жесірдің салты. Жоһар – жаудың жеңілісі анық болғанда, олардың қолға түсіп, құлдыққа түсуінен қашу үшін әйелдердің бірлесіп өзін-өзі өртеуі. Өзін-өзі өртеу қарапайым суицидтен артық таңдалды, себебі бұл күйеулері, балалары және/немесе туыстары көретін олардың денелерінің қорлануына жол бермеуді қамтамасыз етті. Каушик Рой жохар индус-мұсылман соғыстарында ғана сақталғанын, ал индустар арасындағы ішкі соғыстарда болмағанын айтады. Алайда, Джон Хоули осы пікірмен келіспейді; ол оны грек басқыншыларымен байланыстырады, олар да үнді әйелдерін тұтқынға алған, сондықтан жохар дәстүрі гректердің аймақтағы жорықтарынан бастау алған болуы мүмкін дейді. Вина Талвар Ольденбург та келіспейді, ол былай дейді: "Раджпут патшалықтары арасындағы ішкі соғыстар жохардың алғашқы жағдайларын жасады, мұсылман шапқыншылықтарынан бұрын, осы дәстүр олармен байланыстырылған. Солтүстік-батыстың геосаяси жағдайы, онда басқыншылар кіретін субконтинент Раджастханды үздіксіз соғыс аймағына айналдырды, сондықтан оның әлеуметтік тұрғыдан ең құрметті тобы брахмандар емес, жерді бақылап, қорғаған кшатриялар немесе раджпут касталары болды. Бұл тарих мұсылмандар келгенге дейін мың жылдан астам бұрын басталған. Раджастхан мен Виджаянагарада қазылған ескерткіш тастарда екі жыныстың да өлімі көрсетілген. Олардың күнін сенімді анықтауға болады, ол соғыстың уақыты мен аймақтарымен толық сәйкес келеді". Жохар құбылысы индустар мен мұсылмандар тарапынан әртүрлі баяндалған және қабылдаған. Индуизм дәстүрінде жохар – жеңіліске ұшырап, жаудың зорлық-зомбылығына тап болатын қауымның әйелдері жасаған батырлық әрекет. Мұсылман тарихшылары үшін жохар әйелдерге олардың мәдениетінің салдарынан таңылған әрекет ретінде бейнеленген.

The practice of jauhar has been claimed as being culturally related to Sati, with both being a form of suicide by women through self immolation. However, the two are only superficially similar, with the underlying reason for both being significantly different. Sati was the custom of a widow committing suicide by sitting on her husband's funeral pyre. Jauhar was collective self immolation by women in order to escape being captured and forced into slavery by invaders when defeat was imminent. Self immolation was preferred over simple suicide because it would negate the possibility of any defilement of their dead bodies which their husbands, children and/or clansmen might have to watch. Kaushik Roy states that jauhar was observed only during Hindu Muslim wars, but not during internecine Hindu Hindu wars among the Rajputs. John Hawley, however, disagrees with this assertion; he links it to the Greek conquerors who also captured Indian women, arguing that the practice of jauhar might have started with the Greek campaigns in the region. Veena Talwar Oldenburg disagrees as well, saying that "internecine warfare among the Rajput kingdoms almost certainly supplied the first occasions for jauhar, well before the Muslim invasions with which the practice is popularly associated" and that "the geopolitics of the northwest, whence a succession of invaders entered the subcontinent, made of Rajasthan a continual war zone, and its socially most respected community was therefore not the Brahmins but the kshatriya or Rajput castes, who controlled and defended the land. This history predates the coming of the Muslims by more than a millennium. Commemorative stones unearthed and dated in Rajasthan and Vijayanagara mark the deaths of both sexes. Their dates, which can be reliably determined, match perfectly the times and zones of war." The phenomenon of jauhar has been reported and perceived by Hindus and Muslims differently. In Hindu traditions, jauhar was a heroic act by the women of a community facing certain defeat and abuse by the enemy. For Muslim historians, jauhar was portrayed as an act forced upon women by their culture.

Пайда болуы

Жохардың ең көп сілтеме жасалған жағдайларының арасында 1303, 1535 және 1568 жылдары Раджастхандағы Читтаур (Читтаургар, Читторгар) бекінісінде болған үш оқиға бар. Джайсалмерде жохардың екі рет орын алғаны мәлім, бірі 1299 жылы Алауддин Халджи билігінде, екіншісі 1326 жылы Туглак әулетінің билігінде болған. Жохар мен сака батырлыққа лайықты әрекеттер саналды және бұл практика Раджастханның жергілікті жырлары мен халық мұрасында мақталып келді.

Жоғар - Александр Македонскийдің басып кіруі кезінде

Солтүстік-батыс Үндістанның Агалассой тайпасының жаппай өзін-өзі өртеуі Александрдың анабазисінің 6-шы кітабында, Аррианның б.з. 2-ші ғасырындағы Александр Ұлының әскери тарихында айтылады (б.з.б. 336-323 жылдар аралығында). Арриан Александрдың әскерінің солтүстік-батыс Үндістан субконтинентінің халықтарын жаулап алып, құлдыққа түсіргенін жазбаған. Македония және Агалассой армияларында көптеген адамдар қаза тапқан соғыс кезінде, Агалассой қаласындағы шамамен 20 мың ер, әйел және бала қалаға от қойып, әскери жеңіліс сөзсіз деп ойлағанда, өздерін өртеп жіберді. Малли тайпасы да ұқсас әрекет жасады, Пьер Герман Леонард Эггермонт оны джухар деп қарастырады. Аррианның мәлімдемесіне сәйкес, олар өз үйлерін өрттеді, бірақ гректер олардың үйлерінде тірі ұсталған әрбір үндіні өлтірді.

Синддің Джаухар: Мұхаммед бин Касим

712 жылы Мұхаммед бин Қасым және оның әскері Үндістан субконтинентінің батыс аймақтарындағы түрлі мемлекеттерге шабуыл жасады. Ол Раджа Дахирдің астанасын қоршады, содан кейін Синд аймағындағы индус патшалығына. Дахир қаза болғаннан кейін, патшайым (Лади) бірнеше ай бойы астананы қорғауды ұйымдастырды. Азық-түлік азайған соң, ол және астананың әйелдері қарсы тұрудан бас тартып, өртеніп, джухар жасады. Қалған ерлер жаулап келген әскердің қолынан қаза болуға барып келді.

Гуалиордың Джаухары: Илтутмиш

Дели сұлтандығының Шамс-уд-Дин Илтутмиш 1232 жылы Раджпуттардың билігінде болған Гвалиор қаласына шабуыл жасады. Раджпут әйелдері Илтутмиш әскеріне қарсы тұрудың орнына, өздерін өртке жебеп, джухар жасады. Әйелдердің жаппай өзін-өзі өлтірген жері, Гвалиор бекінісінің солтүстік бөлігінде, Жауһар талы (немесе Джохар кунд, Жауһар көлі) деп белгілі.

Рантамбордың Жаухар: Алаудин Халджи

1301 жылы Дели сұлтандығының Алауддин Халджи Рантамбор бекінісін қоршап алып, жаулап алды. Жеңіліске бет қарай тұрған Хаммирадева өз әскерімен бірге соңғы күреске түсуге шешім қабылдады, ал оның министрі Джаджа джухарды ұйымдастыруды бақылады. Хамираның әйелдері, қыздары және басқа да туыстары джухар жасады. Хаммира Девтің әйелі Рани Ранг Деви және оның қызы Падмала, сондай-ақ басқа әйелдер ислам әскерінен құрметтерін қорғау үшін джухар жасауға бекінді. Бірақ олар джухар жасау үшін үлкен от жағуға және құрбандық шалу ошағын дайындауға үлкермеді, сондықтан бекіністің су қоймасына секіріп, жаппай өздерін-өзі өлтірді. Оның құрметіне осы су қойма "Падмала Талабы" деп аталды. Рантамбордағы джухарды Алауддиннің сарайындағы Әмір Хусрау сипаттаған, осылайша бұл парсы тілінде жазылған алғашқы джухар болып табылады.

Читтордың бірінші Жоһары: Алаудин Халджи

Көптеген ғалымдардың пікірінше, Читторгардың алғашқы жохары 1303 жылы Читтор бекінісіне жасалған шабуыл кезінде болған. Бұл жохар Рани Падмининің басты кейіпкер болған Раджастхан жырларының тақырыбына айналды, онда ол және басқа раджпут әйелдері Дели сұлтандығының Алауддин Халджисына тұтқынға түспеу үшін жохар жасады. Читтордың алғашқы жохарының тарихи негізі Раджастханның дәстүрлі сенімдерімен қатар, Мәлік Мұхаммед Жаясидің "Падмават" сияқты ислам суфи әдебиеттеріне де сүйенеді.

Кампилидің Жаухары: Мұхаммед бин Тұғлақ

1327 жылы солтүстік Карнатаканың Кампили патшалығы Мұхаммед бин Туғлуқ әскерлеріне қарасты Дели сұлтандығының қолына түскен кезде, индус әйелдері джухарға барды.

Читтордың екінші жауһары: Бахадур Шах

Рана Санга 1528 жылы Ханва шайқасынан кейін қайтыс болды. Ұзақ өтпей Мевар мен Читтор оның жесірі Рани Карнаватиның регенттігіне көшті. Патшалықты Гуджараттың Бахадур Шаһы қоршады. Рани 1535 жылдың 8 наурызында басқа әйелдермен бірге джаухар жасады, ал Раджпут әскері қоршауға алған мұсылман әскерімен шайқасу үшін жиналды және сака жасады. Читторгарх Гуджарат сұлтанынан шабуылға ұшырауы мүмкін болғандықтан, Карнавати бір кезде рахи жіберген Моғол императоры Хумаюннан көмек сұрады. Бахадур Шах бекіністі екінші рет тонады. Рани Карнавати 13 мың әйелмен бірге өзін ұнтақпен жауып, оны тұтандырып, жаппай өзіне-өзі қол жұмсады. Дегенмен, Карнаватидің Хумаюнға рахи жібергені туралы әңгіме – 17 ғасырдағы (оқиғадан 200 жыл өткен соң) сенімсіз әңгімеге негізделген, қате түрде халық ауыз әдебиетіне енген ойдан туған оқиға. Сол замандағы парсы және индуист деректері бұл оқиғаны мүлдем еске алмайды.

Читтордың үшінші Джаухары: Акбар

Мұғұл императоры Акбардың әскерлері 1567 жылы қыркүйек айында Читтор раджпут бекінісін қоршады. Оның әскері Раджастхандағы Читторгархты бағындырғаннан кейін, 1568 жылғы көктемде индуист әйелдері джухар жасады, ал ертесі күні мыңдаған раджпут еркектері сака дәстүрін өтті. Моғол әскері бекіністен шыққан барлық раджпуттарды өлтірді. Линдси Харланның сөзінше, 1568 жылғы джухар – аймақтық аңыздың бір бөлігі және жергілікті халық оны индуисттердің Холи мерекесінде Акбар әскерінің Читторгархтағы қырғынын еске түсіретін күн ретінде сақтайды, ал "қызыл түс сол күні төгілген қанды білдіреді".

Даданалалық Жаухар: Мир Фазлулла

1710 жылы М.э. Мүржілі әмірі Мир Фазлулла Андхра-Прадеш штатының Пракасам ауданындағы Дадданала қаласына шабуыл жасады, ол қала Дупати Саяпанени Найактарының астанасы болған. Саяпанени Педда Венкатадри Найуду қақтығыс кезінде қаза болғандықтан, жиналған Саяпанени әйелдерінің барлығы бекіністегі үйлерді өртеп, өртеніп қайтыс болды. Жахангир өзінің естеліктерінде, оның асыл ханы Хан-и Жаханның жауы Шер Шах Суримен шайқас кезінде әйелдеріне джухар жасауға бұйрық бергенін айтады. Ахом мемлекетімен соғыс кезінде Мирза Натан өзі өлген жағдайда лагердегі барлық моғол әйелдерін өлтіруге бұйрық берді. Кейіннен ол оларға джухар жасауды бұйырды.