Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Баку - Әзірбайжан Республикасының астанасы, сонымен қатар Ширванның (Ахситан I және Халилулла I билік құрған кезде), Баку хандығының, Әзірбайжан Демократиялық Республикасының және Әзірбайжан КСР-інің астанасы және Ресей Баку губернаторлығының әкімшілік орталығы болды. Баку есімі ескі парсы тіліндегі Багавандан алынған, аудармасында "Құдай қаласы" дегенді білдіреді. Халық этимологиясы Баку атауын парсы тіліндегі Бадкубе (بادکوبه) сөзінен алынған деп түсіндіреді, бұл Бакуда жиі соққан желден "жел соғатын қала" дегенді білдіреді. Алайда, Бадкубе сөзі тек 16 немесе 17 ғасырда ойлап табылған, ал Баку, кем дегенде, біздің заманымыздың 5 ғасырына дейін құрылған.
Baku is the capital of Azerbaijan Republic, which was also the capital of Shirvan (during the reigns of Akhsitan I and Khalilullah I), Baku Khanate, Azerbaijan Democratic Republic and Azerbaijan SSR and the administrative center of Russian Baku governorate. Baku is derived from the old Persian Bagavan, which translates to "City of God". A folk etymology explains the name Baku as derived from the Persian Bādkube (بادکوبه ), meaning "city where the wind blows", due to frequent winds blowing in Baku. However, the word Bādkube was invented only in the 16th or 17th century, whereas Baku was founded at least before the 5th century AD.
Басқа түсіндірмелер
Баку сөзінің этимологиясын түсіндіру үшін әр түрлі гипотезалар ұсынылды. Л. Г. Лопатинский мен Әли Гусейнзадедің айтуынша, "Баку" түркі тіліндегі "төбе" сөзінен шыққан. Кавказ тарихының маманы К. П. Патканов та бұл атауды "төбе" деп түсіндіреді, бірақ лақ тілінде. Нардаранның маңында Умид-Гая деп аталатын жерде тасқа күн мен әртүрлі шоқжұлдыздардың бейнелері, сондай-ақ бастапқы астрономиялық кестесі ойылып салынған көне обсерватория табылған. Археологиялық қазбалар қазіргі қаланың аумағында және оның айналасында әртүрлі тарихқа дейінгі қоныстар, жергілікті ғибадатханалар, мүсіндер және басқа да артефакттерді көрсетті. І ғасырда римдіктер екі рет Кавказ жеріне шабуыл жасап, Баку қаласына дейін жетті. Бакудің маңында, Гобустан қаласында біздің заманымыздың 84-96 жылдары жазылған римдік жазулар табылды. Осы кезеңнің қалдығы - Бакудің Сабунчу ауданындағы Рамана ауылы. Елші Бартоломейдің өмірінде Баку әрмен альбаны деп аталады. Кейбір тарихшылар Кавказ Албаниясы кезінде Баку Альбанополис деп аталды деп болжайды. Жергілікті шіркеу дәстүрлері Бартоломейдің қаза тауып, Ескі қаладағы Қыз мұнарасының түбінде қайтыс болғанын айтады. 5 ғасырдағы Паниумның тарихшысы Прискінің жазбасында Бакудің атақты өрттері туралы алғаш рет айтылған (ex petra maritima flamma ardet теңіздің тас жалынынан шығады). Осы мәңгілік оттардың арқасында Баку ежелгі зороастризмнің негізгі орталығы болды. Сасанид шахы Ардашир І қала ғибадатханаларында "Ормазд құдайының сөнбейтін отын" сақтауға бұйрық берді.
Various different hypotheses have been proposed to explain the etymology of the word Baku. According to L. G. Lopatinski and Ali Huseynzade "Baku" is derived from Turkic word for "hill". K. P. Patkanov, a specialist in Caucasian history, also explains the name as "hill" but in Lak language. Near Nardaran in a place called Umid Gaya, a prehistoric observatory was discovered, where on the rock the images of sun and various constellations are carved together with a primitive astronomic table. Further archeological excavations revealed various prehistoric settlements, native temples, statues and other artifacts within the territory of the modern city and around it. In the 1st century, Romans organized two Caucasian campaigns and reached Baku. Near Baku, in Gobustan, Roman inscriptions dating from 84–96 AD were discovered. The remnant of this period is the village of Ramana in the Sabunchu district of Baku. In the Life of the Apostle Bartholomew, Baku is identified as Armenian albanus. Some historians assume that during the existence of Caucasian Albania Baku was called Albanopolis. Local church traditions record the belief that Bartholomew's martyrdom occurred at the bottom of the Maiden Tower within the Old City, where according to historical data, a Christian church was built on the site of the pagan temple of Arta. A record from the 5th century historian Priscus of Panium was the first to mention the famous Bakuvian fires (ex petra maritima flamma ardet – from the maritime stone flame emerges). Owing to these eternal fires Baku became a major center of ancient Zoroastrianism. Sassanid shah Ardashir I gave orders "to keep an inextinguishable fire of the god Ormazd" in the city temples.
Орта ғасырлар мен жаңа дәуірдің басында
Баку туралы ортағасырлық дереккөздерде 10 ғасырға дейін аз немесе ешқандай ақпарат жоқ. Қаладан табылған ең көне нумизматикалық дәлел - біздің заманымыздың 8-ші ғасырына жататын аббасидтік монета. Сол кезде Баку Араб халифатының, кейіннен Ширваншахтардың иелігінде болды. Бұл кезеңде олар Хазарлар мен (X ғасырдан бастап) Русь шабуылдарына жиі ұшырайды. Ширваншах Ахситан Бакуде әскери-теңіз флотын құрып, 1170 жылы тағы бір орыс шабуылдарын сәтті теріске шығарды. Ширванның астанасы Шамахыда жер сілкінісі болғаннан кейін, Ширваншаһ соты 1191 жылы Бакуге көшіп келді. Ақша шаққанда ақшаны шығаратын зауыт ашылды. 12 - 14 ғасырлар аралығында қала мен оның айналасында үлкен күштер салынған. Осы кезеңде Баку шығанағындағы қыз мұнарасы, Рамана, Нардаран, Шаган және Мардакан қалмақтары, сондай-ақ Баку шығанағындағы аралдағы атақты Сабайл қамалы салынған. Қала қабырғалары да қайтадан салынып, нығайтылды. Бакудің ең үлкен проблемасы Каспий теңізінің бұзылуы болды. Су деңгейінің көтерілуі қаланың көп бөлігін басып, атақты Сабаель қамалы 14 ғасырда толығымен теңізге батып кеткен. Бұлар су астындағы қалалар туралы бірнеше аңыздарға әкелді, мысалы Шахриунан ("грек қаласы"). Хулагу хан Әзірбайжандағы үшінші монғол жорығы кезінде (12311239) Бакуді Ширван мемлекетінің доменімен басып алды және ол Ильханидтердің қысқы резиденциясына айналды. 14 ғасырда Мұхаммед Олжиту кезінде қала өркендеп, оны кейбір ауыр салықтардан босатты. Бакудің ақыны Насыр Бакуй Олжитуға арнап мақтау сөз жазды. Марко Поло Бакудің Таяу Шығыс елдеріне мұнай экспорты туралы жазған. Қала Алтын Орда, Мәскеу княздігі және Еуропа елдерімен сауда-саттық жасады. 1501 жылы Сефевид шахы Исмаил I Бакуді қоршауға алды. Қамауға алынған қала тұрғындары қорғаныс үшін қамал-сарайларына арқа сүйеді. Қарсылық көрсеткендіктен, Исмаил бекіністің қабырғасының бір бөлігін бұзуға бұйрық берді. Қалғандары қалмақпен қорғалған, ал көптеген тұрғындар қаза тапты. 1538 жылы Сефевид шахы Тахмасп I Ширваншахтардың билігіне тоқтам жасады, ал 1540 жылы Баку қайтадан Сефевид әскерлерімен қайтадан басып алынды. 1568 және 1574 жылдар аралығында Бакуге ағылшын елшілігінің алты сапары туралы деректер бар. Томас Баннистер мен Джеффри Даккет деген ағылшын ер адамдары Баку туралы хат жазысып жүрді. Олар бұл туралы былай деп жазды: "Қалаға қарасаң, таңғаларлық нәрсе бар, өйткені ол жерден бүкіл елге қажетті май шығады. Бұл мұнай қара түсті, оны нефт деп атайды. Баку қаласының маңында ақ түсті және өте құнды мұнайдың тағы бір түрі бар, ол мұнай деп аталады". Бакуден тыс жерлерде алғашқы мұнай ұңғымасын 1594 жылы А. Мамеднур оглы есімді шебер бұрғылады. Бұл адам Балақаны елді мекенінде жоғары тиімділіктегі мұнай ұңғымасын салуды аяқтады. Бұл аймақ тарихи тұрғыдан қала аумағынан тыс болған. 1636 жылы неміс дипломаты және саяхатшысы Адам Олеарий Бакудің 30 мұнай кен орындарын сипаттап, қоңыр мұнайдың көп мөлшерде екенін атап өтті. 1647 жылы Бакуге танымал түрік саяхатшысы Евлия Челеби келді. 1660 жылы сәуірде Степан Разиннің қолбасшылығындағы казактар Баку жағалауына шабуыл жасап, Маштага ауылын тонаған. 1683 жылы Бакуге Швеция Корольдігінің елшісі Энгельберт Кемпфер келді. Келесі жылы Баку уақытша Осман империясына қайтадан ие болды. Баку ерте заманауи кезеңде бүкіл әлемнен келген саудагерлердің шоғырланған нүктесі болғандығымен белгілі, сауда белсенді болды және аймақ өркендеді. Бұл аймаққа Үндістанның саудагерлері келіп қоныс аударған. Бұл үнді саудагерлері Бакудің Атешгаһын 17-18 ғасырларда салған. Ғибадатхана индустар, сикхтер және парсилер ғибадат орны ретінде қолданылған.
There is little or no information regarding Baku in medieval sources until the 10th century. The earliest numismatic evidence found in the city is an Abbasid coin dating from the 8th century AD. At that time Baku was a domain of the Arab Caliphate and later of Shirvanshahs. During this period, they frequently came under assault of the Khazars and (starting from the 10th century) the Rus. Shirvanshah Akhsitan I built a navy in Baku and successfully repelled another Rus assault in 1170. After a devastating earthquake struck Shamakhy, the capital of Shirvan, Shirvanshah's court moved to Baku in 1191. A mint was put into operation. Between the 12th and 14th centuries, a massive fortification was undertaken in the city and around it. The Maiden Tower, castles of Ramana, Nardaran, Shagan and Mardakan, and also famous Sabayel castle on the island of the Baku bay was built during this period. The city walls were also rebuilt and strengthened. The biggest problem of Baku during this time was the transgression of the Caspian Sea. The rising levels of the water from time to time engulfed much of the city and the famous castle of Sabayel went completely into the sea in the 14th century. These led to several legends about submerged cities such as Shahriyunan ("Greek city"). Hulagu Khan occupied Baku under the domain of the Shirvan state during the third Mongol campaign in Azerbaijan (1231–1239) and it became a winter residence for Ilkhanids. In the 14th century, the city prospered under Muhammad Oljeitu who relieved it from some of the heavy taxes. Bakuvian poet Nasir Bakui wrote a panegyric to Oljeitu thus creating the first piece of poetry in Azerbaijani language. Marco Polo had written of Baku oil exports to Near Eastern countries. The city also traded with the Golden Horde, the Moscow Princedom, and European countries. In 1501, Safavid shah Ismail I laid siege to Baku. The besieged inhabitants resisted, relying for defense on their fortifications. Due to the resistance, Ismail ordered part of the fortification's wall to be undermined. The fortress's defense was destroyed and many inhabitants were slaughtered. In 1538, the Safavid Shah Tahmasp I put an end to the Shirvanshahs' reign and in 1540, Baku was recaptured by Safavid troops again. Between 1568 and 1574 there is a record of six English missions to Baku. English men named Thomas Bannister and Jeffrey Duckett described Baku in their correspondence. They wrote that the " town is a strange thing to behold, for there issueth out of the ground a marvelous quantity of oil, which serveth all the country to burn in their houses. This oil is black and is called nefte. There is also by the town of Baku, another kind of oil which is white and very precious, and it is called petroleum." The first oil well outside of Baku was drilled in 1594 by a craftsman named A. Mamednur oglu. This man finished the construction of a high efficiency oil well in the Balakhany settlement. This area was historically outside city territory. In 1636, German diplomat and traveler Adam Olearius described Baku's 30 oil fields, noting that there was a great quantity of brown oil. In 1647, famous Turkish traveler Evliya Çelebi visited Baku. In April 1660, Cossacks under Stepan Razin attacked the Baku coast and plundered the village of Mashtaga. In 1683, Baku was visited by the ambassador of the Kingdom of Sweden, Engelbert Kaempfer. In the following year, Baku was temporarily recaptured by the Ottoman Empire. Baku is noted for being a focal point for traders from all across the world during the Early modern period, commerce was active and the area was prosperous. Notably, traders from the Indian subcontinent established themselves in the region. These Indian traders built the Ateshgah of Baku during 17th–18th centuries; the temple was used as a Hindu, Sikh, and Parsi place of worship.
Сафавидтер мен Баку хандығының құлдырауы
1722 жылы Сефевид әулетінің құлдырауы кең таралған хаосқа әкелді. Бакуға Ресей және Осман империясы басып кірді. 1723 жылы 26 маусымда ұзақ қоршаудан кейін Баку орыстарға берілді және Сефевидтер қаламен бірге көптеген басқа да Кавказ аумақтарын беруге мәжбүр болды. Ұлы Петрдің жарлығына сәйкес екі полк (2 382 адам) әскерлері Баку гарнизонында қала коменданты князь Барятянскийдің қол астында қалдырылды. Ұлы Петр генерал Михаил Матюшкиннің басшылығымен жаңа әскери экспедицияны жарақтандыру кезінде оған Бакудан Санкт-Петербургке көбірек мұнай жіберуді тапсырды, "бұл мәңгілік және қасиетті оттың негізі"Ескі орыс: "коя является основой вечного и священного пламени". Алайда Петірдің өліміне байланысты бұл бұйрық орындалмады. 1733 жылы Бакуге Ресей елшілігінің қызметкері, дәрігер Иоанн Лерх келді. 1730 жылы жағдай орыстар үшін нашарлады, өйткені Надир шаһтың Ширвандағы табыстары орыстарды 10 наурызда 1735 жылы Гянджа маңында келісімге отыруға мәжбүр етті. Сафавидтер империясы ыдырағаннан кейін және Надыршах қайтыс болғаннан кейін 1747 жылы құрылған билік вакуумынан кейін Баку хандығының жартылай тәуелсіз княздігі құрылды. Оны Мирза Мұхаммед хан биледі және көп ұзамай әлдеқайда күшті Куба хандығының тәуелділігіне айналды. Баку халқы аз болды (шамамен 5000 адам), ал экономика тұрақты соғыс, қарақшылық және инфляция салдарынан қираған. Алайда хандар Иранның қалған бөлігімен теңіз саудасынан пайда көрді. 1790 жылдары феодалдық жанжалдар қалада антиресейлік фракцияның үстемдігіне әкелді, нәтижесінде ханның орыс жаққа бейімделген ағасы Кубаға жер аударылды. XVIII ғасырдың аяғында патшалық Ресей Персия мен Осман Түркиясының есебінен бүкіл Кавказды жаулап алу ниетімен нық саясат жүргізе бастады. 1796 жылдың көктемінде Екатерина II-нің бұйрығымен генерал Валериан Зубовтың әскерлері Тбилисиді жаулап алғаннан кейін Қажар Персиясына қарсы үлкен науқан бастады. Зубов Бакуді басып алу үшін 13 000 адам жіберген еді, содан кейін ол қарсылықсыз басып алынды. 1796 жылы 13 маусымда орыс флотилиясы Баку шығанағына кірді, ал қала ішінде орыс әскерлерінің гарнизоны орналастырылды. Алайда кейіннен Павел I өзінің бұрынғы патшасы Екатерина II қайтыс болғаннан кейін, науқанды тоқтатып, Ресей әскерлерін кері қайтаруға бұйрық берді. 1797 жылы наурыз айында патша әскерлері Бакуден кетіп қалды.
The fall of the Safavid dynasty in 1722 caused widespread chaos. Baku was invaded by the Russian and Ottoman empires. On 26 June 1723, after a long siege, Baku surrendered to the Russians and the Safavids were forced to cede the city alongside many other of their Caucasian territories. In accordance with Peter the Great's decree, the soldiers of two regiments (2,382 people) were left in the Baku garrison under the command of Prince Baryatyanski, the commandant of the city. Peter the Great, while equipping a new military expedition commanded by General Mikhail Matyushkin, charged him with sending more oil from Baku to St. Petersburg, "which is a basis of an eternal and sacred flame"—Old Russian: "коя является основой вечного и священного пламени". However, due to Peter's death, this order was not carried out. In 1733, Baku was visited by physician Ioann Lerkh, an employee of the Russian embassy and, like many others before him, described the city oil fields. By 1730, the situation had deteriorated for the Russians as Nadir Shah's successes in Shirvan forced the Russians to make an agreement near Ganja on 10 March 1735, ceding the city and all other conquered territories in the Caucasus back to Persia. After the disintegration of the Safavid Empire and after the death of Nader Shah, the semi independent principality of Baku Khanate was formed in 1747 following the power vacuum which had been created. It was ruled by Mirza Muhammed Khan and soon became a dependency of the much stronger Quba Khanate. The population of Baku was small (approximately 5,000), and the economy was ruined as a result of constant warfare, banditry, and inflation. The khans benefited, however, from the sea trade with the rest of Iran. Feudal infighting in the 1790s resulted in the dominance of an anti Russian faction in the city resulting in the Russian leaning brother of the Khan being exiled to Quba. By the end of the 18th century, Tsarist Russia now began a more firm policy with the intent to conquer all of the Caucasus at the expense of Persia and Ottoman Turkey. In the spring of 1796, by Yekaterina II's order, General Valerian Zubov's troops started a large campaign against Qajar Persia following the sack of Tbilisi and Persia's aim to restore its suzerainty over Georgia and Dagestan. Zubov had sent 13,000 men to capture Baku, and it was overrun subsequently without any resistance. On 13 June 1796, a Russian flotilla entered Baku Bay, and a garrison of Russian troops was placed inside the city. Later, however, Pavel I ordered the cessation of the campaign and the withdrawal of Russian forces following the death of his predecessor, Yekatarina II. In March 1797, the tsarist troops left Baku.
Ресей империясы дәуірі
Александр I патша Бакуді Ресей-парсы соғысы (1804-1813) кезінде тағы бір рет жаулап алуға бел буды. Бұл соғыста 1806 жылдың қаңтарында Бакуді басып алуға тырысқан Павел Цитсянов болды. Бірақ Хөсейінғұлу ханның көмекшісі және туысы Цитсяновқа қаланың кілті тапсырылатын кезде кенеттен атып өлтірді. Басшысыз қалған орыс армиясы Бакудан кетіп, Баку хандығының басып алынуы бір жылға кешіктірілді. Баку сол жылдың қазан айында басып алынып, ақыр соңында Ресей империясына қосылды. 1813 жылы Гулистан келісімінде Солтүстік Кавказ мен Оңтүстік Кавказдағы басқа да интегралды аумақтар арасында Персияның ресми түрде берілуімен. Алайда, тек Рус-парсы соғысы (1826-1828) және Түрікменшай келісімінің салдарынан ғана Баку номиналды ресейлік билік астына түсті, өйткені қала соғыста Парсы еліне қайтадан ие болды. 1804-1813 жылдардағы соғыста Баку орыс әскерлері басып алған кезде, 8000-ға жуық адам тұратын бүкіл халықтың көпшілігі татарлар болды.
Tsar Alexander I set out to conquer Baku once again during the Russo Persian War (1804 1813) during which Pavel Tsitsianov tried to capture Baku in January 1806. But aide de camp and cousin of Huseyngulu Khan suddenly shot Tsitsianov to death during the presentation of the city's keys to him. Left without a commander, the Russian Army left Baku and the occupation of Baku Khanate was delayed for a year. Baku was captured on October of the same year and eventually absorbed into the Russian Empire after formal ceding of the city amongst other integral territories in the North Caucasus and South Caucasus by Persia in the Treaty of Gulistan, in 1813. However, it was not until the aftermath of the Russo Persian War (1826 1828) and the Treaty of Turkmenchay that Baku came under nominal Russian rule, as the city was retaken by Persia during the war. When Baku was occupied by the Russian troops during the war of 1804–1813, nearly the entire population of some 8,000 people was ethnic Tat.
Ерте кезең
1809 жылы Ресей басып алған кезде мұсылман халқы қаланың халқының 95% -ына дейін өсті. 1840 жылы 10 шілдеде Ресей Думасы "Транскавказ аймағын басқару қағидаларын" мақұлдады, ал Баку уездін Ресей империясының әкімшілік аймағына айналдырды. Фортштадт, жаңа қала маңы, қаланың бекіністерінің ішінде шашыраған ғимараттардан өсті. Ортағасырлық теңіз жағалауындағы бекіністер 1861 жылы порт пен кемежайдағы кеден үйін құру үшін бұзылды. Баку 1859 жылы Шамахада болған жер сілкінісінен кейін осылай аталған провинцияның орталығы болды. Баку губернаторлығының халқы тұрақты түрде өсе бастады. Полиция бөлімшелерінің саны өскен. Бакудегі алғашқы қор биржасында барлығы ресейлік он брокер жұмыс істеді.
In 1809, at the time of the Russian conquest, the Muslim population grew to become 95% of the city's population. On 10 July 1840, the Russian Duma approved "The Principles of Ruling of the Transcaucasian Region", and Baku uyezd was turned into an administrative region of the Russian Empire. Fortstadt, a new suburb, grew from the dispersed buildings scattered within the city's fortifications. Medieval seaside fortifications were demolished in 1861 to allow for the creation of the port and a customs house in the quay. Baku became a center of the eponymous province after the devastating earthquake of 1859 in Shamakha. The population of Baku Governorate began to increase steadily. It is recorded that the number of police stations increased. The first Baku stock exchange had ten brokers, all of Russian nationality.
Мұнайдың көтерілуі
1823 жылы қалада әлемдегі алғашқы парафин зауыты салынды, ал 1846 жылы Биби Хейбат қаласында әлемдегі алғашқы мұнай ұңғымасы бұрғыланды. Бакулік Жавад Меликов 1863 жылы бірінші керосин зауытын салған. 1873 жылы Ресей үкіметі тегін жер алуға конкурс ұсынды, Баку Нобель ағайындыларының назарына түсті. 1882 жылы Людвиг Нобель Финляндия, Швеция, Норвегия және Германиядан Бакуге техникалық қызметкерлерді шақырды және Вилла Петролеа деп аталатын колонияны құрды. Бұл колония "Қара қалада" орналасқан. 1870-ші жылдарға дейін өгіз арбасын жүргізушілер май тасымалдауға шарап құмыралары мен колбаларды қолданған. 1883 жылы Ротшильдтің өкілі Парижден келіп, "Каспий Қара теңізінің акционерлік қоғамын" құрды. Бакудің сол кездегі атақты мұнай магнаттары Мұса Нагиев, Муртуза Мұхтаров, Шәмси Асадуллаев, Сеид Мирбабаев және басқалар болды. Мұса Нагиев пен Шәмси Асадуллаевке тиесілі компаниялар Бакудің ең ірі мұнай өндірушілері болды. Олар 1887 және 1893 жылдары құрылған, олар жыл сайын 7 миллионнан 12 миллион пудқа (110-дан 200 Гг-ға дейін) мұнай өндіреді. Компаниялардың мұнай кен орындары, мұнай өңдеу зауыттары мен танкерлері болды. Келесі ғасырдың басында Бакуде жүзден астам мұнай компаниясы жұмыс істеді. XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басындағы мұнай бумы Бакудің айтарлықтай өсуіне ықпал етті. 1856-1910 жылдар аралығында Баку халқының саны Лондон, Париж немесе Нью-Йорк қалаларына қарағанда жылдам өсті.
In 1823, the world's first paraffin factory was built in the city, and in 1846, the world's first oil well was drilled in Bibi Heybat. Javad Melikov from Baku had built the first kerosene factory in 1863. In 1873, the Russian government offered competition for free land, and Baku caught the eye of the Nobel brothers. In 1882, Ludvig Nobel invited technical staff to Baku from Finland, Sweden, Norway, and Germany and founded a colony that he called Villa Petrolea. This colony was located in the "Black City". Bullock cart drivers used wineskins and flasks to transport oil until the 1870s. In 1883, a Rothschild's plenipotentiary arrived from Paris and created the "Caspian Black Sea Joint Stock Company". Famous Baku oil magnates of the era included Musa Nagiyev, Murtuza Mukhtarov, Shamsi Asadullayev, Seid Mirbabayev, and many others. The companies owned by Musa Nagiyev and Shamsi Asadullayev were the largest of Baku's oil producers. Established respectively in 1887 and 1893, they produced between 7 million and 12 million poods (110 to 200 Gg) of oil annually. The companies owned oil fields, refineries, and tankers. By the beginning of the next century, more than a hundred oil firms operated in Baku. The oil boom of the late 19th and early 20th centuries contributed to massive growth of Baku. Between 1856 and 1910 Baku's population grew at a faster rate than that of London, Paris or New York.
Ғасырлар алмасы
XIX ғасырдың екінші жартысы байланыс саласындағы жетістіктерімен ерекшеленді. 1868 жылы Тифлиске алғашқы телеграф желісі орнатылды, ал 1879 жылы Бакуді Красноводскпен байланыстыратын теңіз асты телеграф желісі орнатылды. Сол жылы Баку Сабунчи Сураханы іске қосылды. Темір жол Тифлистен 520 верст (555 шақырым) қашықтықта орналасқан және салыстырмалы түрде қысқа мерзімде 1883 жылы 8 мамырда аяқталды. Алғашқы телефон желісі 1886 жылы іске қосылды. 1899 жылы алғашқы ат трамвай пайда болды. 1870 жылы Бакуде евангелистік лютеран қауымы құрылды. Алайда 1937 жылы діни қызметкерлер мен басқа да діни қауымдардың өкілдері жер аударылды немесе атылды. Лютеран қауымы 1994 жылы, Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін ғана қайта жаңғырды. 1870 жылдары әкімшілік және мемлекеттік мекемелердің саны өсті, олардың ішінде провинциялық сот пен төрелік. ХХ ғасырдың алғашқы жылдары аудандық соттың қарауында үлкен танымалдыққа ие болған іс Петербург, Мәскеу, Тифлис және Киев қалаларынан келген заңгерлерге қатысты болды, өйткені олар бұл жерде жиі алатын айтарлықтай ақылар үшін. Ең қатты дау-дамайлар Ресей империясының заңдарын жаттап алған, Киелі Синодтың барлық жарлықтарын нақты нөмірлері мен даталарымен бірге есте сақтаған белгілі бір Карабектің қатысуымен өтті. 1883 жылдың қазан айының басында патша Александр III әйелі мен екі ұлымен, үлкен серігімен Тифлистен Бакуге келді. Темір жол вокзалы салтанатты рәсімге дайындалды. Қала әкімі Хажи Зейналды Тәжіевке Александрды қарсы алуға рұқсат берді. Келушілер Нобель ағайындыларының мұнай қоймасын, сорғы стансасын және Шамси Асадуллаевтың үш қуатты мұнай ұңғымасын тексерді. 1890 жылдардан бастап Баку Ресей империясының мұнай өндірісінің 95%-ын және әлемдік мұнай өндірісінің шамамен жартысын қамтамасыз етті. Он жыл ішінде бұл қала АҚШ-ты басып өтіп, мұнай өндіруде бірінші орынға шықты. 1894 жылы қаланың алғашқы су дәмдеуіші іске қосылды.
The second half of the 19th century was notable for its advancement in communication. In 1868, the first telegraph line to Tiflis was established, and in 1879, an under sea telegraph line connected Baku with Krasnovodsk. In the same year, the Baku Sabunchi Surakhany was in operation. The tracks were 520 versts (555 kilometres) from Tiflis and was completed in a relatively short time on 8 May 1883. The first telephone line was in operation in 1886. In 1899, the first horse tramway appeared. In 1870, a Lutheran Evangelical community was established in Baku. However, in 1937, the clerics as well as the representatives of other religious communities were banished or shot. The Lutheran community was not revived until 1994, after the fall of the Soviet Union. In the 1870s, the number of administrative and public institutions had grown, among them a provincial court and arbitration. In the first years of the 20th century, a case considered in the district court won great popularity and lawyers from Petersburg, Moscow, Tiflis, and Kiev became involved because of fabulous fees often received there. The loudest litigations passed with the participation of a certain Karabek, who knew by heart the extensive code of laws of the Russian Empire and remembered all decrees of the Sacred Synod with exact reference numbers and dates. In the beginning of October 1883, tsar Alexander III with his wife and two sons, accompanied by a huge retinue, arrived to Baku from Tiflis. The railway station had been prepared for the solemn ceremony. The city authorized Haji Zeynalabdin Taghiyev to welcome Alexander. The visitors examined the oil storage of Nobel brothers, the pump station, and three powerful oil wells of Shamsi Asadullayev. Beginning from the 1890s, Baku provided 95% of the oil production in the Russian Empire and approximately half of world oil production. Within ten years, the city had become the foremost producer of oil overtaking the United States. In 1894, the city's first water distiller was put into operation.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
1914-1917 жылдары Баку жыл сайын 7 миллион тонна мұнай өндірді, барлығы 28 683 000 тонна мұнай, бұл сол кездегі әлемдік өндірістің 15% -ын құрады. Германия Түркияға мұнай мәселесінде сенбеді және Бакуға Украина, Қара теңіз және Грузия арқылы кіру үшін Орта Шығыс майданынан генерал Фридрих Фрейхерр Кресс фон Крессенштейнді Грузияға әскерлерімен бірге жіберді. Ұлыбритания 1918 жылдың ақпан айында генерал Лайонел Данстервиллді әскерлерімен бірге Анзали арқылы Бакуге неміс әскерлерін бөгеуге жіберді. Кавказды стратегиялық тұрғыдан зерттеген Данстервилл: "Бакуді жаулап алғандар теңізге билік етеді. Сондықтан да біз осы қалаға басып кіруіміз керек болды". 1918 жылы 23 тамызда Ленин Ташкентке жолдаған жеделхатында: "Германдар бакуға шабуыл жасауға келіседі, бірақ біз ағылшындарды бакудан қуып шығамыз" деп жазды. Бірінші дүниежүзілік соғыста жеңілген Түркия 1918 жылдың қараша айының ортасында Әзірбайжан шекарасынан әскерін шығаруға мәжбүр болды. Генерал Уильям Томсонның басшылығымен 5000 сарбаздан тұратын британдық әскерлер 17 қарашада Бакуге келді, ал Әзербайжан Демократиялық Республикасының астанасында "әлеуметтік билік күштерді қоғамдық тәртіпті сақтау жауапкершілігінен босатуға жеткілікті күшті болғанға дейін" әскери жағдай енгізілді. Сол жылы Томпсон экономикаға деген сенімді қайта құрудың үлкен қиындыққа тап болды. Оның негізгі талабы - мықты және сенімді банктік жүйені қайта құру болды. Алайда ол: "Бакудегі саяси жағдай Британдық банкті ашуға жол бермейді, өйткені бұл британдықтардың ниетіне күдік пен қызғанышты арттырмақ еді", - деп жазды.
In 1914–1917, Baku produced 7 million tons of oil each year, totaling 28,683,000 tons of oil , which constituted 15% of world production at the time. Germany did not trust Turkey in oil matters and transferred General Friedrich Freiherr Kress von Kressenstein from the Middle Eastern front with his troops to Georgia in order to enter Baku, through Ukraine, the Black Sea and Georgia. Great Britain, in February 1918, urgently sent General Lionel Dunsterville with troops to Baku through Anzali to block the German troops. Having studied the Caucasus from the strategic point of view, Dunsterville concluded: "Those who capture Baku, will control the sea. That's why it was necessary for us to invade this city." On 23 August 1918, Lenin in his telegram to Tashkent wrote: "Germans agree to attack Baku provided that we would kick the British out of Baku". Having been defeated in World War I, Turkey had to withdraw its forces from the borders of Azerbaijan in the middle of November 1918. Led by General William Thomson, British troops of 5,000 soldiers arrived in Baku on 17 November, and martial law was implemented on the capital of Azerbaijan Democratic Republic until "the civil power would be strong enough to release the forces from the responsibility to maintain the public order". In the same year, Thompson was faced with an enormous challenge to recreate confidence in the economy. His fundamental requirement was to recreate a sound and reliable banking system. He wrote, however: "the political situation in Baku does not permit the opening of a British Bank because this would have increased suspicion and jealousy as to British intentions".
Екінші дүниежүзілік соғыс
АҚШ-тың Франциядағы елшісі В. Буллитт Вашингтонға "Бакуды бомбалау және бұзу мүмкіндігі" туралы жеделхат жіберді, ол кезде Парижде талқыланып жатты. Шарль де Голль өзінің соғыс уақытындағы және соғыстан кейінгі мәлімдемелеріне сәйкес жоспарды өте сынға алды. Оның ойынша, мұндай идеяларды "Берлинде қарсы тұрудан гөрі Бакуді қалай жою керектігін көбірек ойлаған" кейбір "ақылдан тайған адамдар" ойлап шығарған. 1940 жылы 22 ақпанда француз премьер-министрі Эдуар Даладьеге берген баяндамасында генерал Морис Гамелин егер бұл ресурстар жоғалса, кеңестер дағдарысқа ұшырайды деп сенді. Алайда, Кеңес-Германия соғысы кезінде қала айналасында Едельвейс операциясы аясында жоспарланған неміс шабуылының алдын алу үшін он қорғаныс аймағы құрылды. Хитлер үшін жасалған тортқа да Каспий теңізінің картасы салынған, оның үстінде шоколад кремінде жазылған Б А К У деген әріптер жазылған. Тортты жеп болған соң Гитлер: "Біз Баку мұнайын алмасақ, соғыста жеңіліп қалармыз" деді.
The US Ambassador to France, W. Bullitt, dispatched a telegram to Washington concerning "the possibilities of bombing and demolition of Baku" which were being discussed in Paris at the time. Charles de Gaulle was extremely critical of the plan according to both his wartime and postwar statements. Such ideas, he believed, were made by some "crazy heads that were thinking more of how to destroy Baku than of resisting Berlin". In his report submitted on 22 February 1940, to French Prime Minister Édouard Daladier, General Maurice Gamelin believed the Soviets would fall into crisis if those resources were lost. However, during the Soviet German War, ten defense zones were built around the city to prevent possible German invasion, planned within the Operation Edelweiss. Even a cake for Hitler was adorned by a map of the Caspian Sea with the letters B A K U spelled out in chocolate cream. After eating the cake, Hitler said: "Unless we get Baku oil, the war is lost".
Соғыстан кейінгі кезең
Әлемдегі алғашқы оффшорлық мұнай платформасы, бастапқыда "Қара тастар" деп аталатын, 1947 жылы қаланың астаналық аймағында салынған. 1960 жылы Бакуде тұңғыш Кавказдық тұрғын үй құрылысы зауыты салынды, ал 1975 жылы 25 желтоқсанда Кеңес Одағындағы ауа баптаушы құрылғылар өндіретін жалғыз зауыт іске қосылды. 1964-1968 жылдары мұнай өндіру деңгейі тұрақты деңгейге көтеріліп, жылына шамамен 21 миллион тоннаны құрады. 1970 жылдары Әзірбайжан жүзімнің ең ірі өндірушілерінің біріне айналды, ал кейіннен Бакуде шампан зауыты салынды. 1981 жылы Бакуде 15 млрд. м3 газдың рекордтық мөлшері өндірілді.
The first offshore oil platform in the world, originally called "The Black Rocks", was built in 1947 within the city's metropolitan area. In 1960, the first Caucasus house building plant was built in Baku, and on 25 December 1975, the only plant producing air conditioners in the Soviet Union was turned over for operation. In 1964–1968, the level of oil extraction rose to the stable level and comprised about 21 million tons per year. By the 1970s, Azerbaijan became one of the largest producers of grapes, and a champagne factory was subsequently constructed in Baku. In 1981, a record quantity of 15 billion m³ of gas was extracted in Baku.
Топонимика
Советтер одағы құлағаннан кейін көшелердің көбісі жаңа атаулармен аталды. 1988 жылдан бері 225 көшеге жаңа атау берілді, алайда кейбір адамдар әлі де ескі атауларды қолданады. Атап айтқанда, ішкі қаладан тыс жерде салынған алғашқы көше, бастапқыда Николай I-нің есімімен Николаевская деп аталатын, Парламан Кучеси деп қайта аталды, өйткені Әзербайжан Демократиялық Республикасының Парламенті осы көшеде орналасқан ғимаратта жиналды, содан кейін кеңестік дәуірде ол Коммунистическая Улица болып, қазір Истиқлалийет Кучеси (азербайжанша: "тәуелсіздік") деп аталады.
Most Soviet era street names have been replaced after the collapse of the Soviet Union. More than 225 streets have been renamed since 1988; however, some people still use the old names. Namely, the first street ever to be built outside the Inner City, originally called Nikolayevskaya after Nicolas I, was renamed to Parlaman Kuchesi, because the Parliament of Azerbaijan Democratic Republic held its meeting in a building located at that street, then during soviet era it became Kommunisticheskaya Ulitsa and now is called İstiqlaliyyet Kuchesi (Azeri: "independence").
Әзірбайжан әдебиеті
Сарабский, Хюсейнкулу. Көне Бақы. Баку, 1958 жыл.
Sarabski, Hüseynqulu. Köhnə Bakı. Bakı, 1958.
Орыс әдебиеті
Манаф Сүлейманов. Өткен күн. Ашурбейли, Сара. Баку қаласының тарихы. Орта ғасырлар кезеңі. Б., Азернешр, 1992 жыл. Тагиев Ф. А. История города Баку в первой половине XIX века (18061859). Б., Элм, 1999 жыл. Мир Бабаев, Мир Юсиф. Краткая история азербайджанской нефти. Б., SOCAR, 2008 жыл.
Манаф Сулейманов. Дни минувшие. Ашурбейли, Сара. История города Баку. Период средневековья. Б., Азернешр, 1992. Тагиев Ф. А. История города Баку в первой половине XIX века (1806–1859). Б., Элм, 1999. Мир Бабаев, Мир Юсиф. Краткая история азербайджанской нефти. Б., SOCAR, 2008.