Кіріспе

Баку - Әзірбайжан Республикасының астанасы, сонымен қатар Ширванның (Ахситан I және Халилулла I билік құрған кезде), Баку хандығының, Әзірбайжан Демократиялық Республикасының және Әзірбайжан КСР-інің астанасы және Ресей Баку губернаторлығының әкімшілік орталығы болды. Баку есімі ескі парсы тіліндегі Багавандан алынған, аудармасында "Құдай қаласы" дегенді білдіреді. Халық этимологиясы Баку атауын парсы тіліндегі Бадкубе (بادکوبه) сөзінен алынған деп түсіндіреді, бұл Бакуда жиі соққан желден "жел соғатын қала" дегенді білдіреді. Алайда, Бадкубе сөзі тек 16 немесе 17 ғасырда ойлап табылған, ал Баку, кем дегенде, біздің заманымыздың 5 ғасырына дейін құрылған.

Басқа түсіндірмелер

Баку сөзінің этимологиясын түсіндіру үшін әр түрлі гипотезалар ұсынылды. Л. Г. Лопатинский мен Әли Гусейнзадедің айтуынша, "Баку" түркі тіліндегі "төбе" сөзінен шыққан. Кавказ тарихының маманы К. П. Патканов та бұл атауды "төбе" деп түсіндіреді, бірақ лақ тілінде. Нардаранның маңында Умид-Гая деп аталатын жерде тасқа күн мен әртүрлі шоқжұлдыздардың бейнелері, сондай-ақ бастапқы астрономиялық кестесі ойылып салынған көне обсерватория табылған. Археологиялық қазбалар қазіргі қаланың аумағында және оның айналасында әртүрлі тарихқа дейінгі қоныстар, жергілікті ғибадатханалар, мүсіндер және басқа да артефакттерді көрсетті. І ғасырда римдіктер екі рет Кавказ жеріне шабуыл жасап, Баку қаласына дейін жетті. Бакудің маңында, Гобустан қаласында біздің заманымыздың 84-96 жылдары жазылған римдік жазулар табылды. Осы кезеңнің қалдығы - Бакудің Сабунчу ауданындағы Рамана ауылы. Елші Бартоломейдің өмірінде Баку әрмен альбаны деп аталады. Кейбір тарихшылар Кавказ Албаниясы кезінде Баку Альбанополис деп аталды деп болжайды. Жергілікті шіркеу дәстүрлері Бартоломейдің қаза тауып, Ескі қаладағы Қыз мұнарасының түбінде қайтыс болғанын айтады. 5 ғасырдағы Паниумның тарихшысы Прискінің жазбасында Бакудің атақты өрттері туралы алғаш рет айтылған (ex petra maritima flamma ardet теңіздің тас жалынынан шығады). Осы мәңгілік оттардың арқасында Баку ежелгі зороастризмнің негізгі орталығы болды. Сасанид шахы Ардашир І қала ғибадатханаларында "Ормазд құдайының сөнбейтін отын" сақтауға бұйрық берді.

Орта ғасырлар мен жаңа дәуірдің басында

Баку туралы ортағасырлық дереккөздерде 10 ғасырға дейін аз немесе ешқандай ақпарат жоқ. Қаладан табылған ең көне нумизматикалық дәлел - біздің заманымыздың 8-ші ғасырына жататын аббасидтік монета. Сол кезде Баку Араб халифатының, кейіннен Ширваншахтардың иелігінде болды. Бұл кезеңде олар Хазарлар мен (X ғасырдан бастап) Русь шабуылдарына жиі ұшырайды. Ширваншах Ахситан Бакуде әскери-теңіз флотын құрып, 1170 жылы тағы бір орыс шабуылдарын сәтті теріске шығарды. Ширванның астанасы Шамахыда жер сілкінісі болғаннан кейін, Ширваншаһ соты 1191 жылы Бакуге көшіп келді. Ақша шаққанда ақшаны шығаратын зауыт ашылды. 12 - 14 ғасырлар аралығында қала мен оның айналасында үлкен күштер салынған. Осы кезеңде Баку шығанағындағы қыз мұнарасы, Рамана, Нардаран, Шаган және Мардакан қалмақтары, сондай-ақ Баку шығанағындағы аралдағы атақты Сабайл қамалы салынған. Қала қабырғалары да қайтадан салынып, нығайтылды. Бакудің ең үлкен проблемасы Каспий теңізінің бұзылуы болды. Су деңгейінің көтерілуі қаланың көп бөлігін басып, атақты Сабаель қамалы 14 ғасырда толығымен теңізге батып кеткен. Бұлар су астындағы қалалар туралы бірнеше аңыздарға әкелді, мысалы Шахриунан ("грек қаласы"). Хулагу хан Әзірбайжандағы үшінші монғол жорығы кезінде (12311239) Бакуді Ширван мемлекетінің доменімен басып алды және ол Ильханидтердің қысқы резиденциясына айналды. 14 ғасырда Мұхаммед Олжиту кезінде қала өркендеп, оны кейбір ауыр салықтардан босатты. Бакудің ақыны Насыр Бакуй Олжитуға арнап мақтау сөз жазды. Марко Поло Бакудің Таяу Шығыс елдеріне мұнай экспорты туралы жазған. Қала Алтын Орда, Мәскеу княздігі және Еуропа елдерімен сауда-саттық жасады. 1501 жылы Сефевид шахы Исмаил I Бакуді қоршауға алды. Қамауға алынған қала тұрғындары қорғаныс үшін қамал-сарайларына арқа сүйеді. Қарсылық көрсеткендіктен, Исмаил бекіністің қабырғасының бір бөлігін бұзуға бұйрық берді. Қалғандары қалмақпен қорғалған, ал көптеген тұрғындар қаза тапты. 1538 жылы Сефевид шахы Тахмасп I Ширваншахтардың билігіне тоқтам жасады, ал 1540 жылы Баку қайтадан Сефевид әскерлерімен қайтадан басып алынды. 1568 және 1574 жылдар аралығында Бакуге ағылшын елшілігінің алты сапары туралы деректер бар. Томас Баннистер мен Джеффри Даккет деген ағылшын ер адамдары Баку туралы хат жазысып жүрді. Олар бұл туралы былай деп жазды: "Қалаға қарасаң, таңғаларлық нәрсе бар, өйткені ол жерден бүкіл елге қажетті май шығады. Бұл мұнай қара түсті, оны нефт деп атайды. Баку қаласының маңында ақ түсті және өте құнды мұнайдың тағы бір түрі бар, ол мұнай деп аталады". Бакуден тыс жерлерде алғашқы мұнай ұңғымасын 1594 жылы А. Мамеднур оглы есімді шебер бұрғылады. Бұл адам Балақаны елді мекенінде жоғары тиімділіктегі мұнай ұңғымасын салуды аяқтады. Бұл аймақ тарихи тұрғыдан қала аумағынан тыс болған. 1636 жылы неміс дипломаты және саяхатшысы Адам Олеарий Бакудің 30 мұнай кен орындарын сипаттап, қоңыр мұнайдың көп мөлшерде екенін атап өтті. 1647 жылы Бакуге танымал түрік саяхатшысы Евлия Челеби келді. 1660 жылы сәуірде Степан Разиннің қолбасшылығындағы казактар Баку жағалауына шабуыл жасап, Маштага ауылын тонаған. 1683 жылы Бакуге Швеция Корольдігінің елшісі Энгельберт Кемпфер келді. Келесі жылы Баку уақытша Осман империясына қайтадан ие болды. Баку ерте заманауи кезеңде бүкіл әлемнен келген саудагерлердің шоғырланған нүктесі болғандығымен белгілі, сауда белсенді болды және аймақ өркендеді. Бұл аймаққа Үндістанның саудагерлері келіп қоныс аударған. Бұл үнді саудагерлері Бакудің Атешгаһын 17-18 ғасырларда салған. Ғибадатхана индустар, сикхтер және парсилер ғибадат орны ретінде қолданылған.

Сафавидтер мен Баку хандығының құлдырауы

1722 жылы Сефевид әулетінің құлдырауы кең таралған хаосқа әкелді. Бакуға Ресей және Осман империясы басып кірді. 1723 жылы 26 маусымда ұзақ қоршаудан кейін Баку орыстарға берілді және Сефевидтер қаламен бірге көптеген басқа да Кавказ аумақтарын беруге мәжбүр болды. Ұлы Петрдің жарлығына сәйкес екі полк (2 382 адам) әскерлері Баку гарнизонында қала коменданты князь Барятянскийдің қол астында қалдырылды. Ұлы Петр генерал Михаил Матюшкиннің басшылығымен жаңа әскери экспедицияны жарақтандыру кезінде оған Бакудан Санкт-Петербургке көбірек мұнай жіберуді тапсырды, "бұл мәңгілік және қасиетті оттың негізі"Ескі орыс: "коя является основой вечного и священного пламени". Алайда Петірдің өліміне байланысты бұл бұйрық орындалмады. 1733 жылы Бакуге Ресей елшілігінің қызметкері, дәрігер Иоанн Лерх келді. 1730 жылы жағдай орыстар үшін нашарлады, өйткені Надир шаһтың Ширвандағы табыстары орыстарды 10 наурызда 1735 жылы Гянджа маңында келісімге отыруға мәжбүр етті. Сафавидтер империясы ыдырағаннан кейін және Надыршах қайтыс болғаннан кейін 1747 жылы құрылған билік вакуумынан кейін Баку хандығының жартылай тәуелсіз княздігі құрылды. Оны Мирза Мұхаммед хан биледі және көп ұзамай әлдеқайда күшті Куба хандығының тәуелділігіне айналды. Баку халқы аз болды (шамамен 5000 адам), ал экономика тұрақты соғыс, қарақшылық және инфляция салдарынан қираған. Алайда хандар Иранның қалған бөлігімен теңіз саудасынан пайда көрді. 1790 жылдары феодалдық жанжалдар қалада антиресейлік фракцияның үстемдігіне әкелді, нәтижесінде ханның орыс жаққа бейімделген ағасы Кубаға жер аударылды. XVIII ғасырдың аяғында патшалық Ресей Персия мен Осман Түркиясының есебінен бүкіл Кавказды жаулап алу ниетімен нық саясат жүргізе бастады. 1796 жылдың көктемінде Екатерина II-нің бұйрығымен генерал Валериан Зубовтың әскерлері Тбилисиді жаулап алғаннан кейін Қажар Персиясына қарсы үлкен науқан бастады. Зубов Бакуді басып алу үшін 13 000 адам жіберген еді, содан кейін ол қарсылықсыз басып алынды. 1796 жылы 13 маусымда орыс флотилиясы Баку шығанағына кірді, ал қала ішінде орыс әскерлерінің гарнизоны орналастырылды. Алайда кейіннен Павел I өзінің бұрынғы патшасы Екатерина II қайтыс болғаннан кейін, науқанды тоқтатып, Ресей әскерлерін кері қайтаруға бұйрық берді. 1797 жылы наурыз айында патша әскерлері Бакуден кетіп қалды.

Ресей империясы дәуірі

Александр I патша Бакуді Ресей-парсы соғысы (1804-1813) кезінде тағы бір рет жаулап алуға бел буды. Бұл соғыста 1806 жылдың қаңтарында Бакуді басып алуға тырысқан Павел Цитсянов болды. Бірақ Хөсейінғұлу ханның көмекшісі және туысы Цитсяновқа қаланың кілті тапсырылатын кезде кенеттен атып өлтірді. Басшысыз қалған орыс армиясы Бакудан кетіп, Баку хандығының басып алынуы бір жылға кешіктірілді. Баку сол жылдың қазан айында басып алынып, ақыр соңында Ресей империясына қосылды. 1813 жылы Гулистан келісімінде Солтүстік Кавказ мен Оңтүстік Кавказдағы басқа да интегралды аумақтар арасында Персияның ресми түрде берілуімен. Алайда, тек Рус-парсы соғысы (1826-1828) және Түрікменшай келісімінің салдарынан ғана Баку номиналды ресейлік билік астына түсті, өйткені қала соғыста Парсы еліне қайтадан ие болды. 1804-1813 жылдардағы соғыста Баку орыс әскерлері басып алған кезде, 8000-ға жуық адам тұратын бүкіл халықтың көпшілігі татарлар болды.

Ерте кезең

1809 жылы Ресей басып алған кезде мұсылман халқы қаланың халқының 95% -ына дейін өсті. 1840 жылы 10 шілдеде Ресей Думасы "Транскавказ аймағын басқару қағидаларын" мақұлдады, ал Баку уездін Ресей империясының әкімшілік аймағына айналдырды. Фортштадт, жаңа қала маңы, қаланың бекіністерінің ішінде шашыраған ғимараттардан өсті. Ортағасырлық теңіз жағалауындағы бекіністер 1861 жылы порт пен кемежайдағы кеден үйін құру үшін бұзылды. Баку 1859 жылы Шамахада болған жер сілкінісінен кейін осылай аталған провинцияның орталығы болды. Баку губернаторлығының халқы тұрақты түрде өсе бастады. Полиция бөлімшелерінің саны өскен. Бакудегі алғашқы қор биржасында барлығы ресейлік он брокер жұмыс істеді.

Мұнайдың көтерілуі

1823 жылы қалада әлемдегі алғашқы парафин зауыты салынды, ал 1846 жылы Биби Хейбат қаласында әлемдегі алғашқы мұнай ұңғымасы бұрғыланды. Бакулік Жавад Меликов 1863 жылы бірінші керосин зауытын салған. 1873 жылы Ресей үкіметі тегін жер алуға конкурс ұсынды, Баку Нобель ағайындыларының назарына түсті. 1882 жылы Людвиг Нобель Финляндия, Швеция, Норвегия және Германиядан Бакуге техникалық қызметкерлерді шақырды және Вилла Петролеа деп аталатын колонияны құрды. Бұл колония "Қара қалада" орналасқан. 1870-ші жылдарға дейін өгіз арбасын жүргізушілер май тасымалдауға шарап құмыралары мен колбаларды қолданған. 1883 жылы Ротшильдтің өкілі Парижден келіп, "Каспий Қара теңізінің акционерлік қоғамын" құрды. Бакудің сол кездегі атақты мұнай магнаттары Мұса Нагиев, Муртуза Мұхтаров, Шәмси Асадуллаев, Сеид Мирбабаев және басқалар болды. Мұса Нагиев пен Шәмси Асадуллаевке тиесілі компаниялар Бакудің ең ірі мұнай өндірушілері болды. Олар 1887 және 1893 жылдары құрылған, олар жыл сайын 7 миллионнан 12 миллион пудқа (110-дан 200 Гг-ға дейін) мұнай өндіреді. Компаниялардың мұнай кен орындары, мұнай өңдеу зауыттары мен танкерлері болды. Келесі ғасырдың басында Бакуде жүзден астам мұнай компаниясы жұмыс істеді. XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басындағы мұнай бумы Бакудің айтарлықтай өсуіне ықпал етті. 1856-1910 жылдар аралығында Баку халқының саны Лондон, Париж немесе Нью-Йорк қалаларына қарағанда жылдам өсті.

Ғасырлар алмасы

XIX ғасырдың екінші жартысы байланыс саласындағы жетістіктерімен ерекшеленді. 1868 жылы Тифлиске алғашқы телеграф желісі орнатылды, ал 1879 жылы Бакуді Красноводскпен байланыстыратын теңіз асты телеграф желісі орнатылды. Сол жылы Баку Сабунчи Сураханы іске қосылды. Темір жол Тифлистен 520 верст (555 шақырым) қашықтықта орналасқан және салыстырмалы түрде қысқа мерзімде 1883 жылы 8 мамырда аяқталды. Алғашқы телефон желісі 1886 жылы іске қосылды. 1899 жылы алғашқы ат трамвай пайда болды. 1870 жылы Бакуде евангелистік лютеран қауымы құрылды. Алайда 1937 жылы діни қызметкерлер мен басқа да діни қауымдардың өкілдері жер аударылды немесе атылды. Лютеран қауымы 1994 жылы, Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін ғана қайта жаңғырды. 1870 жылдары әкімшілік және мемлекеттік мекемелердің саны өсті, олардың ішінде провинциялық сот пен төрелік. ХХ ғасырдың алғашқы жылдары аудандық соттың қарауында үлкен танымалдыққа ие болған іс Петербург, Мәскеу, Тифлис және Киев қалаларынан келген заңгерлерге қатысты болды, өйткені олар бұл жерде жиі алатын айтарлықтай ақылар үшін. Ең қатты дау-дамайлар Ресей империясының заңдарын жаттап алған, Киелі Синодтың барлық жарлықтарын нақты нөмірлері мен даталарымен бірге есте сақтаған белгілі бір Карабектің қатысуымен өтті. 1883 жылдың қазан айының басында патша Александр III әйелі мен екі ұлымен, үлкен серігімен Тифлистен Бакуге келді. Темір жол вокзалы салтанатты рәсімге дайындалды. Қала әкімі Хажи Зейналды Тәжіевке Александрды қарсы алуға рұқсат берді. Келушілер Нобель ағайындыларының мұнай қоймасын, сорғы стансасын және Шамси Асадуллаевтың үш қуатты мұнай ұңғымасын тексерді. 1890 жылдардан бастап Баку Ресей империясының мұнай өндірісінің 95%-ын және әлемдік мұнай өндірісінің шамамен жартысын қамтамасыз етті. Он жыл ішінде бұл қала АҚШ-ты басып өтіп, мұнай өндіруде бірінші орынға шықты. 1894 жылы қаланың алғашқы су дәмдеуіші іске қосылды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1914-1917 жылдары Баку жыл сайын 7 миллион тонна мұнай өндірді, барлығы 28 683 000 тонна мұнай, бұл сол кездегі әлемдік өндірістің 15% -ын құрады. Германия Түркияға мұнай мәселесінде сенбеді және Бакуға Украина, Қара теңіз және Грузия арқылы кіру үшін Орта Шығыс майданынан генерал Фридрих Фрейхерр Кресс фон Крессенштейнді Грузияға әскерлерімен бірге жіберді. Ұлыбритания 1918 жылдың ақпан айында генерал Лайонел Данстервиллді әскерлерімен бірге Анзали арқылы Бакуге неміс әскерлерін бөгеуге жіберді. Кавказды стратегиялық тұрғыдан зерттеген Данстервилл: "Бакуді жаулап алғандар теңізге билік етеді. Сондықтан да біз осы қалаға басып кіруіміз керек болды". 1918 жылы 23 тамызда Ленин Ташкентке жолдаған жеделхатында: "Германдар бакуға шабуыл жасауға келіседі, бірақ біз ағылшындарды бакудан қуып шығамыз" деп жазды. Бірінші дүниежүзілік соғыста жеңілген Түркия 1918 жылдың қараша айының ортасында Әзірбайжан шекарасынан әскерін шығаруға мәжбүр болды. Генерал Уильям Томсонның басшылығымен 5000 сарбаздан тұратын британдық әскерлер 17 қарашада Бакуге келді, ал Әзербайжан Демократиялық Республикасының астанасында "әлеуметтік билік күштерді қоғамдық тәртіпті сақтау жауапкершілігінен босатуға жеткілікті күшті болғанға дейін" әскери жағдай енгізілді. Сол жылы Томпсон экономикаға деген сенімді қайта құрудың үлкен қиындыққа тап болды. Оның негізгі талабы - мықты және сенімді банктік жүйені қайта құру болды. Алайда ол: "Бакудегі саяси жағдай Британдық банкті ашуға жол бермейді, өйткені бұл британдықтардың ниетіне күдік пен қызғанышты арттырмақ еді", - деп жазды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

АҚШ-тың Франциядағы елшісі В. Буллитт Вашингтонға "Бакуды бомбалау және бұзу мүмкіндігі" туралы жеделхат жіберді, ол кезде Парижде талқыланып жатты. Шарль де Голль өзінің соғыс уақытындағы және соғыстан кейінгі мәлімдемелеріне сәйкес жоспарды өте сынға алды. Оның ойынша, мұндай идеяларды "Берлинде қарсы тұрудан гөрі Бакуді қалай жою керектігін көбірек ойлаған" кейбір "ақылдан тайған адамдар" ойлап шығарған. 1940 жылы 22 ақпанда француз премьер-министрі Эдуар Даладьеге берген баяндамасында генерал Морис Гамелин егер бұл ресурстар жоғалса, кеңестер дағдарысқа ұшырайды деп сенді. Алайда, Кеңес-Германия соғысы кезінде қала айналасында Едельвейс операциясы аясында жоспарланған неміс шабуылының алдын алу үшін он қорғаныс аймағы құрылды. Хитлер үшін жасалған тортқа да Каспий теңізінің картасы салынған, оның үстінде шоколад кремінде жазылған Б А К У деген әріптер жазылған. Тортты жеп болған соң Гитлер: "Біз Баку мұнайын алмасақ, соғыста жеңіліп қалармыз" деді.

Соғыстан кейінгі кезең

Әлемдегі алғашқы оффшорлық мұнай платформасы, бастапқыда "Қара тастар" деп аталатын, 1947 жылы қаланың астаналық аймағында салынған. 1960 жылы Бакуде тұңғыш Кавказдық тұрғын үй құрылысы зауыты салынды, ал 1975 жылы 25 желтоқсанда Кеңес Одағындағы ауа баптаушы құрылғылар өндіретін жалғыз зауыт іске қосылды. 1964-1968 жылдары мұнай өндіру деңгейі тұрақты деңгейге көтеріліп, жылына шамамен 21 миллион тоннаны құрады. 1970 жылдары Әзірбайжан жүзімнің ең ірі өндірушілерінің біріне айналды, ал кейіннен Бакуде шампан зауыты салынды. 1981 жылы Бакуде 15 млрд. м3 газдың рекордтық мөлшері өндірілді.

Топонимика

Советтер одағы құлағаннан кейін көшелердің көбісі жаңа атаулармен аталды. 1988 жылдан бері 225 көшеге жаңа атау берілді, алайда кейбір адамдар әлі де ескі атауларды қолданады. Атап айтқанда, ішкі қаладан тыс жерде салынған алғашқы көше, бастапқыда Николай I-нің есімімен Николаевская деп аталатын, Парламан Кучеси деп қайта аталды, өйткені Әзербайжан Демократиялық Республикасының Парламенті осы көшеде орналасқан ғимаратта жиналды, содан кейін кеңестік дәуірде ол Коммунистическая Улица болып, қазір Истиқлалийет Кучеси (азербайжанша: "тәуелсіздік") деп аталады.

Әзірбайжан әдебиеті

Сарабский, Хюсейнкулу. Көне Бақы. Баку, 1958 жыл.

Орыс әдебиеті

Манаф Сүлейманов. Өткен күн. Ашурбейли, Сара. Баку қаласының тарихы. Орта ғасырлар кезеңі. Б., Азернешр, 1992 жыл. Тагиев Ф. А. История города Баку в первой половине XIX века (18061859). Б., Элм, 1999 жыл. Мир Бабаев, Мир Юсиф. Краткая история азербайджанской нефти. Б., SOCAR, 2008 жыл.