Кіріспе

When Dinosaurs Roamed America (кейде қысқартылып When Dinosaurs Roamed outside the U.S.) - екі сағаттық американдық телебағдарлама (дәстүрлі табиғат деректі фильмінің стилімен шығарылған), ол алғаш рет 2001 жылдың 15 шілдесінде Discovery Channel телеарнасында көрсетілді. Шоуда Америкада құс емес динозаврлардың 160 миллион жылдан астам уақыт бойы билік еткен кезеңдері, әрқайсысы өзінің флорасы мен фаунасы бар бес түрлі сегмент арқылы көрсетіледі. When Dinosaurs Roamed America премьерасы 5 миллион көрерменге көрсетілді және 2002 жылы Discovery HD театрының ашылу бағдарламасында көптеген рет көрсетілді. Ол 2001 жылдың тамызында VHS және DVD-де шығарылды, содан бері DVD-де бірнеше рет қайта шығарылды. When Dinosaurs Roamed America 2011 жылы Blu ray-де шектеулі 2-ші аймаққа шығарылды, ол T. rex аңғарымен бірге болды.

Өндіріс

When Dinosaurs Roamed America режиссері Пьер де Леспиноу және актері Джон Гудман (We're Back! А Динозаврдың тарихы және Фред Флинтстоун 1994 жылғы фильмнен). Динозаврларды палеоартист және көркемдік директор Марк Дюбо жасаған, ол көптеген басқа Discovery Channel және National Geographic арналары үшін динозаврларды жасаған. Динозаврды анимациялауды Монреальдегі (Канада) Meteor Studios аниматоры Дон Уоллер алты ай бойы жасады.

Маркетинг

Динозаврлар Американы аралап жүргенде алғаш рет 2001 жылдың маусым айында Discovery веб-сайтында ашылды, бастапқыда 13 шілдеде эфир күні белгіленген. Сондай-ақ, бағдарламаның үзінділері алдағы шоудың веб-сайтына қосылатыны хабарланды. Динозаврлар Американы аралап жүрген кездегі сайт 2008 жылдың қыркүйегіне дейін жұмыс істеді, содан кейін ол Discovery веб-сайтындағы негізгі Динозаврлар бетіне қайта бағытталды.

Триастың соңғы кезеңдері (220 млн жыл бұрын)

Бағдарлама соңғы триас дәуірінен, қазіргі Нью-Йорк қаласының маңында, Ньюарк супертоптан басталады. Баяндаушы Перм дәуірі кезінде өлім-жітімнің қалай жаңа тіршілік түрлеріне әкелгенін түсіндіреді, соның ішінде, ең соңында, планетада өмір сүрген ең ерекше тіршілік иелері - динозаврлар. Камера орман ішінде Coelophysis-ті іздейді. Бағдарламада Coelophysis-тің негізінен жәндіктер мен Икарозаврлар сияқты кішкентай жануарларға жем болуын суреттейді. Ол басқа, динозавр емес археосаурыларды кездестіреді, мысалы Рутиодон және Десматосух (жалған айтылады "Демастосух"; субтитрлер бұл қате айтылуды "Демастосух" деп қате жазу арқылы қабылдады). Тез жүретін Coelophysis осы әлемнің табысты тұрғыны ретінде суреттеледі.

Ерте юра кезеңінің сегменті (200 млн жыл бұрын)

Бағдарлама Пенсильванияның ерте юра дәуіріне ауысады, онда Синтарс тобы бейнеленген. Бұл динозаврлар Coelophysis-ке жақын. Олар алғашқы өсімдік жейтін динозавр Анчизаврды аңшылыққа шығарады, бірақ оны Дилофозавр қуып шығады, ол Анчизаврды өз төлдерін тамақтандыру үшін өлтіреді. Кейін баяндаушы Синтарс пен Дилофозаврдың аллозавр мен тираннозавр сияқты алып етқоректілерге айналатынын, ал Анчизаврдың савроподтарға айналатынын түсіндіреді.

Юра дәуірінің соңғы кезеңдері (150 млн жыл бұрын)

Шоу Ютаның доисторикалық кезеңінде, Юра дәуірінің соңында өтеді. Аймаққа маусымдық жаңбырлар келмегендіктен, қатты құрғақшылық орын алды. Жыртқыш кератозавр дриозаврлар отбасын аңдып жүр, оның ішінде анасы мен екі жас баласы бар. Ақырында жыртқыш аң қаптамасын бұзып, таралып бара жатқан кішкентай динозаврларға шабуыл жасайды. Дриозавр тек қашып қана кете алады, бірақ Цератозавр олардан жылдам әрі жасөспірімдердің бірін ұстап, өлтіреді. Кератозаврлар тойлап, қалғандары қарағайлы бақтарға қашып, Камаразавр деп аталатын савроподтар тобына тап болады. Олар жұмсақ алыптардың жанында қауіпсіз болады. Еркек стегозавр шабуылдаушы Цератозаврмен, бұрынғы сериядағы сол адаммен күреседі, кейіннен тікпенді құйрығын қолданады және өзінің тақталарын үнемі көрсетіп, әйел стегозаврдың соңынан еріп жүреді. Ақырында, аналық оның сау екенін біліп, жұптасады. Жаңбырлы маусым басталғанда, Апатозаврдың үйірі келіп, соңынан ашыққан Аллозавр савроподтар жайылып жүрген кезде үйірге шабуыл жасайды, бірақ олардың көлемі мен күш-қуатына байланысты сәтсіз. Аллозавр кейіннен Дриозаврға шабуыл жасаған Цератозаврды өлтіреді және ақырында тамақтана алады. Кейіннен, қозғалыс кезінде, бір апатозавр биіктігі 6 метр жардан құлап түседі. Сауроподтың аяғы сынған, ал оның азапты айқайлауын Allosaurus үштік тобы жинап алады, олар сауроподты аңғаруға кіріседі.

Ортаңғы кредалық сегмент (90 млн жыл бұрын)

Одан кейін бағдарламада орта мелион кезеңінде Нью-Мексикода орналасқан орман көрсетіледі. Кішкентай жыртқыш коэлурозаврлар, қазір олар тираннозавроид Сускитиранн деп аталады, жапырақ арасымен жүгіріп, өлі Зунисеротопстан ет бөлігін ұрлайды. Бұл трицератопстың кіші туысы, оны жыртқыш құстар өлтірді, ал аш динозаврлар тойлап жатыр. Рапторлар ет ұрлауға тырысқан жалғыздықта қалған дромеозаврды қуып шығады. Жалғыздықта қалған дромаэозавр жайылып жүрген Нотронихқа шабуыл жасауға тырысады, бірақ оны ұзын тырнақтары кесіп, құлатып жібереді. Жарақатсыз, жыртқыш аң қашып кетеді. Ескі, басым еркек Зунисеротопс көліктің мүшелері қарап тұрған кезде жас, бірақ дені сау еркекпен жұптасу құқығы үшін күресуде. Жас динозавр үлкен топ жетекшісін оң мүйізінен шағады. Ұрыстың дыбыстарын жыртқыш құстар естиді, ал аш аңдар солардың артынан ашық жерге барып, жапырақтан соғыстың қалай өрбігенін бақылайды. Жарақат алған Зуницератопсты дромаеозаврлар тобы шабуылдайды және өлімге душар етеді. Басқа бір зунисеротопс шабуылдаушы дромаеозаврдың басын соққылап, оны күресіп жатқан еркектен лақтырып тастайды. Дромаэозаврлар кері шегінді, бірақ ескі Зунисеротопс ұзаққа созылмайды. Бірнеше аптадан кейін күн күркіреп, найзағай жарқылдап, қараңғы аспанды жарық етеді. Қауіптеніп қалған динозаврлар тарайды, бірақ ескі Зунисеротопс тұра алмайды. Дромаэозаврлар құтқарылу үшін шақырған кезде төртінші мүшесімен бірге оралып, жарақат алған динозаврды қоршап алады. Рапторлар шабуыл жасап, көп ұзамай оны өлтіреді. Сол сәтте найзағай құрғақ өсімдіктерді өртеп жібереді. Өрт пайда болып, динозаврлардың көпшілігі барлық жаққа тарап кетеді. Зюнисеротопс қауіпсіздігі үшін үрейленеді және Нотронихус соңынан еріп жүреді, бірақ тойлаушы дромаеозаврлар тамақтануға тым алаңдады және аймақты от қоршап алады. Төрт жыртқыш өздерінің олжаларымен бірге өледі, бірақ кейбір жыртқыш құстар қашып кетеді және басқа жануарлармен бірге қауіпсіз жерге жетеді.

Қырқыр дәуірінің соңғы бөлігі (65 млн жыл бұрын)

Бағдарламада Зуницератопсқа ұқсас динозаврлар атақты Трицератопсқа айналғандығы түсіндіріледі. Қырық дәуірінің соңында Оңтүстік Дакотадағы Рашмор тауының маңында Анатотитан мен Трицератопс тропикалық орманмен шектелген дөңгелек шөптестік жерлерді аралап жүрді, ал Орнитомимус сол аймақтағы тамырды және басқа да өсімдіктерді тістеді. Кетцалькоатлус сияқты ұшатын птерозаврлар өліктерді іздеп, аспанда ұшып жүр. Жас Тираннозавр рексі сахнаға келеді, ал Трицератопс жасөспірімдер айналасында қорғаныс шеңберін құрып, күшті мүйіздерін көрсетеді, ал Тираннозавр үнемі күркіретіп, үнемі күркіретіп, бірақ Трицератопс қашудың орнына күресуге тұрады. Тираннозавр қорғанысқа шыққан трицератопстың мүйізінен өте алмай, квецалькоатлға шабуыл жасайды, бірақ птерозавр ұшып кетіп, аш тероподтан қашады. Тираннозавр ағаштарға қайта оралады, ал трицератопс аз ашуланады. Түнде жас тираннозавр отбасына оралады, ал анасы тираннозавр екі жас баласын сабайды, олар жаттығу кезінде оның жараланған аяғына соққы берді. Келесі күні жас тираннозавр мен оның бауырларын анасы аң аулауға үйретеді. Олар орманды ашық жерде жайылып жүрген анатотитан үйірін нысанаға алады, ағаштан құлағаннан кейін үйір тарап кетеді. Үш тираннозавр бір адамды қуып жетеді, ол орманға қарай жүгіреді, анасы бұталардан шығып, бақытсыз хадрозаврды ұстап алады және мойнын сындырып өлтіреді. Содан кейін той басталғанға дейін ыңғырасады. Олар тойласа, ені 10 шақырым болатын алып астероид сағатына 45 мың шақырым жылдамдықпен планетаға қарай ұшып келеді. Атмосфераға кіргенде, соғыс оны жалындаған зымыранға айналдырады. Астероид теңізден 4 минут ішінде өтіп, Мексика шығанағына құлайды. Бұл жарылыс кеңдігі 120 мильді құрайтын кратерді пайда етіп, атмосфераға шаң, шыны және күлдің жанып тұрған тұмырын шашып, ол отты қалдықтар түрінде жерге түседі. Жарылыс толқыны жарылыстан сыртқа айналып шығады, бірнеше минут ішінде жүздеген шақырымдай жердегі барлық нәрсе қатты ыстықтан күйіп кетеді немесе жарылыс толқынынан жарылып кетеді. Бұл аймақтағы динозаврлар бірнеше минут ішінде буланып кетеді. Солтүстік Америкада өсімдіктер мен жануарлар басқа тағдырға ұшырайды. Кейбірін жоғарылаған жылу күйдіреді, ал басқаларын соқтығысудан пайда болған толқын әсерінен құртады. Қашып бара жатқан трицератоптар мен анатотитанды жылдамдықпен ұшып келе жатқан бұлт ұстап алады және жояды. Шараға шыққан тираннозаврлар жалындаған толқынның оларға қарай ұшып келе жатқанын және жаңбыр жауған отты тас бөлшектері сияқты қашып бара жатқанын қорқынышпен бақылайды. Ақырында, аймақтағы барлық динозаврлар, соның ішінде Тираннозаврлар туысы да құриды. Құрлыстың соққысынан бірнеше сағат өткен соң, Американың үстінен шаң мен күлдің ауыр бұлты түседі, ал күн сәулесі мен жылу планетаның бетін жете алмайтындықтан температура төмендейді. Жылу азот пен көмірқышқыл газы сияқты газдарды өртеп, атмосферадан қышқыл жаңбыр түрінде шашып шығады. Зор жауғаннан екі ай өткен соң, күннің бетін жауып, күлдің қатты бұлты тарап кетеді. Апат аяқталды, бірақ барлық жапырақты ағаштардың, папоротниктердің, жүзімдіктердің және өсімдіктердің 90% жойылып, жануарлардың 70% жоғалып кетті. Динозаврлардың көпшілігі қазір жойылып кетті. Бұл күйзеліске ұшыраған және жағымсыз оқиғаға қарамастан, өмірдің төзімділігі сипатталады, ал судан шыққан торғай мен құстың үстінен ұшып жүргені көрсетіледі, бұл баяндаушы қалған жалғыз динозавр деп түсіндіреді. Жаңбырдан кейін, көмірге айналған қалдықтардан бірнеше кішкентай опоссумға ұқсас сүтқоректілер пайда болады, ал баяндаушы олардың кішкентай сүтқоректілері ақырында адам болып дамып, "Динозаврлар Американы аралап жүрген уақытты еске түсіреді".

Қабылдау

"Вашингтон пост" газетінің авторы Том Шейлс "Американың динозаврлар аралап жүрген кезіндегі" оқиғасы "қалай қызықты" болғанын жазды.