Кіріспе
Британдық ғалым және акушер Гидеон Алгернон Мантелл (3 ақпан 1790 – 10 қараша 1852) – ағылшын акушері, геолог және палеонтолог. Оның Игуанодонның құрылымын және тіршілік етуін қайта жаңғыртуға жасаған әрекеттері динозаврларды ғылыми тұрғыдан зерттеуді бастады: 1822 жылы ол алғашқы қазба тістерін, ал кейін Игуанодонның скелетінің көп бөлігін ашты және оларды анықтады. Мантеллдің Англияның оңтүстігіндегі бор кезеңіне қатысты жұмысы да маңызды болды.
Gideon Algernon Mantell MRCS FRS (3 February 1790 – 10 November 1852) was an English obstetrician, geologist and palaeontologist. His attempts to reconstruct the structure and life of Iguanodon began the scientific study of dinosaurs: in 1822 he was responsible for the discovery (and the eventual identification) of the first fossil teeth, and later much of the skeleton, of Iguanodon. Mantell's work on the Cretaceous of southern England was also important.
Ерте өмір және медицинадағы мансабы
Мантелл Льюисте, Сассекс округінде аяқ киім тігуші Томас Мантелл мен Сара Остиннің бесінші баласы ретінде дүниеге келді. Ол екі қарындасы мен төрт інісімен бірге Сент-Мэри-Лейндегі шағын коттеджде өсті. Жастық шағында геология саласына ерекше қызығушылық танытты. Ол айналасындағы шұңқырлар мен карьерлерді зерттеп, аммониттер, теңіз кірпісінің қабықтары, балық сүйектері, коралл және өлген жануарлардың тозған қалдықтарын тапты. Мантеллдің балалары жергілікті грамматикалық мектептерде оқи алмады, себебі үлкен Мантелл методист шіркеуінің жақтасы болды, ал 12 тегін мектеп Англикандық дінде тәрбиеленген балаларға арналған. Осының салдарынан Гидеон Сент-Мэри-Лейндегі қарапайым мектепте білім алып, қарт әйелден қарапайым оқу мен жазуды үйренді. Оның мұғалімі қайтыс болғаннан кейін Мантеллді Джон Баттон оқытты, ол философиялық радикалдық виг және Мантеллдің әкесімен ұқсас саяси көзқарастарды бөлісті. Мантелл екі жыл Баттонмен бірге болды, содан кейін жеке оқу үшін Суиндонға баптист пасторы болған ағасына жіберілді. Мантелл 15 жасында Льюиске оралды. Жергілікті виг партиясының жетекшісінің көмегімен Мантелл Джеймс Мур деген жергілікті хирургпен шәкірттікке орналасты. Ол Льюисте Мурдың шәкірті ретінде бес жыл қызмет етті, ол Мантеллдің тамақтануы, тұруы және медициналық мәселелерімен айналысты. Мантеллдің алғашқы шәкірттік міндеттеріне құтыларды тазалау, сондай-ақ дәрі-дәрмектерді бөлу және реттеу кірді. Біраз уақыттан кейін ол таблеткалар және басқа да фармацевтикалық өнімдерді жасауды үйренді. Ол Мурдың дәрілерін жеткізіп, есептерін жүргізіп, шоттарды жазып, пациенттерінен тіс жұлып алды. 1807 жылдың 11 шілдесінде Томас Мантелл 57 жасында қайтыс болды. Ол ұлына болашақ оқуы үшін ақша қалдырды. Шәкірттік мерзімі аяқталуға жақын келгенде, ол медициналық білімін алуды күтуге басталды. Ол адам анатомиясын өзі оқып үйренді және ақырында жаңа білімін "Сүйектер анатомиясы және қан айналымы" атты кітапта егжей-тегжейлі сипаттады, онда ұрықтың және ересектердің қаңқа ерекшеліктерінің ондаған егжей-тегжейлі суреттері бар. Біраз уақыттан кейін Мантелл Лондонға медициналық білім алуға барып оралды. Ол 1811 жылы Корольдік хирургтар колледжінің мүшесі дипломын алды. Төрт күннен кейін ол үйленген әйелдерге көмек көрсетуге арналған қайырымдылық қорынан акушерлік міндеттерді орындауға рұқсат беретін куәлік алды. Ол Льюиске оралды және бірден бұрынғы ұстазы Джеймс Мурмен серіктестік құрды. Холера, тиф және шешек эпидемияларынан кейін Мантелл күніне 50-ден астам науқасты қабылдап, жылына 200-300 бала табумен айналысты. Кейін ол докторлық міндеттерінің ауырлығынан "алты-жеті түн қатарынан" ұйықтамай отыруға тура келгенін есіне алды. Ол сонымен қатар өз практикасының табысын жылына 250 фунт стерлингтен 750 фунт стерлингке дейін арттыра алды. Көбінесе ауылдық медициналық практикасын басқарумен айналысса да, ол бос уақытын геологияға деген құштарлығына арнады, көбінесе таңертеңгі сағаттарға дейін жұмыс істеп, Хамсидегі марль орларында тапқан қазбаларды анықтады. 1813 жылы Мантелл Джеймс Совербимен хат алыса бастады. Соверби, табиғатты зерттеуші және қазба қалдықтарын каталогқа түсіретін суретші, Мантеллден көптеген қазба үлгілерін алды. Мантелл берген үлгілерге риза болған Соверби олардың біреуін Ammonites mantelli деп атады. 7 желтоқсанда Мантелл Лондонның Линней қоғамының мүшесі болып сайланды. Екі жылдан кейін ол Льюис аймағында табылған қазбалардың сипаттамалары туралы алғашқы мақаласын жариялады. 1816 жылы ол үш жыл бұрын қайтыс болған бұрынғы пациентінің 20 жасар қызы Мэри Энн Вудхаусқа үйленді. Ол 21 жасқа толмағандықтан және ағылшын заңы бойынша әлі де кәмелетке толмағандықтан, оған анасынан рұқсат алу және Мантеллге үйлену үшін арнайы лицензия алу қажет болды. Келісім мен лицензияны алғаннан кейін ол 4 мамырда Сент-Марилебон шіркеуінде Мантеллге үйленді. Сол жылы ол жеке медициналық практикасын сатып алып, Льюистегі Рингмердегі Корольдік артиллерия ауруханасында жұмыс істеуге кірісті.
Геологиялық зерттеулер
Мэри Аннингтың Дорсеттегі Лайм-Регисте (Lyme Regis) алып крокодилге (кейіннен ихтиозавр деп танылды) ұқсайтын қазба жануарды тауып алғаннан шабыттанған Мантелл өзінің аймағындағы қазба жануарлар мен өсімдіктерді зерттеуге құмар болды. Ол Сассекс штатындағы Уэльд маңынан жинаған қазбалар аймақты жабатын бор тауларынан алынған. Бор – Жоғарғы Креда жүйесінің бөлігі және оның құрамындағы қазбалар теңіздік шығу тегіне жатады. Бірақ 1819 жылы Мантелл Кукфилдке жақын Уайтманс Гриндегі карьерден қазбаларды жинауға кірісті. Олардың арасында құрлықтағы және тұщы су экожүйелерінің қалдықтары болды, сол кездегі Креда Англиясынан табылған барлық белгілі қазбалар теңіздік болған. Ол жаңа қабаттарды тарихи орманды аймақтың атымен – Тилгейт орманының қабаттары деп атады, кейіннен олардың Төменгі Кредаға жататыны дәлелденді. 1820 жылы ол Кукфилдтен Уильям Бакландтың Оксфордширдегі Стоунсфилдтен тапқан сүйектерден де үлкен өте ірі сүйектерді таба бастады. Содан кейін 1822 жылы, оның алғашқы кітабын ("South Downs қазбалары") аяқтауға аздай қалғанда, оның әйелі бірнеше үлкен тістерді тапты (бірақ кейбір тарихшылар оларды өзі тапты деседі), олардың шығу тегін ол анықтай алмады. 1821 жылы Мантелл Сассекс геологиясы туралы келесі кітабын жоспарлады. Кітап дереу сәттілікке ие болды, Карлтон Хаус сарайындағы король Георг IV-тің өзі жазылды, ол "Оның мәртебесі төрт данаға арналған тізімнің басына оның атын қоюға бұйырады" деп хат жазды. Король Мантелл туралы қалай білгені белгісіз, бірақ Мантеллдің жауабы белгілі. Мантелл тістерді басқа ғалымдарға көрсетті, бірақ олар оларды балыққа немесе сүтқоректіге жатқызып, Тильгейт орманының басқа қазбаларына қарағанда жақында пайда болған тау жыныстарынан шыққан деп санайтын. Француздың белгілі анатомы Жорж Кувье тістерді қарақұйрықтың тістері деп анықтады. Чарльз Лайеллдің айтуынша, Кувье бұл мәлімдемені кешкі кеште жасады және таңертең оянғанда мәселені қайта қарастырғанда күмәнданып жүрген көрінеді. "Келесі күні таңертең ол маған бұл мүлдем басқа нәрсе екеніне сенімді екенін айтты". Қызығы, бұл пікір өзгерісі Ұлыбританияға жеткен жоқ, онда Мантелл өзінің қателігі үшін сынап тастады. Мантелл тістер мезозойлық қабаттардан келгеніне сенді және ақырында олардың игуана тістеріне ұқсайтынын, бірақ жиырма есе үлкен екенін мойындады. Ол сүйектердің иесі кем дегенде 18 метр ұзындықта болған болуы керек деп болжады.
Тану
Ол тау жыныстарының қабаттарын мұқият зерттей отырып, өзінің әріптестерін бұл қазбалар мезозой дәуірінің қабаттарынан екеніне көндіруге тырысты. Уильям Бакланд Мантеллдің пікірін жоққа шығарып, тістер балыққа тиесілі екенін мәлімдеді. 1825 жылы Мантеллдің дұрыс екені дәлелденген соң, жаңа рептилияға қандай ат қою керек деген бір ғана сұрақ қалды. Оның бастапқы аты "Игуана саурус" болды, бірақ ол Уильям Дэниел Конибирден хат алды: "Игуана мен қазба тістер арасындағы ұқсастықты тапқаныңыз өте қызықты, бірақ сіз ұсынған ат сәйкес келмейді, себебі ол тірі игуанаға да қолданылуы мүмкін. Игуаноид немесе Игуанодон жақсырақ болар еді". Мантелл осы кеңеске құлақ асып, жаратылысын Игуанодон деп атады. Бірнеше жыл өткен соң Мантелл динозаврдың алдыңғы аяқтары артқы аяқтарынан әлдеқайда қысқа екенін көрсететін жеткілікті қазба дәлелдерін жинады, осылайша олар сэр Ричард Оуэн айтқандай сүтқоректілер сияқты құрылмаған екенін дәлелдеді. Мантелл Оуэннің әртүрлі түрлерге жатқызған омыртқалардың барлығы Игуанодонға тиесілі екенін көрсетті. Ол сондай-ақ гилеозавр деп аталатын жаңа динозавр туысын ашты және нәтижесінде тарихқа дейінгі жорғалаушылар бойынша сарапшы атанды.
Кейінгі жылдар
1833 жылы Мантелл Брайтонға көшіп келді, бірақ оның медициналық тәжірибесі қиындыққа тап болды. Ол жақында мүсіркеуге айналар еді, егер қалалық кеңес оның үйін дереу мұражайға айналдырмағанда. Ол 1838 жылы жарық көрген лекциялар сериясын оқыды, ол «Геологияның ғажайыптары немесе геологиялық құбылыстарды жеңіл түсіндіру» деген атпен басылды: Брайтонда оқылған лекциялар курсының мазмұны. Брайтондағы мұражай Мантеллдің кіру ақысын алудан бас тартуының салдарынан сәтсіз аяқталды. Қаржылық жағдайы нашар болған Мантелл 1838 жылы бүкіл коллекциясын Британ мұражайына 5000 фунт стерлингке сатуды ұсынды, бірақ 4000 фунт стерлингке жасалған қарсы ұсынысты қабылдады. Ол Оңтүстік Лондондағы Клэпхэм Коммонға көшіп, дәрігерлік қызметін жалғастырды. Мэри Мантелл 1839 жылы күйеуінен кетіп қалды. Сол жылы Гидеонның ұлы Уолтер Жаңа Зеландияға эмиграциялады. Кейін Уолтер әкесіне Жаңа Зеландиядан маңызды қазбаларды жіберді. Гидеонның қызы Ханна 1840 жылы қайтыс болды. 1841 жылы ол, мүмкін, көлік апатынан туындаған, кейін сколиоз деп диагноз қойылған аурудан зардап көре бастады. Денесі бүкілген, мүгедек және үнемі ауырсынуға қарамастан, ол қазбаланған жәндіктермен жұмыс істеуді жалғастырды және 10 қараша 1852 жылы қайтыс болғанға дейін бірнеше ғылыми кітаптар мен мақалалар жариялады. 1844 жылы ол Пимликоға көшіп, 1845 жылы ауруды басу үшін опиум қолдана бастады.
Өлім және мұра
[[Файл:Гидеон Мантеллдің қабірі. JPG|thumb|Батыс Норвуд зиратындағы Мантеллдің қабірі. Оны Амон Генри Уайлдс салған болуы мүмкін. Бұл ғимарат ІІ* санаттағы қорғалатын мүлік. 2000 жылы Мантеллдің жаңалығы мен палеонтология ғылымына қосқан үлесін құрметтеу үшін Уайтман Грин, Кукфилд қаласында Мантелл монументі ашылды. Монумент 1822 жылы Мантелл алғаш сипаттаған Игуанодон қазбаларының табылған жері екені расталды. Ол Батыс Норвуд зиратында Амон Генри Уайлдске жатқызылатын саркофагтың ішінде жерленген, ол Натакаманидің Амон ғибадатханасының қасиетті орнын бейнелейді. (Кездейсоқ жайт, "аммонит" атауы Амун есімінен шыққан.)
Мантеллдің шығармалары
67 кітап пен естеліктер Ағассиз бен Стриклендтің «Библиография Зоологиясында» және 48 ғылыми мақала Корольдік қоғамның каталогында келтірілген. Оңтүстік Даунс тауларының қазбалары. Royal 4to, 42 сурет. Лондон, 1822 жыл. Бұл оның алғашқы кітабы, суреттерін әйелі салған. Қымбат, 3 фунт стерлинг 3 шиллинг (үш гинея). Бағасы екі есеге артқанда, суреттер қолмен боялған. Льюс аймағының табиғи тарихының негіздері. 4to, 24 бет, 3 сурет. Льюс, 1824 жыл. Сассекс геологиясының иллюстрациялары, Тилгейт орман қазбаларының суреттері мен сипаттамалары бар. Royal 4to, 20 сурет, 2 фунт стерлинг 15 шиллинг 6 пенни. 1827 жыл. Сыртқы қабықшалылардың геологиялық дәуірі. Джеймсонның Эдинбург философиялық журналында, 1831 жыл, 11 том, 81–85 беттер. 1830 жылғы 22 қазанда Вильгельм IV және королева Аделаиданың Льюс қаласына жасаған сапары туралы хабарлама. Лондон: Люптон Релф, 1831 жыл. Англияның оңтүстік-шығысының геологиясы. 8vo, түсті карталармен, кесімдермен және көптеген суреттермен, 1 фунт стерлинг 1 шиллинг. 1833 жыл. «Тас туралы ойлар». 1836 жыл. 8-ші басылым, 1849 жыл. Геологияның ғажайыптары немесе геологиялық құбылыстарды жеңіл түсіндіру: Брайтон қаласында оқылған лекциялардың негізінде. 2 том, Лондон, 1838 жыл. Литографиялық суреттерді әйелі салған. 1840 жылғы 4-ші басылымнан алынған деректер: 1-том: 428 бет, титулды бет және 4 сурет; 2-том: 429-795 беттер, қосымша, глоссарий және басқа материалдар, түсті титулды бет және 10 түсті сурет, көбінесе әйелі салған. Мантеллдің ең ауқымды еңбегі. Жаратылыс медальдары. 2 том, 1844 жыл. Льюс қаласының көне қаласы мен айналасындағы бір күндік саяхат. Лондон: Генри Г. Бон, 1846 жыл. Жануаршалар туралы ойлар. Кішкентай 4to, 144 бет, 12 түсті сурет. Лондон: Мюррей, 1846 жыл. 1850 жылғы атауы: Микроскоп арқылы ашылған көрінбейтін әлем немесе жануаршалар туралы ойлар. Уайт аралы және Дорсетшир жағалауындағы геологиялық саяхаттар. 1847 жыл. Тасқа айналған қалдықтар және олардың үйрететін нәрселері. 1851 жыл.
A Narrative of the Visit of their most Gracious Majesties William IV and Queen Adelaide, to the Ancient Borough of Lewes, on the 22nd of October 1830. London: Lupton Relfe, 1831. The Geology of the South East of England. 8vo, with coloured maps, sections, and numerous plates, £1. 1/ 1833. Thoughts on a Pebble. 1836. 8th edition, 1849
The Wonders of Geology or, a familiar exposition of geological phenomena: being the substance of a course of lectures delivered at Brighton. 2 vols, London, 1838. Lithographic plates drawn by his wife. Data from 4th ed of 1840: vol 1: 428p, frontis & 4 plates; vol 2: pages 429795 plus appendix, glossary and other material, coloured frontis & 10 coloured plates, most drawn by his wife. Mantell's most extensive work. The Medals of Creation. 2 vols, 1844. A Day's Ramble in and about the Antient Town of Lewes. London: Henry G. Bohn, 1846. Thoughts on Animalcules. small 4to, 144p, 12 coloured plates. London: Murray, 1846. 1850 title: The invisible world revealed by the microscope or, thoughts on animalcules. Geological Excursions round the Isle of Wight and along the adjacent Coast of Dorsetshire. 1847. Petrifactions and their teachings. 1851.