Кіріспе
1835 жылғы Бразилия империясындағы құлдар көтерілісі Мале көтерілісі (Revolta dos Malês, ʁɛˈvɔwtɐ duz maˈle(j) s, ʁeˈvɔwtɐ duz mɐˈle(j) s, Ұлы көтеріліс және Рамазан көтерілісі деп те аталады) - Бразилия империясындағы регенттік кезеңінде болған мұсылман құлдар көтерілісі. 1835 жылдың қаңтар айында Рамазан айының бір жексенбісінде Сальвадор-да-Баия қаласында мұсылман мұғалімдерінің ықпалымен құлдыққа түскен африкалық мұсылмандар мен азаттыққа жеткендер үкіметке қарсы көтерілді. Бұл кезде мұсылмандар баияда йорубалық мұсылмандарды білдіретін йорубалық ималеден алынған мале деп аталды. Көтеріліс Бонфим шіркеуінің діни мерекелер циклында аталып өтетін "Біздің бағыт-бағдардың анасы" мейрамына орай өтті. Нәтижесінде көптеген ғибадат етушілер демалыс күндері Бонфимге барып, дұға етіп, тойлайды. Билік өкілдері мерекелерді реттеу үшін Бонфимге келді. Нәтижесінде Сальвадорда адамдар мен билік аз болады, бұл көтерілісшілерге қаланы басып алуды жеңілдетеді. Құлдар Гаити революциясы (1791−1804) туралы білген және Гаитидің тәуелсіздігін жариялаған Жан Жак Дессалиннің бейнесі бар алқа киген.
The Malê revolt (Revolta dos Malês, ʁɛˈvɔwtɐ duz maˈle(j)s, ʁeˈvɔwtɐ duz mɐˈle(j)s, also known as the Great Revolt and the Ramadan Revolt) was a Muslim slave rebellion that broke out during the regency period in the Empire of Brazil. On a Sunday during Ramadan in January 1835, in the city of Salvador da Bahia, a group of enslaved African Muslims and freedmen, inspired by Muslim teachers, rose up against the government. Muslims were called malê in Bahia at this time, from Yoruba imale that designated a Yoruba Muslim. The uprising took place on the feast day of Our Lady of Guidance, a celebration in the Bonfim's church's cycle of religious holidays. As a result, many worshipers traveled to Bonfim for the weekend to pray or celebrate. Authorities were in Bonfim in order to keep the celebrations in line. Consequently, there would be fewer people and authorities in Salvador, making it easier for the rebels to occupy the city. The slaves knew about the Haitian Revolution (1791−1804) and wore necklaces bearing the image of Jean Jacques Dessalines, who had declared Haitian independence.
Баиядағы ислам
Баияда хаусалар негізінен ислам дінін ұстанады, өйткені олар Бразилияға келгенге дейін ислам дінін қабылдаған. Уақыт өте келе, йоруба патшалықтарында ислам дінінің өркендеуіне байланысты Наго құлдары Баиядағы мұсылмандардың көпшілігін құрады. 1835 жылы малестердің көпшілігі наго болды. Бұдан басқа, көтерілісті жоспарлауда маңызды рөл атқарған көптеген негізгі тұлғалар Наго болды, соның ішінде: Ахуна, Пасифико және Маноэль Калафате. Мұсылман қауымдастығында, әсіресе ұзақ уақыттан бері қалыптасқан мұсылмандарда, малэстердің билігі мен беделі болды. Бұл мүшелер жаңа Малесті тартуға тырысты. Олар мұны тек қана бейбітшілікпен емес, адамдарын Мәсіхке бағындыру және оны Мәсіхке қайтару арқылы істеді. Бразилияның африкалық ислам мәдениеті кезінде Малеске байланысты бірнеше сыртқы символдар болған. Бір белгі амулеттерді қолдану арқылы пайда болды. Баияда амулеттер кең тараған, өйткені олар қорғаныш күштеріне ие деп саналған және оларды мұсылмандар да, мұсылмандар еместер де киген. Бұл амулеттер Құраннан үзінділер мен дұғалар жазылған қағаздан тұрады. Олар бүктелгеннен кейін тігілген былғары қалтаға салынады. Оларды алуфалар немесе уағыздаушылар жасап, сатты. Алайда бұл амулеттер исламға деген берік сенімін білдірмеді, өйткені олар дәстүрлі, жергілікті африкалық діндермен байланысты. Баияда исламның тағы бір символы - абада деп аталатын ұзын ақ көйлек кию еді. Баияда бұл киімді заң қызметкерлерінің назарын аулақ ұстау үшін жеке киетін. 1835 жылы көтеріліс кезінде ғана олар алғаш рет жұрт алдында киінді және полиция оларды "соғыс киімдері" деп атады. Үзіліске дейін өздерін тану үшін пайдаланылған үшінші символ - бұл саусақтарына қойылған ақ, металл, күміс немесе темір сақиналар. Алайда, Малестер жеңілгеннен кейін бұл сақиналар енді тиімді болмады, өйткені енді олардың мағынасын бәрі біліп қалды.
Баияда исламның өсуі
Сальвадордың қалалық ортасы құлдардың көп қозғалысы, көп санымен еркін адамдар және осы екі топтың арасындағы желілер исламның таралуына ықпал етті. Арабша оқып, жаза білетін барлық малайлар, құлдар мен еріктілер бұл білімді көше бұрыштарында тарататын. Бостандықта тұрғандардың үйлері ислам дінін ұстануға арналған орынды, сондай-ақ құлдардың жеке үйлері (олардың қожайындарының үйінде) немесе "жеке мешіттер" болды. Бұл бөлмелер Malês жалға алған бөлмелер болды (олардың көпшілігі Сальвадордың орталығында болды). Бұл жерлерде малэстер жиналып, дұға етеді, Құран аяттарын жаттап алады және араб тілінде оқу мен жазуды (ағаш жазу тақташаларында) үйренуге үйренеді. Малестер өздерінің діни сенімдерін қағаз бетіне жазып, оны сатып алудың қымбаттылығына қарамастан, қолға түсірген. Баияда Малестер исламның кейбір аспектілерін жаңалауға мәжбүр болды, өйткені олар билік өкілдерінің қуғын-сүргінінен қорықты, бірақ оның негізгі сипаттамаларын сақтауға тырысты. Мысалы, Малестер мұсылман қолымен дайындалған тағамдарды ғана жеуге деген Ислам аспектісіне өздерін міндеттеуге деген күш-жігерін білдіру үшін бірге кешкі асқа жиі жиналатын. Олар жиі қой етімен тамақтанады, бұл ырымдық құрбандықтарды білдіреді. Рамазан айында олардың тамағы - жаңғақ, бақша, күріш, сүт және бал. Олар Рамазан айының соңында қошқар құрбандыққа шалады. Сонымен қатар, Малестер Лайлат әл Мирадж сияқты негізгі діни күндерді атап өтті, бұл Баиядағы табыстың белгісі болды, өйткені Малес Баия қара қауымының жақсы анықталған сегментіне айналды.
Көтеріліс
Қауіпсіздік кеңесінің мүшелері 25 қаңтарда басталатын көтерілісті жоспарланған уақыттан бұрын бастауға мәжбүр болды. 24 қаңтарда құлдар көтеріліс болатыны туралы хабарлар естіді. Бостандыққа шыққан құлдардың бұрынғы қожайындарына көтерілістер туралы айтқан бірнеше оқиғалары бар, бірақ тек біреуі ғана тиісті билік органдарына хабарланған. Бұрын құл болған Сабина да Круз күйеуі Виторио Сулемен бір күн бұрын ұрысып, оны іздеп кеткен. Ол оны басқа көтеріліс ұйымдастырушыларымен бірге үйде тапты және олар ертең жердің иелері болатынын айтқаннан кейін ол: "Келесі күні олар қамшының иелері болады, бірақ жердің емес" деді. Осы үйден шыққан соң, ол өзінің досы Гвильерминаға, босатылған әйелге, барады. Сабина оның ақ нәсілділерге қатынасы бар екенін білген. Содан соң Гилермина ақ түсті көршісі Андре Пинто да Сильвейраға айтып берді. Пинто де Сильвейраның бірнеше досы, соның ішінде Антонио де Соуза Гимараес пен Франсиско Антонио Мальхеирос, жергілікті билік органдарына ақпаратты жеткізуді өздеріне алды. Бұл оқиғалардың барлығы 24 қаңтарда сағат 21.30 мен 22.30 аралығында орын алды. Президент Франсиско де Соуза Мартинс полиция бастығына жағдай туралы хабарлап, сарай күзетшілерін күшейтіп, казармаларды ескертті, түнгі қарауылдарды екі есе арттырды және кечки сағат 11:00-ге дейін бойды бақылап отыруға бұйрық берді. Жексенбі күні таңғы сағат 1-ге жуық Домингос Мариньо де Саның үйін сот төрешілері іздестірді. Домингос патрульге үйінде тек қана пәтер жалдап отырған африкалықтар бар екенін айтты. Алайда, Домингоның қорқынышын сезген судьялар өздері көруді өтінді. Олар оның жертөлесіне түсіп, соңғы минуттағы мәселелерді талқылап жатқан топ жетекшілерін тапты. Африкалықтар офицерлерді көшеге шығарып, көтерілісті бастады. Көшеде болған ұрыстарда алғашқы қан төгілді; бірнеше адам жарақат алды және екі африкалық адам, соның ішінде Сабина да Круздың күйеуі Виторио Суле қаза тапты. Қаланы қорғап алғаннан кейін көтерілісшілер бөлініп, әрқайсысы әр түрлі бағытта қалаға қарай бет алды. Көптеген топтар соғысқа аз қатысқан, себебі олар құлдарды соғысқа шақырған. Алайда, ең үлкен топ төбеден жоғары қарай сарай алаңына (қазіргі Praça Municipal) қарай жүріп, күресуді жалғастырды. Көтерілісшілер тұңғыш рет түрмеге шабуыл жасап, мұсылман көшбасшысы Пасифико Ликутанды босатуға тырысты. Алайда түрме күзетшілері, мүмкін, қару-жарақтың әлсіз қорын түрме күзетшілерімен толықтыруға тырысқан көтерілісшілерге тым көп болды. Өкінішке қарай, көтерілісшілер сарай күзетшілерінің күшеюімен алаңның арғы жағынан оққа түсіп, түрме алдындағы атыс саптарының арасында қалады. Қатты атыс астында құлдар түрмеден шығып, Ларго де Театроға қашып кетеді. Құлдардың жағында көмекшілер келіп, олар қару-жарақтарын алу үшін жақын маңдағы солдаттар постына шабуыл жасады. Олар офицердің казармасына қарай аттанды да, жақсы күресті, бірақ сарбаздар қақпаны тартып, казарманы күзетіп қалды. Құлдар бұған қол жеткізе алмады. Көтерілісшілер Витория маңындағы ағылшын қауымдастығында тұратын мұсылман құлдарымен жұмыс істеді. Олар Мерсес монастырында жиналды, онда Наго құлы Агостино деген сакрастан да болған. Монастырь қайта топтасу үшін алдын ала белгіленген орын болды. Полиция патрулі көтерілісшілерге тап болды, бірақ олардың қарсы шабуылынан кейін көтерілісшілер шабуылға тырыспаған Сан-Педро бекінісіне кері шегінді. Осы уақытқа дейін көтерілісшілердің саны бірнеше жүзге жетті, бірақ олар өз мақсаттарына қол жеткізе алмады. Олар енді қала сыртындағы Кабриотоға қарай Сальвадордан тыс плантациялардағы құлдармен кездесуге бет алды. Алайда Кабриотоға жету үшін олар ат әскерінің казармаларынан өтуі керек еді. Олар Агуа де Меньиноста кездескенде, көтерілістің ең шешуші шайқасы болды. Таңғы сағат 3-те көтерілісшілер Агуа-де-Мениносқа жетті. Сол кезде жаяу әскерлер казармаға қашып кірді, ал атты әскерлер сыртта қалды. Енді 50-60 адамнан тұратын көтерілісшілер казармаларға шабуыл жасауға тырыспады. Қайта, олар бұған жол іздеді. Алайда оларды казармадан атқылаған отпен қарсы алды, содан кейін ат әскері шабуыл жасады, бұл құлдардың жеңе алмайтындай күшті болды. Көтерілісшілер толықтай құлағаннан кейін, құлдар саны көбейді. Жағдайды бағалап, құлдар шабуыл жасап, казарманы басып алуды шешті. Алайда бұл әрекет пайдасыз болып шықты, сондықтан көтерілісшілер тез арада қашуға шешім қабылдады. Атты әскер оларды бірден жойып жіберді.
Көшбасшылық
Ахуна Ахуна - Сальвадорда тұратын Наго құлы. Ол өзінің иесі қант плантациясы бар Санто Амароға жиі баратын. Кейбіреулер оның сол жерде болуы бүліктің басталуына себеп болды деп ойлайды. Пацифико Ликутан Ликутан - Наго құлы, темекі орауышы. Ол көтеріліс кезінде түрмеде отырған, және басты мақсаттардың бірі оны босату болды. Луис Саним Саним - нупелік құл, сонымен қатар темекі орауышы болып жұмыс істеді. Ол әр мүшесі құл еңбегі үшін бір күндік жалақыны ай сайын беретін қорды жүргізді. Бұл ақша үш бөлікке бөлінді: бір бөлігі - мұсылман киімдерін жасау үшін матаға; бір бөлігі - құл жалақысының қожайындарына, өйткені малай құлдары жұма күні жұмыс істемеді; және бір бөлігі - босату хаттарын сатып алуға көмектеседі. Маноэль Калафате Калафате көтеріліс қарсаңында көтерілісшілерді жұмылдыру үшін Санто Амароға барды. Ол соғысқа белсене қатысып, сарай алаңында қаза тапқан. Elesbão do Corma Elesbão do Corma - африкалық қоғамда Dandará деп аталатын Хауса азаматы. Оның темекі дүкені болды, ол сондай-ақ Malês кездесу орны ретінде пайдаланылды. Ол сонымен қатар Реконкаво арқылы өз ісі үшін саяхаттап, мұсылман дінін сол жердегі плантациялардағы құлдарға жеткізді.
Салдары
Баияның бүкіл штаты Сен-Доминге (Гаити) еліктеп, көтеріліп, көтеріліске шығады деп қорқып, билік тез арада көтерілісшілердің төртеуін өлім жазасына, он алтысын түрмеге, сегізін мәжбүрлі жұмысқа, ал қырық бесін қамшымен соқты. Одан кейін көтерілістің қалған 200 басшысын қалалық билік Африкаға қайтарып жіберді; олар Атлантикаға саяхатқа құл сатушы Франсиско Феликс де Соузаны жұмысқа алды. Бостандыққа шыққан және құлдыққа түскен африкалықтардан тұратын жер аударылғандар 1835 жылдан бастап Бенин шығанағына, атап айтқанда Дагомейдегі қазіргі лусофондық колонияға жіберілді. Лагостағы бразилиялық қауымдастықтың кейбір мүшелері, Нигерия, және Ганадағы Табом халқы осы жер аударылудан тараған деп есептеледі, бірақ осы афро-бразилиялық репатрианттардың ұрпақтары Батыс Африка бойынша кеңінен таралған деп саналады (мысалы, Сильван Олимпио, Тогоның бірінші президенті). "Агуда" термині, екінші жағынан, католикті әкелген, негізінен христиандық Бразилияның Лагосқа оралған негізгі ағымдарын білдіреді; сондықтан бұл деноминация йоруба тілінде "Ижо Агуда" (португал шіркеуі) деп аталады. Бұл туралы хабар бүкіл Бразилияға тарады, ал АҚШ пен Англияның баспасөзінде де жарияланды. Бразилия билігі оның үлгісіне еліктеуге бола ма деп қорқып, малэстерді мұқият бақылай бастады. Бразилиядағы құлдарды одан әрі бақылау үшін ұлттық және жергілікті заңдар қабылданды; бұларға плантация иесін, бақылаушыны немесе плантация иесінің отбасы мүшелерін өлтірген үшін шағымдану мүмкіндігісіз өлім жазасы кірді. Кейінгі жылдары католицизмге түрткі салу және исламға деген сүйіспеншілікті жою үшін күш-жігер жұмсалды. Алайда африкалық мұсылман қауымы бірден жойылып кетпеді, 1910 жылы Бразилияда әлі де 100 000-ға жуық африкалық мұсылман өмір сүріп жатқандығы анықталды.