Кіріспе

Географиялық ойдың принципі Арақашықтық тартылуы - географияның негізгі принципі, бұл қозғалыс қандай да бір шығындарды, физикалық күш, энергия, уақыт және / немесе басқа ресурстарды жұмсау түрінде алады және бұл шығындар жол жүріп өткен қашықтыққа пропорционалды. Бұл шығын қозғалысқа қарсы кедергі болып табылады, классикалық механикадағы қозғалысқа қарсы сүріну әсеріне ұқсас (бірақ тікелей байланысты емес). Алысты және оның құнын азайтуға деген басымдық экономикалық агломерациядан бастап жануарлар дүниесінің көші-қонына дейінгі географиялық үлгілердің кең ауқымына, сондай-ақ Тоблер географиясының бірінші заңы, желілік маршрут және шығындарды талдау сияқты кеңістіктік талдаудың көптеген теориялары мен әдістеріне негізделген. Әдетте қашықтықтардың ығысуы географияның әлемнің көптеген аспектілеріне қатысы бар негізгі себеп болып табылады, дегенмен оның маңызы (және, мүмкін, географияның маңызы) көлік және байланыс технологияларының дамуымен төмендеп келеді.

Тарих

"Қысықтық тартылысы" терминін кім алғаш рет қолданғаны белгісіз, бірақ қашықтыққа негізделген шығындардың географиялық белсенділік пен географиялық үлгілерге әсері 19-шы ғасырда алғашқы өрлеуінен бастап академиялық географияның негізгі элементі болды. Фон Тюненнің қаладан тыс жерді пайдаланудың оқшауланған мемлекеттік моделі (1826), мүмкін ең ерте географиялық теория, әр түрлі ауыл шаруашылығы өнімдерін тасымалдау құнын тікелей қаладан қаншалықты алыс тауарлардың әр түрін тиімді өндіруге болатындығын анықтайтын факторлардың бірі ретінде енгізді. Альфред Вебердің өнеркәсіптік орналасу теориясы (1909) және Уолтер Кристаллердің орталық орын теориясы (1933) де негізінен саяхат шығындарын азайту үшін кеңістікті оңтайландыру болды. 1920-жылдары әлеуметтік ғалымдар физика принциптерін (дәлірек айтқанда, оның кейбір математикалық формализацияларын), мысалы, ауырлық күші, атап айтқанда Ньютонның әмбебап тартылыс заңында кездесетін кері квадрат заңы сияқты енгізуге кірісті. Географтар тез арада бірнеше жағдайларды анықтады, онда жерлер арасындағы өзара іс-қимыл, қалалар арасындағы көші-қон немесе дүкенге қамқорлық жасауға дайын тұрғын үйлердің бөлінуі, жол жүру қашықтығын азайтудың артықшылықтарына байланысты осы қашықтықтың ыдырауын көрсетті. Гравитациялық модельдер және басқа да қашықтықтарды оңтайландыру модельдері 1950 жылдардағы сандық революция кезінде және одан кейінгі кеңістіктік талдаудың өсуі кезінде кеңінен таралды. Джеральд Карротерс (1956) қашықтық әсерін тұжырымдауға "сүргілу" аналогиясын бірінші болып қолданды, бұл қашықтықтарды оңтайландыру әсердің жергілікті факторларға байланысты өзгеріп отыратынын мойындау керек екенін білдірді. 1970 жылдары географиялық ақпараттық жүйелер дәуірінде көптеген жақындық модельдері мен жаңа алгоритмдер талдау құралдары ретінде автоматтандырылды, оларды кең кәсіби топтар пайдалануды жеңілдетті. Бұл құралдар буферлер, шығындар қашықтығын талдау, интерполяция және желілік маршруттандыру сияқты детерминистік түрде шешілетін мәселелерге назар аударуға бейім болды. Қашықтық тартылысын қолданатын басқа проблемалар әлдеқайда қиын (яғни NP қиын), мысалы, саяхатшы сатушы проблемасы және кластерлік талдау, оларды шешу үшін автоматтандырылған құралдар (әдетте k кластерлеу сияқты эвристикалық алгоритмдерді қолдану) ГИС бағдарламалық жасақтамасында аз таралған немесе жақында ғана қол жетімді.

Уақыт-кеңістік конвергенция

Тарихи тұрғыдан алғанда, қашықтықтардың сүрінісі қозғалыстың көпшілік түрлері үшін өте жоғары болды, бұл ұзақ қашықтықтағы қозғалысты және өзара әрекеттесуді салыстырмалы түрде баяу және сирек (бірақ жоқ емес) етті. Нәтижесінде тіл мен экономика сияқты әртүрлі аспектілерде көрініс тапқан, қатты жергіліктіленген адам географиясы пайда болды. Техникалық жетістіктердің, соның ішінде темір жол, автомобиль және телефонның 1800 жылдан бері пайда болуының бірден бір әсері - адамдардың, жүктердің және ақпараттың алыс жерлерге тасымалдану шығындарының күрт азаюы болды. Бұл кең таралған диффузия мен интеграцияға әкелді, нәтижесінде жаһанданудың көптеген аспектілері пайда болды. Осы арақашықтықтардың кемуінің географиялық әсерін уақыт кеңістігі конвергенциясы немесе шығындар кеңістігі конвергенциясы деп атайды. Осы технологиялардың ішінде телекоммуникация, әсіресе Интернет, ең үлкен әсерін тигізді. Ақпаратты берудің қашықтыққа негізделген шығындары әлі де болса, мысалы, кабель салу және электромагниттік сигнал энергиясын өндіру (әдетте ұзақ қашықтыққа телефон ақысы сияқты жолдармен көрінеді), олар қазір ақпараттың кез-келген мәнді бірлігі үшін өте аз, олар енді қашықтыққа негізделген түрде басқарылмайды, бірақ олар тұрақты (қашықтыққа негізделмеген) қызмет шығындарына біріктіріледі. Мысалы, ұялы телефон қызметі үшін ақының бір бөлігі алыс қашықтыққа қызмет көрсетудің жоғары шығындарын қамтиды, бірақ клиент оны көрмейді, сондықтан қашықтыққа байланысты байланыс шешімдерін қабылдамайды. Тегін тасымалдаудың өсуі бөлшек саудаға ұқсас себептері мен әсерлерін тигізеді. Қоғамның көптеген аспектілеріндегі қашықтықтардың сүрінуін іс жүзінде жою "географияның өліміне" әкелді, онда салыстырмалы орналасу бұрын шешуші рөл атқарған көптеген міндеттерге қатысты емес. Қазіргі уақытта көптеген өзара іс-қимылдарды жергіліктi қашықтықтан оңай жүзеге асыру мүмкін, соның ішінде бөлшек сауда, бизнес пен бизнес арасындағы қызметтер және кейбір қашықтан жұмыс түрлері. Осылайша, бұл қызметтерді кез келген жерден бірдей бағамен теориялық түрде ұсынуға болады. COVID-19 пандемиясы осы үрдістердің көбін сынап, жеделдетті. Керісінше, басқалары өмірдің басқа аспектілерінің географиялық әсерлерінің күшеюін немесе дәстүрлі қашықтыққа негізделген аспектілер маңыздылығы азайып кеткендіктен, оларға көбірек назар аударуды байқады. Бұл жергілікті табиғи пейзаждар немесе қалалық түнгі өмір сияқты жеке тәжірибеден өтуі керек (осылайша физикалық саяхатты талап етеді және осылайша қашықтықтардың сүрінуін қажет етеді) өмір салтының қолайлы жағдайларын қамтиды. Сонымен қатар, көптеген адамдар техникалық жағынан қашықтан жүргізілуі мүмкін қарым-қатынастарды, мысалы, іскерлік кездесулер, білім беру, туризм және сауда жасауды артық көреді, бұл қашықтыққа негізделген әсерлерді болжамды болашақта маңызды етуі керек. "Тертістік" және "Тертістіксіз" факторлардың қарама-қарсы үрдістері географияның дәстүрлі жалпы мәлімдемелеріне қарағанда әрқашан маңызды немесе соңғы уақыттағы мәлімдемелерге қарағанда географияның неғұрлым нюанссыз талдауын қажет етті.