Экономикалық география: мазмұны, тарихы және әдістемесі

Кіріспе

Адам географиясы мен экономиканың кіші саласы (журнал)

Экономикалық география – экономикалық белсенділікті және оған әсер ететін факторларды зерттейтін адам географиясының кіші саласы. Оны экономиканың бір саласы немесе әдісі деп қарастыруға болады. Экономикалық географияның төрт тармағы бар. Экономикалық география көптеген түрлі тақырыптарды әртүрлі тәсілдермен қарастырады, соның ішінде өнеркәсіптердің орналасуы, агломерация экономикасы (немесе "байланыстар"), көлік, халықаралық сауда, даму, жылжымайтын мүлік, джентрификация, этникалық экономика, гендерлік экономика, ядро-шөл теориясы, қала құрылысының экономикасы, қоршаған орта мен экономика арасындағы байланыс (мәдени ортамен өзара әрекеттесуді зерттеуші географтардың ұзақ тарихымен байланысты) және жаһандану.

Теориялық негіздері мен ықпалдары

Локация теориясы саласында әртүрлі әдістемелік тәсілдер бар. Неоклассикалық орналасу теориясының өкілдері, Альфред Вебердің дәстүрімен, көбінесе өнеркәсіптік орналасуға назар аударады және сандық әдістерді қолданады. Алайда, 1970 жылдардан бастап неоклассикалық тәсілдерге қарсы екі маңызды реакция ғылымды жаңартты. Бірі – Дэвид Харви сияқты ғалымдар еңбегінен туындаған марксистік саяси экономика, ол кеңістіктік экономикаға сын тұрғысынан қарауды ұсынады. Екіншісі – жаңа экономикалық география, ол кеңістіктік құбылыстарды түсіну үшін экономикалық факторлармен қатар әлеуметтік, мәдени және институционалдық факторларды да ескереді. Пол Кругман және Джеффри Сакс сияқты экономистер экономикалық географияны зерттеуге үлкен үлес қосты. Кругман, әсіресе, кеңістіктік ойлауды халықаралық сауда теориясына қолдануын «жаңа экономикалық география» деп атады, бұл география ғылымындағы ұқсас атаумен белгіленетін тәсілмен бәсекелеседі. Мұндай терминологиялық үйлесім шатасуға алып келуі мүмкін. Сондықтан, кейбір ғалымдар екі тәсілді ажырату үшін «географиялық экономика» терминін пайдалануды ұсынады.

Тарих

Экономикалық географияның алғашқы көріністері б.з.д. 4 ғасырға жататын Цинь мемлекетінің жеті қытай картасында және шамамен 2000 жыл бұрын жасалған грек географы Страбоның "География" еңбегінде табылады. Картография дамыған сайын, географтар бүгінгі күні осы салада қолданылатын көптеген мәселелерді анықтады; Еуропалық державалар жасаған карталар Америка, Африка және Азия территорияларында кездесуі мүмкін ресурстарды сипаттады. Алғашқы саяхат күнделіктерінде жергілікті халық, климат, ландшафт және түрлі аймақтардың өнімділігі туралы мәліметтер келтірілген. Бұл ертедегі жазбалар континенттер аралық сауда қалыптарының қалыптасуына көмектесіп, меркантилизм дәуірін ашты. Линдли М. Кисби 1901 жылы экономикалық география жеке ғылым ретінде қалыптаспағанын, ғалымдардың география немесе экономика салаларын зерттейтінін жазды. Кисби экономикалық географияның дербес ғылым болуын қолдады, сонымен қатар,

Экономистер мен экономикалық географтар

Жалпы, кеңістікке қызығушылық танытқан экономистер кеңістіктің экономикаға тигізетін әсерін зерттейді. Ал география ғалымдары экономикалық процестердің кеңістіктік құрылымдарға қандай әсер ететінімен айналысады. Сонымен қатар, экономистер мен экономикалық география ғалымдары кеңістіктік экономикалық мәселелерге қатысты әдістерімен де ерекшеленеді. Экономикалық география ғалымы көбінесе экономикалық құбылыстарды талдауға көбірек кешенді көзқарас қолданады, яғни мәселені кеңістік, орын және масштаб тұрғысынан, сондай-ақ қарастырылып жатқан нақты экономикалық мәселе тұрғысынан қарастырады. Кейбір экономикалық география ғалымдарының пікірінше, экономистердің тәсілінің басты кемшілігі – экономикалық әлемді біркелкілендіруге бейімділігі, одан экономикалық география ғалымдары қашын қалуға тырысады.

Өнеркәсіп бойынша өзгерісі

Өндірістердің экономикалық географиясының әртүрлі үлгілері болады. Табиғи ресурстарды өндірумен айналысатын өнеркәсіптер көбінесе сол ресурстарға жақын орналасады. Мысалы, Норвегияда мұнай өнеркәсібіндегі жұмыс орындарының басым бөлігі бір сайлау округінде шоғырланған. Егер өнеркәсіптердің соңғы тұтынушыларына жақын болу қажеттілігі болмаса, олар географиялық тұрғыдан шоғырланады, мысалы, АҚШ-тың Детройт қаласындағы автомобиль өнеркәсібінің шоғырлануы. Ауыл шаруашылығы да шоғырланған болып келеді. Ал шаштараздар, мейрамханалар және қонақжайлылық саласы сияқты, соңғы тұтынушыларына жақын болуы қажет өнеркәсіптер географиялық тұрғыдан таралып орналасады.

Жаңа экономикалық география

Жаңа экономиканың қалыптасуымен экономикалық теңсіздіктер аумақтық тұрғыдан артуда. Әдетте, жаһандану, ақпараттық-коммуникациялық технологияларды кеңінен қолдану, білімдік тауарлардың өсуі және әйелдердің экономикалық ролінің артуымен сипатталатын жаңа экономика, экономикалық география мамандарына жаңа экономиканың өсуіне байланысты туындаған әлеуметтік және аумақтық жіктерді, соның ішінде пайда болатын цифрлық теңсіздікті зерттеуге мүмкіндік берді. Жаңа экономикалық географияның негізін инновациялық технологияларды қолданатын, қызмет көрсету секторы құрайды, мысалы, компьютерлер мен интернетке тәуелді салалар. Бұл салаларда өндіріске негізделген экономикадан цифрлық экономикаға өту байқалады. Бәсекелестік осы секторларда технологиялық өзгерістерді қарқынды етеді. Жоғары технологиялық секторлар жеке қарым-қатынастарға және сенімге үлкен мән береді, себебі бағдарламалық құралдарды жасау сияқты жұмыстар өнеркәсіптік өндірістің басқа түрлерінен мүлдем өзгеше – ол көптеген адамдардың күшті ынтымақтастығын және жасырын білімді пайдалануды қажет етеді. Ынтымақтастық қажеттілікке айналғандықтан, жаңа экономиканың жоғары технологиялық салаларында көптеген компаниялар шоғырлануы байқалады.

Әлеуметтік және кеңістіктік бөліну

Диана Перронс еңбегі арқылы сипатталғандай, англо-американ әдебиетінде Жаңа экономика екі ерекше типтен тұрады. Жаңа экономикалық география 1 (NEG1) күрделі кеңістіктік модельдеумен сипатталады. Ол теңсіз дамуды және өндірістік кластерлердің пайда болуын түсіндіруге тырысады. Ол орталыққа тартатын және орталықтан ығыстыратын күштер арасындағы байланысты, әсіресе масштабтық экономияны зерттейді. Жаңа экономикалық география 2 (NEG2) де заманауи контексте өнеркәсіптік кластерлердің парадоксалды пайда болуын түсіндіруге тырысады, бірақ экономикалық мінез-құлықтың қарым-қатынастық, әлеуметтік және контексттік аспектілерін, әсіресе жасырын білімнің маңыздылығын баса назар аударады. Бұл екі типтің басты айырмашылығы – NEG2 экономикалық мінез-құлықтың NEG1 материалдық емес деп санайтын аспектілеріне көбірек мән береді. Екі Жаңа экономикалық география да көлік шығындарын, жаңа экономикадағы білімнің маңыздылығын, сыртқы факторлардың ықтимал әсерін және өнімділікті арттыратын ішкі процестерді мойындайды. Сонымен қатар, екеуінің де назарында фирма ең маңызды бірлік ретінде тұрады және аймақтарды дамытудың орнына өсуге басымдық беріледі. Нәтижесінде, кластерлердің аймаққа тигізетін нақты әсеріне, аймақтағы байланысты қызметтердің кластерленуіне қарағанда, аз көңіл бөлінеді. Дегенмен, фирмаға басты маңызды тұлға ретінде назар аудару Жаңа экономикалық географияны талқылауды қиындатады. Бұл ұлттық және жаһандық деңгейдегі талқылауды шектейді және оны кіші масштабқа тарылтады. Сондай-ақ, ол фирманың қызметінің сипатына және оның жаһандық құндылық тізбегіндегі орнына шектеулер қояды. Бьорн Ашхайм (2001) және Гернот Грабхер (2002) жасаған жұмыстар іс-әрекет зерттеулері арқылы және ұйымдық формаларды және олардың байланыстарын картаға түсіру арқылы фирма туралы түсінікке күдік тудырады. Қысқасы, Жаңа экономикалық географияларда фирмаға назар аудару NEG1-де жеткіліксіз теориялық негіздемеде, ал NEG2-де жеткіліксіз контекстуалды негіздемеде болып, оның кеңістіктік экономикалық дамуға тигізетін әсерін талқылауды шектейді. Осы Жаңа экономикалық географиялардың ішіндегі кеңістіктік бөліністер цифрлық алшақтық түрінде көрінеді, себебі аймақтар жергілікті деңгейде біліктілікті дамытудың орнына талантты жұмысшыларды тартады (толық ақпарат алу үшін Creative Class-қа қараңыз). Ақпараттық коммуникациялық технологиялардың дамуына қарамастан, қазіргі әлем әлі де кеңейіп келе жатқан әлеуметтік және кеңістіктік бөліністермен сипатталады, олардың көп бөлігі гендерлік теңсіздікке ұшырайды. Дэнни Куа Жаңа экономикадағы білім тауарларының сипаттамалары арқылы осы кеңістіктік бөліністерді түсіндіреді: олар шексіз кеңейе алатын, салмағы жоқ және бәсекелестіксіз тауарлар. Әлеуметтік бөліністер жаңа кеңістіктік сегрегация арқылы көрінеді, бұл кіріс, ұлттылық, қабілеттер, қажеттіліктер және өмір салты бойынша кеңістіктік сұрыптауды көрсетеді. Жұмыспен қамтудағы сегрегацияны әйелдер мен этникалық азшылықтардың төмен жалақымен қызмет көрсету саласындағы жұмыс орындарында артық болуы дәлелдейді. Жаңа экономикадағы мұндай бөліністерді еңсеру қиын, себебі жоғары білікті жұмысқа өтудің анық жолдары аз.

As characterized through the work of Diane Perrons, in Anglo American literature, the New Economy consists of two distinct types. New Economic Geography 1 (NEG1) is characterized by sophisticated spatial modelling. It seeks to explain uneven development and the emergence of industrial clusters. It does so through the exploration of linkages between centripetal and centrifugal forces, especially those of economies of scale. New Economic Geography 2 (NEG2) also seeks to explain the apparently paradoxical emergence of industrial clusters in a contemporary context, however, it emphasizes relational, social, and contextual aspects of economic behaviour, particularly the importance of tacit knowledge. The main difference between these two types is NEG2's emphasis on aspects of economic behaviour that NEG1 considers intangible. Both New Economic Geographies acknowledge transport costs, the importance of knowledge in a new economy, possible effects of externalities, and endogenous processes that generate increases in productivity. The two also share a focus on the firm as the most important unit and on growth rather than development of regions. As a result, the actual impact of clusters on a region is given far less attention, relative to the focus on clustering of related activities in a region. However, the focus on the firm as the main entity of significance hinders the discussion of New Economic Geography. It limits the discussion in a national and global context and confines it to a smaller scale context. It also places limits on the nature of the firm's activities and their position within the global value chain. Further work done by Bjorn Asheim (2001) and Gernot Grabher (2002) challenges the idea of the firm through action research approaches and mapping organizational forms and their linkages. In short, the focus on the firm in new economic geographies is undertheorized in NEG1 and undercontextualized in NEG2, which limits the discussion of its impact on spatial economic development. Spatial divisions within these arising New Economic geographies are apparent in the form of the digital divide, as a result of regions attracting talented workers instead of developing skills at a local level (see Creative Class for further reading). Despite increasing inter connectivity through developing information communication technologies, the contemporary world is still defined through its widening social and spatial divisions, most of which are increasingly gendered. Danny Quah explains these spatial divisions through the characteristics of knowledge goods in the New Economy: goods defined by their infinite expansibility, weightlessness, and nonrivalry. Social divisions are expressed through new spatial segregation that illustrates spatial sorting by income, ethnicity, abilities, needs, and lifestyle preferences. Employment segregation is evidence by the overrepresentation of women and ethnic minorities in lower paid service sector jobs. These divisions in the new economy are much more difficult to overcome as a result of few clear pathways of progression to higher skilled work.